Nederland, België, het Schlieffenplan en Moltke

Graaf Alfred von Waldersee, die in 1888 chef van de Duitse generale staf werd, herinnerde zich dat hij in de loop van dat jaar aan Bismarck vroeg of een eventuele aanval op Frankrijk via België zou lopen, zodat de Belgische neutraliteit geschonden zou moeten worden. Hij had eraan toegevoegd, dat hij er zelf tegen was, behalve als Frankrijk zelf zou oprukken door België. Het zou voor ons het beste zijn, zo vervolgde hij, dat we tegelijk met Frankrijk en Rusland in oorlog zouden zijn. Met Oostenrijk en Italië als bondgenoten zouden onze kansen er goed voor staan, terwijl in een oorlog met Frankrijk alleen, Rusland ons zijn vredesvoorwaarden kon dicteren.

Het antwoord van Bismarck is niet bekend, maar Waldersee had in elk geval goede redenen voor zijn standpunt ten aanzien van België. Zijn voorganger, de oudere Moltke, had de hypothese van een Franse opmars door het noorden van België onderzocht, en vond zulks geen reden voor bezorgdheid. Het zou een kort vijandelijk offensief naar de Beneden-Rijn betekenen, dat met een tegenaanval op de Franse flank ten noorden van Luxemburg kon worden gestuit. Na aldus orde op zaken te hebben gesteld, had hij de volgorde van zijn vroegere krijgsplan veranderd, en zou hij bij een oorlog tegen Frankrijk en Rusland samen, eerst Rusland aanvallen. Volgens Waldersee vond Bismarck dat we in dat geval moesten oprukken in Polen, maar niet verder.

Maar een beperkt offensief in Polen werd onvoldoende geacht door Schlieffen, die Waldersee een paar jaar later als stafchef opvolgde. Tijdens het voor- en najaar zou de modder de Poolse wegen onbegaanbaar maken en als de oorlog onverhoopt langer duurde zou onder die omstandigheden het bliksemoffensief waarop Moltke rekende uitgesloten zijn. Voorts bleef er altijd het risico dat Rusland zich zoals eerder ver in het eigen territorium zou terugtrekken, zodat een snelle beslissing aan het oostelijke front een illusie zou blijken. En ten slotte had Schlieffen weinig op met Oostenrijkse politici en soldaten, en voelde zich steeds minder geneigd te vertrouwen op plannen waarin zij een rol vervulden.

Deze en andere gevaren en onzekerheden brachten Schlieffen er weldra toe de campagne in het oosten af te blazen en zich in 1894 weer op het westen te richten. Maar terwijl Moltke een sterke krijgsmacht achterliet om de andere grens te verdedigen, zette Schlieffen alles op één kaart: bijna het hele leger werd tegen Frankrijk ingezet, en het oostelijke front was afhankelijk van het resultaat in het westen. De Oostenrijkers moesten zichzelf maar zien te redden. Die hadden wat hem betreft geen rol aan het westelijke front. Hij weigerde details van zijn plannen aan de Oostenrijkse staf te onthullen en vanaf dat moment tot aan 1909 leek de militaire relatie tussen beide bondgenoten weliswaar correct, maar afstandelijk.

De fortificatie van de Franse grens, die Moltke 15 jaar eerder noopte zich op het Oosten te richten, was nog altijd een enorm obstakel voor een snelle militaire beslissing. Maar door de grens noordelijk of zuidelijk te passeren zag Schlieffen dat hij niet alleen om de Franse flank kon heentrekken, maar het ook direct kon laten aankomen op de beslissende slag. Via Zwitserland, legde generaal v. Kuhl uit, was het door het lastige terrein en het Zwitserse leger nagenoeg onmogelijk. Noordelijk, aan de kant van België, bestonden dergelijke obstakels niet, en via Luxemburg en Zuid-België zou Schlieffen een tijdelijke doorgang voor zijn omsingelingsoperatie moeten zien te krijgen. Volgens v. Kuhl kon men niet anders: het was noodzakelijk om de manoeuvre ten behoeve van de insluiting van de Franse troepen te kunnen uitvoeren, die de basis was van het Schlieffenplan, en om die reden was vanaf dat moment de schending van Belgisch grondgebied een uitgangspunt in de Duitse krijgsplannen in het westen.

