Eerste en Tweede Balkanoorlog (1912/13)

Hoewel niet rijk aan delfstoffen, had Bulgarije in de 25 jaar die voorafgingen aan de Eerste Balkanoorlog een ontwikkeling doorgemaakt die opmerkelijk genoemd mocht worden. Er werden kolen- en ijzermijnen aangelegd, bedrijven opgericht, het spoorwegnet werd uitgebreid, en de handel nam met 500 procent toe. Een bevolking van 3 miljoen in 1888 was gegroeid tot 4,3 miljoen in 1910. Door de Balkanoorlogen van 1912 en 1913 was het inwonertal nog met 130.000 gestegen.

Sinds de tijd dat de Turk Bulgarije onder de voet liep, zelfs voor de val van Konstantinopel in 1453, tot aan 1885, waren de Bulgaren in het prinsdom Bulgarije, aan de noordelijke kant van de Balkanrug, gescheiden van de inwoners van de zuidelijke provincie Roemelië. De Bulgaren van noordelijk Bulgarije verkregen hun autonomie in 1878 door het Verdrag van Berlijn, maar hun jongste geschiedenis begon eigenlijk pas in 1885, toen hun grondgebied door de revolutie van Philippopel werd samengevoegd met Oost-Roemelië, en vanaf dat moment, hoewel de Bulgaren nog onder de beperkte heerschappij van de sultan vielen, groeide hun nationaal besef razendsnel. In 1908 ten slotte, riep de Bulgaarse prins, gebruikmakend van de revolutie van de zogenoemde Jonge Turken in Konstantinopel, zichzelf uit tot tsaar van Bulgarije.

Het Bulgaarse nationalisme
De Bulgaarse onafhankelijkheid bood het land een mogelijkheid bij uitnemendheid om uit te groeien tot een moderne staat. Het grootgrondbezit had noch de boeren, noch de overheid gehinderd; de kleine boer was altijd zelf bezitter van een stukje grond geweest. De geest waarmee de onafhankelijkheid was bevochten ging vervolgens over in een vurig patriottisme en de bereidheid om zich op te offeren voor 's lands verdediging en de groei naar macht. Maar hierbij bleef het niet; het ontaardde in een buitensporig nationalistisch ideaal om over de hele Balkan te heersen.

Was deze expansie alleen nog maar ten koste gegaan van de Turk, dan zou dat door de hele wereld zijn toegejuicht, maar het ging ook ten koste van de buurlanden die net zoveel rechten hadden als Bulgarije zelf. Het was duidelijk dat dit tot een ramp moest leiden.

De Eerste Balkanoorlog
De volgende stap in het Bulgaarse drama werd gezet in 1912, toen Bulgarije een geheim verdrag met Servië sloot, dat weldra gevolgd werd door soortgelijke verdragen met Griekenland en Montenegro. Het doel van de vier staten was de Turk uit de Balkan te verjagen en zo mogelijk terug te drijven Azië in, en dus niet alleen de christelijke bevolking van Macedonië, die blootstond aan vervolging, te bevrijden, maar ook een eind te maken aan de Turkse dreiging die allen zelf te verduren hadden. Elke staat ging ermee akkoord tot dit doel een zeker aantal troepen ter beschikking te stellen in het vertrouwen een bijdrage te kunnen leveren als het er op aan kwam.

Deze afspraken werden gemaakt toen Turkije een beschamende nederlaag leed in de oorlog met Italië (1911-1912). Turkije was verzwakt en ontmoedigd. Ongeregeldheden braken uit in Macedonië en Albanië. In oktober 1912 openden de Balkanstaten de vijandelijkheden. De Turkse legers, slecht toegerust en geplaagd door ziektes, telden minder dan 500.000 man; die van de Balkan-bondgenoten bijna 800.000, waaraan Bulgarije alleen al 350.000 en Servië 250.000 man bijdroegen.

De eerste confrontatie kwam bij Adrianopel en Kirk Kilissé. De laatste stad capituleerde, de eerste werd belegerd. Meer naar het zuiden, op de linie van Lulé Burgas naar Bunar Hissar, volgde de beslissende slag van de oorlog, een onstuimig gevecht dat vier dagen woedde over een front van meer dan 30 kilometer, met verliezen die opliepen tot 50.000 man. De macht van de Turk was gebroken. Hij trok terug naar Chatalja, 40 km van Konstantinopel, en handhaafde zich daar gedurende de winter, terwijl de Montenegrijnen Skoetari in Noord-Albanië veroverden, de Grieken Yannina en de Servisch-Bulgaarse legers Adrianopel. Eerder in de oorlog hadden de Grieken al Saloniki bezet en de Serviërs hadden Macedonië onder de voet gelopen. De Turk klampte zich wanhopig vast aan het laatste stukje van Europa dat hem nog restte.

