Francisco Franco

Francisco Franco (voluit Francisco Paulino Hermenegildo Teódulo Franco y Bahamonde Salgado Pardo), * Ferrol (Spanje), 4 december 1892, † Madrid, 20 november 1975) was een Spaans politicus en staatshoofd van Spanje van 1939 tot zijn dood in 1975. Hij stond ook bekend als el Caudillo (de leider) en el generalísimo (de generaal).

Vroege carrière
Van 1907-1910 bezocht F. de infanterie-academie in Toledo, die hij in 1910 als luitenant verliet. Van 1912-1926 nam hij deel aan de Rif-Oorlog (1909-27) in Marokko (1914 kapitein, 1916 majoor, 1922 luitenant-kolonel). F. werd in 1928, als jongste generaal van Spanje, hoofd van de pas opgerichte Militaire Academie van Zaragoza

De Tweede Spaanse Republiek
Met de val van de Spaanse monarchie in 1931 bemoeide F. zich niet. Maar met het sluiten van zijn Militaire Academie, in juni 1931, door de minister van Oorlog Manuel Azaña, was het eerste conflict met de Republiek geboren. Op 5 februari 1932 werd hij militair gouverneur van La Coruña, daarna van de Balearen.

De opstand in Asturië
Nieuwe verkiezingen in oktober 1933 zorgden voor een centrum-rechtse meerderheid. Op 5 oktober 1934 brak tegen het nieuwe bewind een opstand uit van communisten en anarchisten, die overal snel werd neergeslagen, behalve in Asturië, die daar werd geleid door de anarchistische vakbond van mijnwerkers. Diego Hidalgo, de nieuwe minister van Oorlog, gaf F. opdracht een eind aan de opstand te maken. Die had daar slechts twee weken voor nodig. Aan beide zijden vielen 1.200 tot 2.000 doden. Enige tijd hierna werd F. commandant van het Spaanse Vreemdelingenlegioen in Afrika.

De verkiezingen van 1936
Toen in februari 1936 het linkse Volksfront de - vermoedelijk gesaboteerde - verkiezingen won, riep F. de nieuwe premier Manuel Azaña op om de staat van beleg af te kondigen, maar deze weigerde en benoemde F. tot gouverneur van de Canarische Eilanden, om van hem verlost te zijn. Deze zat daar echter niet stil en zon op middelen om een nationale opstand te ontketenen.

De Spaanse Burgeroorlog
Met financiële en diplomatieke steun uit het buitenland slaagde F. erin samen met andere ontevreden officieren een burgeroorlog te organiseren, die op 18 juli 1936 uitbrak: de Republikeinen, gesteund door communisten die uit heel Europa toestroomden aan de ene kant en de Nationalisten van F. en de zijnen aan de ander kant. Met militaire steun van Italië en Duitsland (Mussolini zag wel iets in een partner voor zijn eigen expansionistische politiek in het Middellandse Zeegebied, en Hitler beschouwde het als een mooie gelegenheid om zijn nieuwe Luftwaffe praktijkervaring te laten opdoen) lukte het de Nationalisten een blokkade van de Straat van Gibraltar door de regeringsgetrouwe vloot te breken en zo troepen uit Spaans-Marokko, waar ze veel aanhang hadden, naar Spanje over te brengen.

Begin augustus voelden de Nationalisten zich voldoende toegerust om met een leger van 15.000 man op te rukken naar Madrid. Mussolini riep ondertussen een Italiaans vrijwilligersleger (CTV) in het leven, dat bestond uit zo'n 12.000 man in volledig gemotoriseerde eenheden en stuurde deze naar Sevilla, dat vast in handen van de Nationalisten was. Hitler stelde op zijn beurt een Luftwaffe-eskader dat bestond uit zo'n 24 vliegtuigen beschikbaar die de kentekens van Nationalistisch-Spanje droegen, maar werden gevlogen door Italiaanse en Duitse piloten. Maar de Republikeinen waren nog sterk genoeg om de door de Nationalisten in november uitgevoerde aanval op Madrid af te slaan.

Militair en politiek leiderschap
Een van de leiders van de opstand, generaal José Sanjurjo, was om het leven gekomen bij een vliegtuigongeluk op 20 juli. Hierdoor ontstond in het Nationalistische kamp aanvankelijk een impasse. Op 24 juli werd er een junta geïnstalleerd in Burgos die alles moest coördineren. De junta werd officieel geleid door Cabanella, de oudste generaal. Op 21 september werd onder protest van Cabanella besloten dat F. het hoofd van de Nationalistische troepen zou worden, en op 28 september werd F. ook hoofd van de Nationalistische regering. Hierbij hielp dat Hitler had besloten dat Duitse steun aan de Nationalisten alleen naar F.'s troepen zou gaan. Op 1 oktober 1936 werd F. in Burgos publiekelijk uitgeroepen tot Generalísimo van het Nationale Leger en Jefe del Estado (staatshoofd).