Tussen 1894 en 1900 werd het omsingelingsplan (het oversteken van de Maas ten noorden van Verdun) gecombineerd met een doorbraak door het Franse front meer naar het zuiden; met dit dubbele offensief verwachtte Schlieffen de hoofdmacht van het Franse leger bijeen te kunnen drijven, als een gigantische herhaling van het klassieke Cannae. Bij de verdere uitwerking van zijn plan verschoof hij de kracht van de aanval steeds meer naar de noordelijke vleugel en legde hij beslag op een steeds groter stuk van het Belgische grondgebied. Was eenmaal de eerste stap gezet, dan had hij heel België tot zijn beschikking om armslag te hebben. De aanval in Lotharingen kreeg langzamerhand een bijrol, en het "Cannae"-project zou de feitelijke omsingeling moeten worden.

Deze ontwikkeling kwam weldra tot een hoogtepunt door een onverwachte gebeurtenis. De Russisch-Japanse Oorlog en het verlammen van de Russische gevechtskracht die er op volgde, bevrijdde Duitsland plotseling van de traditionele angst voor de "Russische miljoenen", en voor de komende tijd was er van die kant geen gevaar meer en hoefde er ook niet voor een oorlog op twee fronten gevreesd te worden. De drie legerkorpsen die bestemd waren voor de verdediging van Oostpruisen, werden naar het westen verplaatst, en de hele krijgsmacht tegen Frankrijk geconcentreerd. Bovendien was het nu niet nodig om onmiddellijk naar het oosten terug te keren als de zaak in het westen was geklaard, en ook daar hoefde geen risico te worden genomen om een totale overwinning op de Fransen te forceren. Dit was van grote invloed op het krijgsplan en hierdoor was de noodzaak om Belgisch grondgebied te schenden ook verdwenen. De recente totstandkoming van de Entente Cordiale met Engeland als bondgenoot van Frankrijk was een reden temeer voor deze koerswijziging.

Maar Schlieffen aarzelde: het Britse leger stelde niets voor, en de Britse vloot zou niet tussenbeide kunnen komen bij de uitvoering van zijn zorgvuldig uitgewerkte krijgsplan. In al die jaren van voorbereiding die gericht waren op maar één doel: het omsingelen en vernietigen van het Franse leger, waren Schlieffen en de generatie stafofficieren om hem heen hopeloos in de ban geraakt van wat ze tot stand hadden gebracht. Met Rusland uitgeschakeld werd de opmars door België, oorspronkelijk de oplossing voor een militair dilemma, een onweerstaanbare uitdaging, een gelegenheid voor een nog nooit eerder vertoonde krachttoer van pure strategie. Schlieffen sloeg door naar het andere uiterste en wilde nu niet alleen door België, maar ook door Nederland.

Tegen het einde van 1905 voltooide hij het professionele meesterwerk, zijn "definitieve plan", waarin hij nagenoeg de gehele Duitse strijdmacht inzette om het Franse leger te omsingelen. Met slechts één zwak leger achtergelaten om de grens van Elzas-Lotharingen te verdedigen, werden niet minder dan zeven van zijn acht legers samengetrokken tussen Metz en de Nederlandse grens, die snel moesten oprukken naar een linie die liep van Verdun naar Duinkerken. Deze 300 km lange vleugel moest dan een onweerstaanbare zwenking door Noord-Frankrijk maken, de flank van het Franse leger oprollen, en het op de vlucht drijven tot aan de Zwitserse grens. Deze opmars van een hele gevechtslinie naar één vleugel doet denken aan grootheidswaan, maar Ludendorff merkt op dat Schlieffen vol vertrouwen was in het welslagen van de operatie omdat het leger zo sterk was dat een overwinning bij voorbaat vaststond.

