Driedaagse Zeeslag

De Driedaagse Zeeslag was een aaneengesloten reeks gevechten tijdens de Eerste Engelse Oorlog tussen de Engelse en de Nederlandse vloot op 28 febr., 1 en 2 mrt. 1653, ook Slag bij Portland (eiland voor de Engelse zuidwestkust) genoemd naar de locatie van de eerste dag (waarop de eigenlijke zeeslag plaatsvond); de locaties op de tweede en derde dag waren elders.

Inleiding
De zeeslagen van de Eerste Engelse Oorlog waren evenals de zeeslagen uit vroeger tijden massale gevechten, waarbij verhoudingsgewijs veel admiraalsschepen aanwezig waren rond welke zich de overige schepen groepeerden, niet zozeer uit tactische overwegingen, maar omdat ze gemeenschappelijke, plaatselijke belangen deelden, dezelfde provincie vertegenwoordigden of dezelfde thuishaven hadden. Er werd nog niet in linies gevochten. De admiraals waren de voorvechters en bepaalden het verloop van de strijd in antieke zin.

In de Slag bij Portland begeleidde admiraal Tromp met ongeveer 70 bewapende schepen een koopvaardijvloot, die door de Engelse admiraal Blake met ongeveer 80 schepen werd aangevallen. Tromp had de wind schuin achter en werd gevolgd door de vrachtvaarders. De Engelsen doorkruisten met drie eskaders Het Kanaal en probeerden Tromp de weg te versperren (Afb. 1). Tromp viel onmiddellijk het eskader onder Blake aan, dat het dichtste bij was en werd door zijn adjunct, admiraal De Ruyter, die Blake in de flank aanviel, ondersteund. Voordat het Tromp en De Ruyter lukte Blake te overmeesteren, slaagde een Engels eskader onder admiraal Penn erin om op te laveren en Tromp op zijn beurt in de flank te attaqueren. Een Engels eskader onder admiraal Monck, dat tamelijk ver weg lag, werd door de Nederlandse admiraal Evertsen aangevallen en daardoor verhinderd, om in te grijpen en het gevecht te beslissen (Afb. 2).



Onmiddellijk na de slag berichtten beide opperbevelhebbers aan hun admiraliteit, dat alleen door een samenhangende gevechtsformatie succes te bereiken is. De Engelse instructie "For the better ordening of the fleet in fighting" is door Blake, Deane en Monck ondertekend en gedateerd 29 mrt. 1653. De gevechtslinie werd als gevechtsformatie voorgeschreven. Met de Slag bij Portland begon daarom de tactische ontwikkeling van de grote zeeslagen. In de Engelse opvatting was de gevechtslinie vanaf 1653 tot aan de Eerste Wereldoorlog van een grote starheid. De Nederlandse gevechtslinie daarentegen, zoals die later onder De Ruyter en Cornelis Tromp in de praktijk werd gebracht, was buigzamer, beweeglijker, omdat de afzonderlijke eskaders, waaruit deze bestond, een grotere zelfstandigheid bezaten.

Tromp koerst huiswaarts. Eerste contact tussen beide vloten
Tromp kruiste, na het behalen van de overwinning op Blake (Slag bij Dungeness, 10 dec. 1652), enkele weken voor de kust van Engeland, en al die tijd durfde geen Brits oorlogsschip zich op zee te vertonen. Vervolgens liep hij met 's lands vloot door het Kanaal, ter begeleiding van ruim 150 koopvaarders, en bereikte, na het doorstaan van zware stormen en gedurige tegenwind, in het begin van febr. 1653 het eiland Ré aan de Franse zuidwestkust, waar bij de stad St. Martin in zijn opdracht alle oorlogsschepen, die in het gevecht of op zee schade hadden opgelopen, in allerijl zo goed mogelijk hersteld en van de nodige levensmiddelen voorzien werden. Daarna koos hij weer zee om de 150, meestal rijk beladen koopvaardijschepen, die zich inmiddels uit diverse streken onder zijn vlag gesteld hadden, naar het vaderland over te brengen. Doch op deze tocht had hij tot aan 24 febr. opnieuw met storm en tegenwind te kampen, toen de wind, die meestal tot hiertoe noordoost was geweest, naar het noordwesten liep. Nu werd de reis, voor zover de traagheid van veel koopvaarders dat toeliet, met spoed voortgezet, en gehoopt werd binnen enkele dagen behouden de thuishaven te bereiken. Doch deze hoop werd verijdeld, want 28 febr. 's morgens werd een Engelse strijdmacht, bijna 70 grote schepen sterk, ter hoogte van Portland in lij van 's lands vloot gezien, die op de Nederlanders afkoerste, met het kennelijke oogmerk om hun de doorgang te betwisten en, zo mogelijk, zich van de rijke koopvaarders, die onder bescherming van de vloot zeilden, meester te maken.

De Engelse plannen
Het Britse parlement had, terstond na het vernemen van de uitslag van het laatste zeegevecht, besloten alle krachten in te spannen om een nieuwe en machtige vloot uit te rusten en in zee te zenden, ten einde Tromp, wanneer deze van de tocht, waarvan men wist, dat hij deze zou ondernemen, mocht terugkeren, aan te vallen, zijn schepen te vernietigen en de koopvaarders, die onder zijn geleide stonden, te veroveren. In allerijl werd een zeventigtal oorlogsschepen, waaronder van de grootste soort, in gereedheid gebracht, en met een aanzienlijk aantal, meest ervaren zeelieden, bemand. Aan het hoofd van deze strijdmacht werd wederom Robert Blake gesteld, en onder hem Richard Deane en George Monck, drie mannen die, althans zeker de twee laatste, geen ervaring hadden met zeegevechten, daar zij tot hiertoe alleen te land hadden gediend, doch wier stoutmoedigheid boven alle twijfel was verheven, en aan wie bovendien een raad was toegevoegd, bestaande uit uitmuntende zeeofficieren, van welke vice-admiraal William Penn een der voornaamste was. Met deze strijdmacht moest de heerschappij over de zee, over welke de oorlog was uitgebroken, en die nu verloren was, door Engeland worden herwonnen.

