Vierdaagse Zeeslag



De Vierdaagse Zeeslag (11 tot 14 juni 1666), die plaatsvond tijdens de Tweede Engelse Oorlog, is door zijn lange duur en het aantal schepen dat er bij betrokken was een van de belangrijkste zeeslagen uit de maritieme geschiedenis. Op de eerste dag van deze confrontatie stonden ongeveer 80 Nederlandse schepen tegenover 60 Engelse (afb. 1). Bij een stevige zuidwestenwind kregen de ten noorden van Duinkerken voor anker liggende vloten elkaar in zicht toen het weer opklaarde. Omdat het wegens de zeegang vrijwel onmogelijk was van de artillerie gebruik te maken, rekenden de Nederlanders niet op een aanval. De Engelse admiraal Monck kwam met zijn schepen echter 's middags bij het ruimen van de wind onverwacht op het eskader van Tromp af (afb. 2). Hij was van plan om eerst te passeren, om daarna voor de wind om te gaan (te "halzen") om Tromp te vernietigen, voordat de opperbevelhebber De Ruyter en Cornelis Evertsen konden oplaveren.

De Nederlanders kapten de ankerkabels, Cornelis Tromp bood heftig verzet zonder zich naar De Ruyter terug te trekken. Het was typerend voor de jongere Tromp, dat hij, als hij zich volop in de strijd wierp, steeds op eigen initiatief handelde en van geen wijken wilde weten, dat hij zich vastbeet in de tegenstander en wilde aanvallen. Maar het was niet altijd conform het strijdplan van zijn opperbevelhebber, De Ruyter (zoals Beatty in de Slag bij Jutland). Het was aan de bekwaamheid van De Ruyter te danken, dat deze nog voor de vernietiging van Tromp ter plekke was; ook Evertsen greep nog op tijd in (afb. 3).

De tactiek van Monck was erop gericht alle aanvalskracht op de vijandelijke voorhoede van de voor anker liggende formatie te concentreren in de veronderstelling dat deze niet op tijd ondersteuning zou krijgen. Deze aanval werd vaak met die van Nelson op Aboekir in 1798 vergeleken. De taaie weerstand van Tromp, vooral echter het zeemanschap van De Ruyter en Evertsen hebben de Republiek voor een nederlaag behoed.

De tweede dag kwam het ondanks dat de vloten voeling hielden niet tot een beslissing, omdat Tromp na een passeergevecht te vroeg in de lij geraakte, De Ruyter met zijn vlaggenschip de grote mast verloor en de Engelsen zich daardoor zonder grote verliezen terug konden trekken.

De derde dag van de slag was een achterhoedegevecht van de Engelsen, waardoor echter de aansluiting van Monck met het eskader van prins Ruprecht van de Palts tot stand kwam. De beslissing viel op de vierde dag.



Beide vloten waren op de vierde dag ongeveer 70 schepen sterk (afb. 4). Het artillerieduel werd door een lopend gevecht ingeleid. De Nederlanders stonden in de loef in een gebroken gevechtslinie, met de aanvoerders in iets teruggetrokken positie (afb. 5). De Engelsen in aaneengesloten linie in de lij trachtten voor de wind te komen. Hun voorhoede zette alle zeilen bij, er ontstond tussen de Engelse voorhoede en het centrum een opening, waar admiraal Van Nes met de Nederlandse voorhoede doorheen stootte, terwijl gelijktijdig admiraal Tromp de Engelse achterhoede binnendrong en deze bond. Delen van zijn eskader zetten zeilen bij om tot aan het centrum op te rukken. Van Nes draaide langzaam af naar de lij en trok de Engelse voorhoede mee, een grote boog beschrijvend. Delen van zijn voorhoede zakten af naar het centrum. Nu hees De Ruyter de rode vlag, ten teken van de aanval op het Engelse centrum. Dit was de beslissing. De overwinning was aan de Nederlanders en was totaal. Zes Engelse schepen werden buitgemaakt, 20 Engelse en 4 Nederlandse schepen vernietigd. Maar ook het Engelse zeemanschap had zich bewezen ondanks de nederlaag.

De tactische principes van De Ruyter waren de volgende: eerst werd een loefpositie ingenomen om in de aanval te kunnen gaan. Daarna volgde een inleidend artillerieduel, meestal tijdens een passeergevecht, dat door een keermanoeuvre ("halzen") in een lopend gevecht of een achterhoedegevecht overging. De Nederlandse voorhoede en achterhoede zeilden in de richting van de vijand en positioneerden zich zijdelings gestaffeld. Het centrum vormde een ruggensteun en de opperbevelhebber behield het overzicht (afb. 6). Voor- en achterhoede hadden zo grotere vrijheid van handelen dan bij de Engelsen. Het binnendringen bij de vijand geschiedde steeds eerst aan het einde van de linie. De kop van de Engelse linie werd voortdurend beziggehouden en gehinderd bij pogingen het Engelse centrum te ondersteunen; zo mogelijk sloten zich delen van de Nederlandse voorhoede bij het eigen centrum aan om dit te versterken tot daar een overwicht was bereikt. Daarop volgde de grote aanval en de vernietiging van het vijandelijke centrum.

Bij een zeilende vloot is de zwakste plek het achterste eskader; bij een voor anker liggende vloot van zeilschepen in het algemeen het voorste eskader. Om een overwicht in het centrum te krijgen, wordt bij een zeilende vloot de kop van de vijandelijke vloot verhinderd te manoeuvreren en vastgehouden. Op hetzelfde principe berustte ook de tactiek van Nelson voor de Slag bij Trafalgar; de aanval zelf werd overigens iets anders uitgevoerd.

Lit.: Foreest, H.A. v. / R.E.J. Weber: De Vierdaagse Zeeslag. 11-14 juni 1666 (1984).