Dit definitieve plan werd na 1918 bij de buitenwereld bekend als de formule die de oorlog al bij het begin in het voordeel van de Duitsers zou hebben beslist als de opvolger van Schlieffen, de jongere Moltke het zo zou hebben uitgevoerd. Dat hij dit niet deed werd door vooraanstaande stafofficieren zoals v. Kuhl, Foerster en Ludendorff later aangegrepen als - zo wordt dikwijls beweerd - een middel om de aandacht van hun eigen falen af te leiden. Ook Moltke  zelf ging er in zijn memoires uitgebreid op in:

"De opmars van de troepen was door mijn voorganger zodanig gepland dat de rechtervleugel van het Duitse leger zich zou uitstrekken tot voorbij Roermond ... en zou oprukken door het zuiden van Nederland, zodat we niet alleen het Belgische, maar ook het Nederlandse grondgebied zouden schenden. Ik was en ben er nog van overtuigd, dat de veldtocht in het westen op ramp was uitgelopen als we ook door Nederland hadden moeten trekken."

Het belangrijkste punt was de snelle zwenking van de sterke rechtervleugel, en de opmars door het noorden van België zou bij het begin een gevaarlijke hindernis kunnen vormen. Al de hoofdwegen rechtstreeks vanuit Duitsland daar naartoe kwamen bijeen in een nauwe doorgang bij Luik, en het hele spoorwegnet aan de Duitse kant van de grens ging over in een hoofdlijn van Aken westwaarts. Het zou hoe dan ook een probleem zijn om zulk een grote massa troepen hier doorheen te krijgen; bovendien werden de wegen, spoorwegen en bruggen bestreken door het vuur van de forten van Luik. Als de Belgen weerstand boden, zouden de forten een voor een moeten worden uitgeschakeld door ze te belegeren, en dat zou weer niet eerder kunnen gebeuren dan dat een sterke Duitse strijdmacht positie had gekozen, wat minstens 14 dagen zou duren. Dan zouden de Belgen tijd hebben om op hun beurt te mobiliseren en de verdediging van de forten te versterken, en tegen de tijd dat de doorbraak was bewerkstelligd, zouden de Fransen tijd hebben troepen naar de noordelijke vleugel te verplaatsen om de Belgische laagvlakte te bezetten zodat de Duitse troepen geen ruimte kregen om de gewenste manoeuvres uit te voeren.

Om uit deze impasse te geraken en verkeersopstoppingen tijdens het spitsuur te vermijden, wilde Schlieffen gebruikmaken van de rivierovergangen bij en boven Maastricht, iets naar het noorden; Nederlands grondgebied, maar niet beschermd door forten. De spoorbruggen van Maastricht en Roermond lagen voor het grijpen, sloten aan op het spoornet van Noord-Duitsland en vormden een directe verbinding met Brussel en Antwerpen. Deze routes lagen even ten westen van de Ruhr, waar zich de Duitse munitiedepots bevonden; ze konden voor een uitstekende verbinding zorgen als de hoofdroute via Luik zou worden versperd of verwoest, en zouden later de druk op de hoofdroute kunnen verlichten. De oudere Moltke had lang geleden in 1859 ook al het oog op deze faciliteiten laten vallen, en had de route opgenomen in een krijgsplan tegen Frankrijk. De huidige omstandigheden maakten het militair noodzakelijk de omgeving van Maastricht te bezetten voor het uitvoeren van de "grote omsingeling", en als deze verbinding deel zou uitmaken van het plan, konden de troepen van Schlieffen na de eerste aanvalsstoot rechtstreeks en zonder oponthoud naar Brussel, Antwerpen en alle gewenste punten in het westen worden vervoerd.

Eind 1905 ging Schlieffen met pensioen en liet deze bij voorbaat van de overwinning verzekerde erfenis aan zijn opvolger, de jongere Moltke, na. Een stafofficier van het Nederlandse leger, kapitein Van Voorst tot Voorst, verklaarde dat ook onder Moltke  het Schlieffenplan aanvankelijk van kracht bleef en dat op de kaarten van 1906 de route van het 1ste Duitse leger door Nederland nog stond ingetekend. Maar de nieuwe rangeersporen en andere voorbereidingen aan de Duitse kant van de grens waren niet onopgemerkt gebleven, en de Nederlanders trokken daaruit de nodige conclusies. Formeel gaven ze te kennen hun grondgebied tegen elke agressor te verdedigen, hun leger werd versterkt en gereorganiseerd zodat het effectief kon reageren bij een conflict; de spoorbruggen over de Maas werden voorzien van grote dubbele stalen deuren, met schietgaten voor mitrailleurs, terwijl de bruggen konden worden ondermijnd. Volgens Van Voorst waren deze voorzieningen aan de Nederlandse kant van de grens omstreeks 1909 reden voor Moltke zijn plannen te veranderen. Ook had het Russische leger zich inmiddels hersteld van de nederlaag tegen Japan wat Moltke dwong weer rekening te gaan houden met een oorlog op twee fronten, en het oostelijke legerkorps weer te gaan belasten met de defensie van Oostpruisen. Een reden te meer om niet meer ruzie te maken in het westen dan nodig was. Moltke zegt er in zijn memoires het volgende over:

"Graaf Schlieffen meende dat Nederland zich zou beperken tot een protest, en voor het overige de schending van zijn grondgebied zou toelaten. Ik had daar ernstige twijfels over: ik geloofde helemaal niet dat Nederland zich daar rustig bij zou neerleggen, integendeel. Ik meende dat een vijandig Nederland zulk een krachtsinspanning van onze rechtervleugel zou vergen, dat dit ten koste zou gaan van de gevechtssterkte, nodig voor ons offensief in het westen. De voorgenomen opmars kon, naar mijn overtuiging, alleen succes hebben als Nederland strikt neutraal zou blijven...

Ik had rekening gehouden met de moeilijkheden die we zouden ondervinden, ook als we geen voet op Nederlands grondgebied zouden zetten. ... Een vijandig Nederland betekende dat de Nederlandse kust open zou staan voor Engelse landingen, terwijl de operatie tegen Antwerpen zou worden bemoeilijkt omdat de Schelde immers niet langer neutraal gebied was. En hoeveel troepen zouden er niet nodig zijn om onze achterhoede te dekken zo dicht bij onze verbindingen met het westen! Anderzijds: als we Nederland ontzagen, zou Engeland, nadat het ons de oorlog had verklaard omdat het zogenaamd kleine neutrale staten moest beschermen, op zijn beurt moeilijk de neutraliteit van Nederland kunnen schenden. Verder was het voor mij duidelijk, dat Nederland onder alle omstandigheden open moest blijven als een luchtpijp voor onze economie."

Door deze overwegingen: de economische luchtpijp, de Britse vloot, het Nederlandse leger, en Rusland, besloot Moltke  Nederland buiten het operatieplan te laten. Het denkbeeld dat Engeland daardoor wellicht een bruggenhoofd op het continent kon krijgen was welwaar een voortdurende zorg, maar de Nederlandse waarschuwingen waren duidelijk genoeg. Moltke had het er moeilijk mee:

"Onmiddellijk na het afkondigen van de mobilisatie in 1914, verzekerde ik de Nederlandse gezant in Berlijn dat Duitsland de Nederlandse neutraliteit strikt in acht zou nemen. Ik denk dat de gebeurtenissen mij in het gelijk hebben gesteld."

Moltke wist echter niet, dat de Nederlanders al vijf dagen tevoren, op 26 juli 1914, springladingen onder de bruggen bij Maastricht en Roermond hadden aangebracht, en dat er al extra grenstroepen waren gedetacheerd. De Nederlanders riepen niemand te hulp, en op 3 augustus 1914 was volgens kapitein Van Voorst het leger op de volle oorlogssterkte van 203.000 man gebracht en de eerste divisies waren al bij de grens paraat.

Nu Moltke definitief had afgezien van de route door Nederland was de voorgenomen operatie aan aanzienlijke beperkingen gebonden. Het was duidelijk dat de vleugel niet meer tot Duinkerken kon reiken en daar bij de Kanaalkust naar binnen kon zwenken. En het aantal "technische" problemen voor de opmars van de rechtervleugel was ongehoord groot. Het meest noordelijke leger, samengetrokken bij Krefeld, moest nu defileren via Aken, wat betekende dat 250.000 man met alle voertuigen een ruimte van nog geen 2 km breed tot hun beschikking hadden. Meer naar het zuiden leidden de wegen niet naar het westen maar naar het noorden, rechtstreeks naar Luik, zodat het volgende leger ook hier een smalle colonne moest vormen. Alles bijeen moesten zo'n 500.000 man zich door een corridor van zo'n 20 km breed wringen, hoofdzakelijk in de directe omgeving van de forten van Luik. Maar jarenlange theoretische studies waren gewijd geweest aan troepenverplaatsingen en wegcapaciteiten. Het was moeilijk, maar niet onmogelijk.

