Sluizencomplex van Nieuwpoort

thumb|thumb|

Het sluizencomplex van Nieuwpoort, ook bekend als de ganzepoot, kreeg zijn huidige vorm in de 19de eeuw na de ontmanteling van de vesting Nieuwpoort. Die ontmanteling was mogelijk omdat Nieuwpoort vanaf 1853 niet langer deel uitmaakte van het Belgisch defensieconcept. Dat vernieuwde concept hield niet alleen rekening met de historische bedreiging door Frankrijk. Het hield ook rekening met een mogelijke bedreiging uit het Oosten door Pruisen. In geval van agressie uit het Zuiden of het Oosten zou het veldleger het terrein voet voor voet verdedigen en de vijand vertragen. Uiteindelijk zou het zijn toevlucht zoeken in de versterkte stad Antwerpen die de rol toebedeeld had gekregen van Nationaal Reduit. Daar zou het veldleger langere tijd kunnen stand houden tot hulp zou opdagen van de grote mogendheden die in uitvoering van het Verdrag van Londen (1839) de neutraliteit van België waarborgden. Dit defensieconcept zou geldig blijven tot en met de eerste weken van de Eerste Wereldoorlog.

Ironisch genoeg waren inundaties rond Nieuwpoort zoals die in 1914 met veel moeite zouden gerealiseerd worden, deel van de vroegste Belgische verdedigingsplannen van de vestingstad Nieuwpoort. Daarvoor waren verschillende sluizen voorzien als inundatiesluizen. De inundaties zouden wel gesteld zijn met zoet water en niet met zeewater zoals in 1914. Tijdens de eerste wereldoorlog werden de installaties zwaar beschadigd maar ze bleven grosso modo toch functioneren. In de jaren 20 was alles omzeggens hersteld.

Het sluizencomplex bestaat uit sluizen en verlaten. Ze beschermen het achtergebied tegen overstroming door zeewater. De sluizen geven ook toegang tot de bevaarbare waterlopen. De verlaten of overlaten dienen alleen om, op een gecontroleerde wijze, het overtollige water uit het achtergebied te laten afvloeien. Het achterland ligt lager dan het zeeniveau bij hoog water. Het ligt wel hoger dan het niveau van de zee bij laag water. Het volstaat dus de deuren en overlaten op de bevaarbare waterlopen en afwateringskanalen te sluiten bij hoog tij om de zee te beletten door te dringen in de polder, en te openen bij laag tij om het overtollige regenwater te laten afvloeien. Er werd hier dus geen veralgemeend gebruik gemaakt van pompen of gemalen zoals in de Hollandse polders. Recent werden een gemaal gebouwd en pompen geïnstalleerd om ook bij hoge tij te kunnen spuien.

Het complex is ook een soort van verkeerswisselaar voor de scheepvaart op de verschillende bevaarbare waterlopen. De achterhaven wordt daarom ook zwaaikom genoemd. Vanop de Lange Brug zien we van links naar rechts:
 * De overlaat van het Nieuw Bedelf, een afwateringskanaal;
 * Het Gravensas, op de Plassendalevaart, een scheepvaartkanaal;
 * Het Springsas op de Kreek van Nieuwendamme, een afwateringskanaal;
 * Het Iepersas en de overlaat van de IJzer die zowel voor afwatering als voor scheepvaart gebruikt worden;
 * De overlaat van de Noordvaart, ook Veurne Ambacht genoemd, een afwateringskanaal;
 * De overlaat en het Veurnesas op de Veurnevaart die eveneens zowel voor afwatering als voor scheepvaart gebruikt worden.

left|thumb|400px|Afgesloten overlaat Kreek-IJzer

Elk van deze installaties en waterlopen en heeft ook andere, historisch gegroeide namen. Een overlaat is een afdamming, in de vorm van een schuif die kan opgetrokken worden of neergelaten. De afdamming kan ook met schotbalken gerealiseerd zijn. De balken worden neergelaten in de gleuven in de landhoofden of pijlers. Wanneer een schuif opgetrokken wordt ontstaat er een onderstroom. Bij schotbalken stroomt het water over de bovenste balk. Een andere vorm is die van een klapdeur, een opgehangen luik als het ware, dat dichtslaat onder de druk van wassend water en open gaat als het water in het kanaal hoger staat dan aan de zeekant. De sluizen die uitsluitend dienen om het overtollige water van de poldergronden in zee uit te storten noemt men uitwateringssluis of suatiesluis.

Bij een sas of sluis die toelaat schepen te schutten, d.w.z. een schip van een bepaald waterniveau naar een hoger of lager waterniveau brengen, spreekt men van een schutsluis of scheepvaartsluis. Een schutsluis kan ook gebruikt worden om water te lozen.

Buiten de vermelde verlaten van het sluizencomplex moeten in Nieuwpoort nog het Spaanse Sas of Kattesas vermeld worden en het Pietesas. Het Spaanse Sas of Kattesas op de linker oever van de havengeul verbindt de Oude Veurnevaart of Arkevaart met de open zee. Het Pietesas op de noordeljke oever van de havengeul verbindt het Geleed met de open zee.

De Plassendalevaart, de IJzer en de Veurnevaart vormen samen met de Lovaart die de IJzer met de Veurnevaart verbindt een apart waternet. De grachten, sloten, vlieten, vaarten, kanalen die dienen voor ontwatering vormen eveneens een apart net. Beide waternetten, dat voor de scheepvaart en dat voor ontwatering, zijn van mekaar gescheiden. Het scheepvaartwaternet ligt letterlijk boven het waternet voor ontwatering. Niettemin zijn er drie sassen waar beide met mekaar verbonden zijn. Bij Nieuwpoort is dat het Sas van Dierendonck. De twee andere sassen verbinden ontwateringssloten met de Lovaart. Het waren vroeger zowel schutsluizen als inundatiesluizen. Ze hebben nu die functie verloren. Een andere plaats waar beide stelsels destijds mekaar ontmoetten was de overlaat van de Kreek van Nieuwendamme naar de IJzer op de rechteroever van de gekanaliseerde IJzer.

Literatuur


 * Vols, Jos; De overstromingen in de IJzerstreek, Heemkring Bachten de Kupe, v.z.w., 1964, (28 p. )
 * Leper J., Kunstmatige inundaties in Maritiem Vlaanderen 1316-1945, Michiels, Tongeren, 1957 (327 p.)


 * Van Pul, Paul, Oktober 1914, Het koninkrijk gered door de zee, De krijger, Erpe, 2004 (371 p.)