Vanaf dat moment tot aan het einde van de oorlog zou F. persoonlijk de militaire operaties leiden. Na de mislukte aanval op Madrid in november 1936 besloot F. tot een geleidelijke aanpak in plaats van grote veldslagen. F. slaagde er alleen in om militaire steun te krijgen van Duitsland, Italië en Portugal. Duitsland stuurde F. het Condor-Legioen dat zorgde voor onderhoud van de vliegtuigen en diende als militair adviseur. Tijdens de hele oorlog zouden er een 22.000 Duitsers en een 91.000 Italianen deel uitmaken van F.'s troepen, maar hun politieke invloed op F. zou uiteindelijk minimaal blijken. Het Portugal van Salazar steunde de Nationalisten vanaf het begin en stuurde tevens een 20.000 man troepen. Ook al was F. de leider van de Nationalistische legers, hij had niets te zeggen over het elitaire Duitse Condor-Legioen dat vaak kritiek had op de strategie van F. Tot grote problemen zou dit echter niet leiden en het Condor-Legioen voerde maar zelden missies op eigen initiatief uit. Om prestigeredenen besloten Duitsland en Italië om F. tot aan het einde te steunen en Italiaanse en Duitse troepen marcheerden in 1939 mee in de grote parade in Madrid ter ere van de nationalistische overwinning in Spanje.

Een zo mogelijk nog grotere prestatie leverde F. door de, ideologisch zo verschillende, nationaal-syndicalistische Falange (een op Italiaanse leest geschoeide, in 1933 opgerichte fascistische partij), de Alfonso XIII-royalisten en de monarchistische Carlisten onder zijn persoon in één partij te verenigen.

Het einde van de Burgeroorlog
Op 4 maart 1939 brak er in het Republikeinse kamp een opstand uit. Kolonel Segismundo Casado en Julian Besteiro verzetten zich tegen een stalinistische coup in eigen gelederen. Zij bezetten Madrid en probeerden met F. tot een vergelijk te komen. Deze accepteerde echter alleen een onvoorwaardelijke overgave. Casado en Besteiro hadden geen andere keus en op 27 maart 1939 namen F.'s troepen Madrid, het laatste bolwerk van de Republikeinen in. Op 1 april 1939 werd de oorlog officieel beëindigd. F. zwoer voor het altaar in de kathedraal van Madrid nooit meer oorlog te zullen voeren, tenzij Spanje zou worden aangevallen. Daardoor bleef Spanje tijdens de Tweede Wereldoorlog neutraal.

De Tweede Wereldoorlog ...
F. stond in 1941 wel toe dat de Blauwe Divisie, bestaande uit fascistische Spaanse vrijwilligers, naar het Oostfront trok. De Blauwe Divisie moest als tegenprestatie gelden voor de steun van het Condor-Legioen in de Burgeroorlog. De divisie werd echter al in 1943 teruggehaald, toen het duidelijk werd dat de geallieerden aan de winnende hand waren.

... en daarna
Na de Tweede Wereldoorlog begon F. de bakens te verzetten. Eerst werd in 1947 formeel de monarchie hersteld. Niet dat een koning weer de troon besteeg, evenmin werd hij zelf koning; hij benoemde zichzelf tot regent. Daarna zette hij zijn zwager, de radicale falangist Serrano Suñer, op een zijspoor. Zo maakte hij zich aanvaardbaar als partner voor de Verenigde Staten en kon Amerika militaire faciliteiten in Spanje krijgen. Maar de Europese bondgenoten verhinderden dat Spanje, anders dan het Portugal van Salazar lid werd van de NAVO. Spanje werd geïsoleerd, met name door de sociaaldemocraten en liberalen in West-Europa.

Onder zijn bewind werd iedere vorm van oppositie de kop ingedrukt, maar kende Spanje een periode van stabiliteit en grote economische groei. De laatste vijf jaar van zijn leven nam de kritiek vanuit het buitenland op F. sterk toe. Toen F. in 1975 op 82-jarige leeftijd overleed, kwam er een einde aan de laatste niet-communistische dictatuur in Europa, die overigens in de verste verte niet te vergelijken was met de terreur die achter het IJzeren Gordijn werd uitgeoefend.

In de bergen veertig kilometer ten noorden van Madrid had F. een grote ondergrondse kerk laten bouwen, die in 1960 door paus Johannes XXIII was ingewijd. Hier, in de Vallei van de gevallenen, werd F. begraven.

F. had zijn opvolging goed voorbereid. Al in 1973 had hij de dagelijkse leiding van de regering overgedragen aan een premier, Carrero Blanco. Deze kwam echter zes maanden later bij een aanslag door de Baskische terreurbeweging ETA om het leven. Daarnaast had hij de kleinzoon van de laatste koning van Spanje, Juan Carlos, jarenlang voorbereid op diens troonsbestijging. Twee dagen na zijn dood werd deze beëdigd als koning van Spanje. Hoewel hij een vertrouweling was van F., stuurde hij toch al snel aan op herstel van de democratie in Spanje.

Sommige straten en pleinen die vernoemd waren naar F. en andere kopstukken uit de F.-tijd kregen andere namen. Op 17 maart 2005 werd het laatste standbeeld van F. in Madrid uit het straatbeeld verwijderd op last van de socialistische regering. Het graf van generaal F. mag niet meer worden gebruikt voor het jaarlijkse eerbetoon rond de sterfdag van de dictator. De Partido Popular (een nationalistische partij) waarschuwde echter voor een te eenzijdige socialistische herschrijving van de geschiedenis van Spanje, en wees erop, dat ook de communisten en anarchisten tijdens de Burgeroorlog in het land massamoorden gepleegd hebben