Het probleem van de forten werd in het plan van Moltke nog groter, omdat de bevoorrading voor die 500.000 over dezelfde wegen vooraf moest gaan in trucks, en daarna moest de spoorlijn door Luik dienen als hoofdverbinding voor de gehele rechtervleugel, ten minste drie legers. De weg moest worden vrijgemaakt tegen de tijd dat de opmars op gang kwam, en Moltke  was het met Schlieffen eens dat er geen tijdschema voor belegeringsoperaties mogelijk was. Zelfs de tien dagen die nodig waren om de troepen te verzamelen zouden de Belgen waarschuwen en ze in staat stellen om wegen, spoorlijnen en bruggen te vernielen. Door dit dilemma kwam Moltke op het gedurfde idee om de plaats zonder voorafgaande waarschuwing te laten bestormen door een kleine eenheid direct bij het begin van de operatie. Dit strategische voorproefje zou alle complicaties bij Luik oplossen, zelfs zonder de mobilisatie af te wachten. Het was een onorthodoxe methode om een moderne vesting uit te schakelen, maar Moltke  stelde vast:

"Juist het feit dat Luik een moderne vesting was, en dus zonder een doorlopende gordel, maakte mijn plan uitvoerbaar om door de ruimte tussen de voorste forten de stad binnen te dringen."

Na de oorlog stelden kolonel Normand en de Belgische staf vast, dat deze beslissing eerder op scherpzinnigheid dan op roekeloosheid leek gebaseerd. Uit dit onderzoek, gepubliceerd in een boek in 1923, bleek verder dat in Luik alleen het fundament was gelegd voor een moderne vesting: nadat de forten jaren geleden waren gebouwd, had de Belgische regering nagelaten het project te voltooien. De twaalf forten die in cirkelvorm op een omtrek van 50 km de stad omgaven, hadden geen onderlinge telefoonverbinding; er was geen munitiearsenaal, geen smalspoor, geen beveiligde centrale commandopost. Door bebouwing in de directe omgeving hadden de forten geen vrij schootsveld, zodat ze ondersteund moesten door andere artillerie, en geen enkel obstakel belette vijandelijke artillerie ongehinderd op te rukken. Ook tussen de forten waren er geen versperringen, het zicht vanuit de forten op de onderlinge ruimte was beperkt en flankvuur niet effectief. Een moedige vijand zou 's nachts of in de mist, die zo vaak rond Luik hangt, zonder een schot te lossen tot de stad kunnen doordringen.

Oefeningen van de Belgische infanterie, zelfs bij dag, leken succesvol, en op grond daarvan had het Belgische opperbevel het niet nodig geoordeeld de ruimte tussen de forten krachtig te verdedigen en de bezetting onvoldoende toegerust voor dit doel.

Moltke hoefde natuurlijk niet te wachten op de publicatie van het boek van kolonel Normand uit 1923. Onmiddellijk besloot hij deze kans te benutten, en onder dekking van de nacht toe te slaan. Het plan werd uitgevoerd door Ludendorff, die al enkele jaren officier bij de Grote Generale Staf was geweest, een jaar lang direct onder Schlieffen had gewerkt, en in 1908 door Moltke  was benoemd tot chef Operatiën. De situatie bij Luik was nauwkeurig door de staf onderzocht, zoals Moltke  toelichtte:

"Ik had de omgeving van Luik uitgebreid laten verkennen, en uitgezocht langs welke wegen de colonnes konden oprukken buiten het zicht van de forten. Er waren vijf van zulke wegen. De officieren die de colonnes leidden waren volledig bekend met de terreinomstandigheden en berekend op hun taak. Hoewel er twijfels waren over het welslagen van een dergelijk plan, besloot ik vijf brigades er op uit te sturen, nog voor er vijandigheden hadden plaatsgevonden."