Turkije stemde toe in vredesonderhandelingen, en deed bij het Verdrag van Londen, 30 mei 1913, afstand van al het grondgebied westelijk en noordelijk van een rechte lijn van Enos aan de Egeïsche Zee tot Midia aan de Zwarte Zee (zie Afb. 1). Het gaf eveneens Kreta op en stond de grote mogendheden toe te beslissen over het definitieve lot van de eilanden in de Egeïsche Zee en over Albanië.

De hele wereld erkende de heldenmoed en de briljante strategie van de Balkanstaten. Algemeen was daarom de ontzetting, toen de Balkanstaten onderling in conflict raakten en vervolgens in gevecht over de verdeling van het voormalige Turkse grondgebied. De situatie kan als volgt worden samengevat:

1. Bulgarije wenste, zoals beloofd was, het grootste deel van het bezette grondgebied; 2. Servië, geblokkeerd in Albanië door een actie van de grote mogendheden (deze hadden een onafhankelijk Albanië opgericht in 1913), had daar de mogelijkheid verloren om toegang tot open zee te krijgen, en wilde nu toegang tot Saloniki. Daarvoor claimde het een deel van Macedonië;  3. Maar de Griekse legers hadden Saloniki bezet; Griekenland wenste ook een deel van de kust van Macedonië;  4. Montenegro voelde zich ernstig tekortgedaan;  5. Toen het zag dat Bulgarije zijn territorium zou uitbreiden, eiste Roemenië de zuidelijke Dobroetsja van Bulgarije.

De Tweede Balkanoorlog
Daarop volgde de Tweede Balkanoorlog: Turkije sloot zich aan bij Griekenland, Servië, Roemenië en Montenegro en allen keerden zich tegen Bulgarije. De Turken heroverden Adrianopel; de Roemenen maakten zich meester van de Dobroetsja en naderden de Bulgaarse hoofdstad Sofia tot op 30 kilometer, en de Grieken en de Serviërs rukten op vanuit het westen. Na twee maanden oorlog (juni-juli 1913) was Bulgarije genoodzaakt vrede te sluiten, en het Verdrag van Boekarest (10 aug. 1913) te accepteren, waarbij (Afb. 2):

1. Bulgarije het noorden van Macedonië aan Servië, inclusief Üsküb (Skopje) en Okhrida aan Servië afstond;  2. Griekenland Saloniki en Zuid-Macedonië kreeg;  3. Bulgarije in het bezit bleef van de stad Strumitsa in oostelijk Macedonië en van ca. 100 kilometer van de Egeïsche kust ten westen van de rivier de Maritsa, maar niet van de haven Kavala;  4. Montenegro de westelijke helft van Novi Bazar kreeg toegewezen;  5. De zuidelijke Dobroetsja aan Roemenië toeviel.

Bulgarije sloot een afzonderlijk verdrag met Turkije, en de grens tussen beide landen werd getrokken zoals Afb. 1 toont, zodat Bulgarije werd afgesneden van een directe spoorwegverbinding (langs de westelijke oever van de Maritsa) met de Egeïsche kust, behalve over Grieks of Turks grondgebied.

Maar winst en verlies van territorium vielen in het niet vergeleken met de bittere haat die de oorlog had veroorzaakt. De Balkanstaten keken met nog meer afgunst naar elkaar dan ze al eerder deden, de Bulgaar voelde zich vernederd en grof behandeld. De natie had haar roem, vergaard met de overwinningen bij Adrianopel en Lulé Burgas in 1912, verloren, en nu waren deze bolwerken weer in Turks bezit. De wijzers van de klok konden echter niet worden teruggedraaid; Bulgarije moest de kans op vergelding afwachten en die kans zou zich weldra in de Eerste Wereldoorlog aandienen.

(Naar Bowman, The New World (1926), p. 295-298).

Lit.: Hall, R.C.: The Balkan wars, 1912-1913. Prelude to the First World War (2000).