Schutsluis

right|thumb|250px|Sas Van Dierendonck Nieuwpoort; Kaapstaander en heugelstang

right|thumb|250px|Nieuwpoortsluis in Veurne

right|thumb|250px|Iepersas Nieuwpoort; Spuien

right|thumb|250px|Iepersas Nieuwpoort; Verankerde ebdeur

right|thumb|250px| Sas Van Dierendonck Nieuwpoort; Vergrendelingshaak 

left|thumb|250px| Veurnevaart Nieuwpoort; Bediening schuiven 

Een schutsluis is een constructie om schepen van een hoger niveau in een waterweg naar een lager niveau te brengen of omgekeerd. Een schutsluis kan ook gebruikt worden voor militaire doeleinden, met name om te inunderen.

Beschrijving
Een schutsluis bestaat uit een schutkolk, een afgesloten ruimte waarbinnen het niveau van het water kan verhoogd of verlaagd worden. De schutkolk is stroomopwaarts en stroomafwaarts afgesloten door deuren, respectievelijk bovendeuren en benedendeuren. Onder in de deuren zijn schuiven (schotten) die kunnen geopend worden om water in of uit de schutkolk te laten stromen.

Werking
Om een boot van het ene niveau van de waterweg naar het andere te brengen wordt eerst de schutkolk afgesloten door de bovendeuren en de benedendeuren te sluiten. Vervolgens wordt het niveau in de schutkolk op hetzelfde peil gebracht als het niveau waar zich de boot bevindt door, naar gelang de boot stroomopwaarts wil of stroomafwaarts, de schuiven in de bovendeuren of benedendeuren te openen en water in of uit de schutkolk te laten stromen. Dan kunnen de deuren aan de kant waar de boot ligt geopend worden en de boot kan in de schutkolk varen. Vervolgens worden de deuren weer gesloten en het niveau in de schutkolk op hetzelfde peil gebracht als het niveau aan de kant waar de boot heen wil door water in of uit de schutkolk te laten stromen. Tenslotte kunnen, naar gelang, de bovendeuren of benedendeuren geopend worden en de boot kan de schutkolk verlaten.

Deuren
De deuren kunnen in verschillende vormen en materialen uitgevoerd worden. Een klassieke, veel gebruikte vorm, is de houten deur met twee vleugels. De twee vleugels sluiten aan elkaar met een hoek van 18 graden, de punt in de richting stroomopwaarts. Als de deuren gesloten zijn vormen ze een barrière die onder druk van het water gesloten wordt gehouden. Dat is de normale situatie op een rivier waar het niveau stroomopwaarts altijd hoger is dan stroomafwaarts. Wanneer de sluis de waterweg verbindt met de zee waar het niveau door de getijdenwerking rijst en daalt, wisselt het hogere niveau van kant met de getijden. In dat geval moeten de benedendeuren en bij voorkeur ook de bovendeuren dubbel uitgevoerd worden, een stel gericht naar de zee, een stel gericht naar het land. De eerste zijn vloeddeuren die vast gesloten worden onder druk van de hoge tij. De tweede de ebdeuren die vast gesloten worden onder druk van het water in de waterweg. De situatie waarbij het hogere niveau niet altijd aan dezelfde kant van de sluis ligt kan ook bestaan wanneer de sluis twee waterwegen met mekaar verbindt. In dat geval moeten ook daar de deuren dubbel uitgevoerd worden. De “Nieuwpoortsluis” in Veurne die het kanaal Nieuwpoort-Veurne verbindt met het kanaal Veurne-Duinkerke heeft dergelijke deuren. Zo ook het Sas Van Dierendonck dat de Noordvaart verbindt met het kanaal Nieuwpoort-Veurne. De deuren worden geopend en gesloten met een heugel (heugelstang of tandheugel)  die door een handbediende of elektrische of hydraulisch aangedreven kaapstaander in beweging wordt gebracht.

Schuiven
De schuiven (of schotten) in de deuren worden gelicht of neergelaten met een mechanisme dat een draaiende beweging omzet in een laterale beweging. Het bestaat uit een tandwiel (tandrad) en een heugel (getande stang). De heugel zit vast aan de schuif. Het mechanisme is ingebouwd in een tandwielkast. Het tandwiel wordt met een elektrische motor of handmatig met behulp van een afneembare zwengel of een vast geïnstalleerd wiel aangedreven.

Oneigenlijk gebruik
Wanneer op korte tijd veel water moet geloosd worden, kan de schutsluis gebruikt worden om te spuien. In dat geval moeten de stroomopwaarts gerichte deuren (desgevallend ebdeuren) geopend worden en verankerd in hun kassen. Zoniet zouden ze onder druk van het water toegedrukt worden en het water tegenhouden, wat hun normale functie is.

Een schutsluis kan ook gebruikt worden om water stroomopwaarts in het kanaal of rivier te laten stromen, met de geijkte uitdrukking “water steken” om het waterpeil stroomopwaarts te verhogen en zelfs te inunderen. In dat geval moeten bestaande stroomafwaarts gerichte deuren (desgevallend de vloeddeuren) geopend worden en in hun kassen verankerd. Zoniet zouden ze onder druk van het stromend water gesloten worden, wat hun eerste functie is. Wanneer dergelijk gebruik voorzien was bij de bouw van de sluis zijn vergrendelingshaken en ogen voorzien op de deuren en de kade om de deuren te vergrendelen in hun kassen. De stroomopwaarts gerichte deuren (desgevallend ebdeuren) moeten los gemaakt worden zodat ze opengaan onder druk van het stuwende water. Onder druk van terug vloeiend water zullen ze automatisch sluiten en het water in de waterweg en gebeurlijk in het geïnundeerde achterland ophouden.

Externe Links
Een boot passeert een schutsluis

18de-eeuwse schutsluis, op het kanaal Leuven-Dijle.