De Duitse grens was 20 tot 30 km verderop, en het was noodzakelijk te handelen voordat versperringen tussen de forten waren opgeworpen. Brigades stonden al in vredestijd bij de grens voor dit doel paraat, en hoefden niet te wachten tot ze op oorlogssterkte waren gebracht. (2 augustus 1914 was de eerste dag van de mobilisatie, en 's morgensvroeg waren deze "vredesbrigades" de grens overgestoken.) Moltke  kon erop vertrouwen dat ieder detail grondig was voorbereid, en rekende er zelfs op dat het vernietigen van de spoorweg bij Luik voorkomen kon worden. Hij koesterde tot het laatst een vage hoop dat de Belgen zouden besluiten hem ongehinderd te laten passeren, maar in zijn plannen hield hij daar geen rekening mee: ze kregen de kans dat de doen, maar de opmars naar Luik moest doorgaan zoals gepland, ongeacht wat ze besloten. Toch bleef er reden voor bezorgdheid, en Moltke  besloot:

"Ik was ervan doordrongen, dat als de zaak misliep, iedere militair mij voor de voeten zou werpen dat wat ik wilde natuurlijk onmogelijk was, en dat ik door een riskante infanterie-aanval op een moderne vesting had bewezen volstrekt incapabel te zijn. Bij deze operatie heb ik alles op één kaart gezet."

Die ene kaart moest bovendien uitgespeeld worden zonder waarschuwing: succes bij Luik vereiste een snelle diplomatieke en ook politieke actie. Los van de militaire voordelen had het plan van de verrassende sterke rechtervleugel ver buiten de Franse flank om vergaande diplomatieke complicaties. Als de Duitse troepen na de mobilisatie een afwachtende houding aannamen als de oorlog daadwerkelijk was uitgebroken, kon hun sterkte niet lang geheim blijven en konden de Fransen zich erop instellen. Er zou toch een tijdelijke adempauze ontstaan, omdat in alle landen mobilisaties ongeveer 10 dagen in beslag nemen. Gedurende die tijd was vrede in principe nog altijd mogelijk, zelfs in een extreme crisissituatie. Mobilisatie moet ook de mogelijkheid tot demobilisatie bevatten als een veiligheidsmaatregel, maar hoeft niet onherroepelijk tot oorlog te leiden. Het Duitse operatieplan was geen bruuske aanval op Rusland of Frankrijk; een vijandige actie tijdens de mobilisatieperiode was in de Franse, de Russische, noch in de Oostenrijkse plannen voorzien.

De overrompeling van Luik moest zelfs deze kleine veiligheidsmarge wegnemen. Als de crisis zou voortduren, zouden de Belgen legitieme militaire voorzorgsmaatregelen kunnen nemen, en zelfs wat prikkeldraad of een paar goed opgestelde machinegeweren konden alle hoop op een geslaagde nachtelijke actie, waar zoveel van afhing, de bodem doen inslaan. De zaak vereiste een vliegende start, waarna de oorlogsmachine vanzelf op gang zou komen. Mocht er onverhoopt een crisis ontstaan dan kon het, door het mislukken van de actie bij Luik, fataal zijn als geaarzeld zou worden met mobiliseren.

Zodoende konden aan elke grens alle continentale mogendheden - Duitsland ook - overgaan tot mobilisatie als uiterste militaire voorzorg of als diplomatiek drukmiddel: ze konden indien nodig de wapens opnemen en dan pas op de plaats maken langs de grens zonder aan hun voorgenomen campagne afbreuk te doen. Maar in deze sector van Noordwest-Europa was geen tijd om te pauzeren, een mobilisatiebevel moest hier zonder meer gevolgd worden door oorlogshandelingen. Hoe aarzelend of terughoudend de keizerlijke regering of zelfs de generale staf zich ook opstelde als de tijd daar leek, op een gegeven moment zou de spanning zo hoog oplopen dat men geen vrijheid van handelen meer had en alle controle over de situatie verloor, en als een zorgvuldig afgesteld militair mechanisme eenmaal in beweging is gezet kan het niet tussentijds worden gestopt.

