Verdrag van Sèvres

Een van de vijf in voorsteden van Parijs gesloten verdragen die na de Eerste Wereldoorlog de oorlogstoestand tussen de Entente en de Centrale Mogendheden formeel beëindigden, was het op 10 aug. 1920 aan Turkije opgelegde Verdrag van Sèvres.

Tegen het Britse offensief in de herfst van 1918 waren de Turkse troepen niet meer opgewassen. Op 30 okt. 1918 verzocht Turkije te Mudros om een (haast onvoorwaardelijke) wapenstilstand. 13 nov. verscheen de vloot van de geallieerden voor Konstantinopel, waarna ze deze stad op 23 nov. binnentrokken, terwijl de Grieken op 15 mei 1919 in Smyrna (Izmir) landden en grote gebieden in Klein-Azië in bezit namen.

De vredesvoorwaarden werden pas op 11 mei 1920 in Sèvres aan de Turkse afvaardiging ter hand gesteld. Het Turkse verzoek om sommige bepalingen te versoepelen werd onder het dreigement ook Konstantinopel van Turkije los te maken afgewezen, waarop de Turken het vernederende verdrag op 10 aug. ondertekenden. Op grond van het verdrag behielden ze behalve Konstantinopel in principe slechts een klein gebied midden in Klein-Azië (zie kaartje). Ratificatie werd echter door een in Angora (Ankara) gevormde tweede Turkse regering (naast die van de sultan in Konstantinopel) onder Kemal "Atatürk" verworpen. Dit was het sein voor hardnekkig Turks verzet, waarvoor de Franse en Italiaanse troepen, die zich in het zuiden en zuidoosten van Klein-Azië hadden genesteld, al snel en deels onder zware verliezen moesten wijken. Bovendien leidde het tot interne hervormingen op democratische grondslag en kwam er een nieuwe voorlopige grondwet (20 jan. 1921).

In 1921/22 volgde een oorlog tegen de Grieken, die voor de Turken succesvol verliep. Aangezien de Entente onderling verdeeld was over de politieke stellingname, werd toegestemd in een revisie van het verdrag. Maar op een conferentie te Londen (febr./mrt. 1921) werden de nieuwe voorwaarden door beide Turkse regeringen verworpen. Bij een volgende conferentie, nu te Parijs in mrt. 1922, werd bepaald dat de Grieken Klein-Azië moesten ontruimen en dat de grens van Oost-Thracië (westelijk van Konstantinopel) verder naar het westen werd verschoven, dat de Turkse soevereiniteit werd hersteld en dat het leger mocht worden uitgebreid. Nadat de Grieken eind aug. 1922 uit Klein-Azië waren verdreven wisten de Turken op een volgende conferentie te Mudania op 11 okt. 1922 te bereiken dat ook Oost-Thracië, incl. Adrianopel (Edirné) door de Grieken werd ontruimd. Hierop volgde op 20 nov. 1922 de vredesconferentie te Lausanne waaraan ook door de Verenigde Staten en Rusland werd deelgenomen en op 24 juli 1923 ten slotte, werd een nieuw vredesverdrag tussen Turkije enerzijds en Engeland, Frankrijk, Italië, Japan en Griekenland anderzijds ondertekend (Verdrag van Lausanne). Het Verdrag van Sèvres werd ongeldig verklaard en het bezette Konstantinopel door de geallieerden ontruimd.

Evengoed verloor Turkije grote delen van zijn grondgebied, zoals Syrië, waar Frankrijk het voor het zeggen kreeg; Palestina, Mesopotamië en Cyprus vielen aan Groot-Brittannië toe. Na genoemd Verdrag van Lausanne bedroeg de oppervlakte van Turkije 1.286.800 km² (waarvan 27.200 km² in Europa) met rond 10 miljoen inwoners (In 1914 1.790.000 km² met 20.610.000 inwoners, afgezien nog van de Turkse vazalstaat Egypte, dat al sinds 1914 onder Britse controle stond; de Arabische gebieden El Hasa en Hedjaz hadden zich in resp. 1913 en 1916 van Turkije losgemaakt). Turkije werd te armlastig bevonden om herstelbetalingen te kunnen opbrengen. Evenals in het Verdrag van Versailles was er in het Verdrag van Sèvres sprake van het uitleveren van "oorlogsmisdadigers" (art. 226-230) en de eenzijdige aansprakelijkheid van Turkije c.s. voor het ontketenen van de Wereldoorlog (art. 231).

Lit.: Padel, W.: Der Vertrag von Sèvres (1921); Laufer. J.: Die Dardanellenfrage und der Friedensvertrag von Sèvres. Eine völkerrechtliche Studie (1924); Bowman, I.: The New World (1926).