Karl van Oostenrijk

Karl Ludwig Johann, aartshertog van Oostenrijk, hertog van Teschen, een van de grootste veldheren uit het begin van de 19de eeuw, * Florence, 5 sept. 1771, † Wenen, 30 apr. 1847. K. was de derde zoon van keizer Leopold II van Oostenrijk. In 1793 werd hij stadhouder van de Zuidelijke Nederlanden (het tegenwoordige België). In 1794 studeerde hij in Wenen krijgswetenschappen. Sinds 1796 was hij rijksveldmaarschalk, en bond de strijd aan met de opdringende Fransen; eerst joeg hij Jourdan de Rijn over, overwon op 22 aug. Bernadotte bij Teining, Jourdan bij Amberg (24 aug.) en Würzburg (3 sept.), versloeg Moreau herhaaldelijk en dreef hem over de Rijn terug, en belegerde Kehl, dat zich op 10 jan. 1797 overgaf.

Op 7 febr. 1797 nam F. het bevel over de strijdkrachten in Italië op zich, doch moest zich naar Leoben terugtrekken. Na de wapenstilstand in Judenburg op 5 apr., op welke op 18 apr. de voorlopige vrede van Leoben volgde, ijlde K. naar het Rijnleger terug en werd naar de Vrede van Campo Formio (okt. 1797) gouverneur van Bohemen. In 1799 werd hij bevelhebber van het leger tussen Lech en Isar, trok Jourdan tegemoet, versloeg deze in mrt. 1799 bij Biberach, Ostrach en Stockach en drong Zwitserland binnen. Hier leverde hij op 4 juni bij Zürich slag met Masséna, bevrijdde, naar Duitsland teruggekeerd, Philippsburg en bestormde Mannheim. Wegens onenigheid met de hofkrijgsraad (voorloper van het ministerie van Oorlog) trad K. in mrt. 1800 af, nam in okt. de verdediging van Bohemen ter hand, maar moest, toen na de Slag bij Hohenlinden (3 dec. 1800) de Fransen Oostenrijk binnendrongen, opnieuw het opperbevel op zich nemen. Hij trof het leger in een zodanig treurige toestand aan, dat hij naar Steyr terugtrok en daar op 20 dec. een wapenstilstand sloot, waarna in febr. 1801 de Vrede van Lunéville volgde.

Sinds 1801 veldmaarschalk en voorzitter van de hofkrijgsraad, reorganiseerde hij het militaire apparaat. In 1805 versloeg hij Masséna in Italië bij Caldiero (30 en 31 okt.), maar moest als gevolg van de catastrofe van Ulm (Slag bij Ulm, 16-19 okt., Franse overwinning) naar het noorden terugtrekken en trok zijn troepen samen in westelijk Hongarije, toen op 2 dec. in de Slag bij Austerlitz de beslissing viel.

Nadat hij op 10 febr. 1806 generalissimo en minister van Oorlog was geworden, richtte hij het "Kriegsarchiv" op, een militair tijdschrift, en voerde verplicht onderwijs bij de regimenten en korpsen in. Het aanzoek van de Spaanse Patriottenpartij, die hem tot koning uitriep (31 mei), wees hij af. In 1808 voerde hij een 200.000 man sterk leger in Duitsland aan, stak op 9 apr. de Inn over, dwong op 16 apr. de overgang over de Isar af en bezette München. Bij Abensberg, Landshut, Eckmühl en Regensburg (apr. 1809) door Napoleon verslagen, trok hij naar Bohemen terug, sloot op 16 mei zijn troepen bij Stockerau bij die van Hiller aan en versloeg Napoleon bij Aspern en Esslingen (21 en 22 mei), zonder echter profijt van deze overwinningen te trekken, zodat Napoleon hem bij Wagram (5 en 6 juli) een zware nederlaag toebracht. In Znaim werd een wapenstilstand gesloten; toen de keizer deze stap afkeurde, nam K. op 31 juli ontslag en ging in Teschen bij hertog Albert wonen, wiens titel en vermogen hij in 1812 erfde.

Na Napoleons terugkeer van Elba was K. korte tijd gouverneur van Mainz. Hij schreef o.m.: "Grundlage der Strategie, erläutert durch die Darstellung des Feldzugs von 1796 in Deutschland" (3 dln., 1814) en "Geschichte des Feldzugs von 1799 in Deutschland und der Schweiz" (2 dln., 1819).

Lit.: Zeissberg, H. v.: Erzherzog Carl von Österreich (1895); Angeli, M. v.: Erzherzog Karl von Österreich als Feldherr und Heeresorganisator (5 dln., 1895-97); John, W.: Erzherzog Karl, der Feldherr und seine Armee (1912).