Enkele jaren later verdubbelde Moltke  zijn inzet door de alternatieve plannen die achter de hand waren gehouden voor een oorlog tegen Rusland alleen, terzijde te schuiven. Wat voor crisis er ook mocht uitbreken, hoe de internationale verhoudingen ten opzichte van het keizerrijk ook mochten zijn, voortaan was er maar één militaire oplossing aan de orde. Zelfs wanneer plotseling Petersburg of Moskou het militaire doel werden, de weg erheen liep onverbiddelijk via Luik en Parijs. Nadat hij dit op 1 augustus 1914 aan de keizer had duidelijk gemaakt, zou Moltke, als "verantwoordelijk militair adviseur" de regering er nogmaals op wijzen dat de schending van Belgisch grondgebied Engeland beslist bij de oorlog zou betrekken. Dit juist te voorkomen was het voornaamste doel van de politiek van de Duitse kanselier, Bethmann Hollweg.

Hoewel hij dit allemaal wist, berustte Bethmann zes jaar lang in de uitvoering van dit plan, maar ging rustig voort met zijn pogingen Engeland tot een alliantie te bewegen. In een poging de Britse neutraliteit af te kopen verklapte Bethmann op 29 juli 1914 aan Goschen, de Britse ambassadeur in Berlijn, dat het Duitslands voornemen was België binnen te vallen. Daarmee bereikte hij in feite het tegendeel en leek de hoop op een geslaagde verrassingsaanval bij Luik in rook op te gaan.

Maar de Belgen redden zelf Moltke 's plan. Te middernacht op 31 juli kreeg generaal Leman opdracht van zijn regering om geen hindernissen op te werpen tussen de forten van Luik om "de Duitsers niet te provoceren", en het samentrekken van de Belgische troepen werd pas bevolen toen de vijf "vredesbrigades" van Moltke  de grens al overschreden hadden.

Het was inmiddels 5 augustus en Moltke  wachtte gespannen op het nieuws over die ene kaart waarop hij zijn fortuin had gezet. Hij schrijft:

"Op de avond van die dag kwam het bericht binnen, dat de indruk bestond dat de operatie niet was geslaagd, tenminste, het was onze troepen niet gelukt tot de stad door te dringen. Ik moest dit nieuws aan de keizer melden. Deze zei tegen mij: - Dat dacht ik al. Door België aan te vallen heb ik mij nu een oorlog met Engeland op de hals gehaald."

Op dat ogenblik, 's avonds 5 augustus, was dit bericht waar. Ondanks alle oefening en de zorgvuldige voorbereiding, waren alle vijf de aanvallende colonnes tegengehouden door vuur van de Belgische voorposten, en vier ervan hervatten de aanval niet. Maar bij de vijfde was Ludendorff aanwezig, die goed op de hoogte was van de plannen voor de operatie. Niemand beter dan hij wist hoeveel afhing van het welslagen daarvan. Hij begaf zich naar de kop van de colonne en leidde deze tussen de voorste forten door naar binnen. Ze waren alleen en geïsoleerd van de rest, maar het belangrijkste hadden ze bereikt: de Belgische troepen waren verdwenen, en toen de dag aanbrak en het licht werd, bleek de grote spoorbrug over de Maas er nog te staan, geheel intact en onbeschadigd. Er was van alles opgeblazen, maar de gemakkelijkste, belangrijkste, meest voor de hand liggende maatregel hadden de Belgen nagelaten. Volgens plan werd het oprukkende leger via de spoorbrug bevoorraad; de andere spoorverbindingen bleken ook in prima staat, en tijdens de Slag aan de Marne konden de treinen zelfs Noyon bereiken. Ze zouden niet verder komen, maar Moltke 's gok was geslaagd. De Belgische stafchef onderschreef de Duitse tevredenheid:

"Op de dag van de grote opmars, 18 augustus, waren de operaties van het Duitse opperbevel gerealiseerd volgens plan en zonder enig tijdverlies, ondanks het dappere maar vruchteloze verweer van de forten van Luik."

Lit.: Moltke, H. v.: Erinnerungen, Briefe, Dokumente 1877-1916 (1922); Voorst tot Voorst, J.J.G. v.: Over Roermond! (1923); Normand, R.: Défense de Liège, Namur et Anvers en 1914 (1923); Selliers de Moranville, A.M.L.G.: Du haut de la tour de Babel (1925). Bron: T.H. Thomas: Holland and Belgium in the German War Plan. In: Foreign Affairs, Vol. 6, No. 2 (jan. 1928), pp. 315-328.