Het was deze vloot, welke door Tromp op 28 febr. in lij van zijn eskader ontdekt werd. Zodra de Nederlandse opperbevelhebber haar gewaar was geworden, gaf hij het sein om de vijand aan te vallen. Hijzelf, en onder hem schout-bij-nacht Pieter Floriszoon, voerde de voorhoede aan; Jan Evertsen werd met het bevel over het centrum belast, en Michiel Adriaanszoon de Ruyter leidde de achterhoede. De wind was in het voordeel van de Nederlanders, waardoor zij weldra de vijand bereikten. Pieter Floriszoon, de voorste der vloot zijnde, liep voor Tromp uit op een van de Engelse vice-admiraals toe, doch werd daar zodanig door ettelijke schepen begroet, dat zijn schip al reddeloos verloren waande. Kort na hem volgde Tromp, die recht op Blake aanzette, door wie hij met een vreselijk vuur werd ontvangen, doch die hij driemaal, eerst van stuurboord en daarna van bakboord, op zulk een wijze de volle laag gaf, dat Blake's schip nagenoeg onbruikbaar werd en nauwelijks nog deel aan het gevecht kon nemen.

De slag ontbrandt
Inmiddels bleven Evertsen en De Ruyter niet werkeloos. De eerste stortte zich op de achterhoede van de vijand, de tweede op diens centrum. De Ruyter, aan het hoofd van zijn smaldeel, enterde en veroverde, na een bloedig gevecht, een vijandelijk schip, dat echter in de hitte van de strijd hernomen werd. Kort daarna geraakte hij diep in de vijandelijke gelederen en werd door de Britten zodanig omsingeld, dat er weinig hoop op redding scheen over te blijven. Maar nu snelde Jan Evertsen met enkele schepen toe, baande zich een weg naar zijn dappere landgenoot en verloste de man, die in volgende jaren zo vaak de steun en redder van het vaderland wezen zou. Maar het waren niet alleen de aanvoerders van 's lands vloot, die zich dapper kweten; alle Nederlanders, slechts weinige uitgezonderd, gaven op deze dag blijken van moed en dapperheid. Kapitein Adriaen Cruick vocht met het gewapende Oost-Indische schip de Struis zo lang hij weerbare mannen had en sneuvelde met de meeste van zijn ouderbevelhebbers en een groot deel van zijn bemanning. Cornelis Jansze Poort boorde een vijandelijk schip in de grond, doch het zijne werd ook zodanig getroffen, dat het een prooi van de golven werd. Ysaac Sweers, bedreigd van alle kanten, verdedigde zich tot zijn schip begon te zinken en hij, om zijn leven te redden, genoodzaakt was zich over te geven. De Rotterdamse kapitein Jacob Cleydyck, door drie grote Engelse schepen aangevallen, kon zich nauwelijks langer verdedigen, toen de dappere Zeeuwse bevelhebber Regemorter hem nog tijdig kon ontzetten. Hij schepte nieuwe moed en een vijandelijk schip zonk aan zijn zijde. Maar korte tijd daarna trof zijn schip hetzelfde lot. De kloeke zeeman wilde zich echter niet overgeven. Hij sprong met het merendeel der zijnen uit het zinkende schip op de naastgelegen Brit en van daar in allerijl over op het schip van Regemorter, waar hij het bevel van de gesneuvelde kapitein overnam en spoorde de manschappen door woord en daad zodanig aan, dat het vijandelijke schip vluchtte en daarna ten onder ging. Hier ook streed de kapitein, later de beroemde luitenant-admiraal Aert Jansse Van Nes gedurende enkele uren met twee Britse vice-admiraals, en van deze verlost, stond hij met de moedige commandeur Balck De Ruyter bij, tot al zijn kardoezen verschoten waren. Ginds weerden commandeur De Wilde en Joris Van Der Zaen zich manmoedig, waarbij de laatste zijn leven voor het vaderland opofferde. Elders werd kapitein De Munnick na een hardnekkig gevecht genoodzaakt, zijn schip over te geven. Op een andere plaats ging de Friese scheepsbevelhebber Schelte Wiglema met zijn schip de lucht in, na zelf, zoals sommigen beweerden, de brand in het kruit te hebben gestoken, liever met beide Britten, tussen wie hij ingeklemd zat, te gronde gaand, dan zich aan hen over te geven.

Het einde van de eerste dag. Beraadslagingen
Zo liep de dag ten einde, toen Tromp, die zich altijd in het heetst van de strijd bevonden had, 's middags om 4 uur gewaar werd, dat zeven of acht Britse fregatten met volle zeilen naar de koopvaarders, die zich gedurende het gevecht op zijn bevel in de wind van de vijand langs de Engelse kust hadden opgehouden, toeliepen, om die te overmeesteren of te vernietigen. Nauwelijks werd dit door Tromp bemerkt, of hij wendde zich van de vijand af en verjoeg deze fregatten, waarmede de strijd op de eerste dag een einde nam.

Zodra het gevecht gestaakt was, riep Tromp vice-admiraal Jan Evertsen en commandeur De Ruyter aan boord, om met hen te overleggen wat verder te doen stond.

De belangrijkste vraag die thans beantwoord moest worden, was of men de vijand de volgende dag opnieuw zou aanvallen en de koopvaarders, aan hun lot overlatende, hun reis zou laten vervolgen, dan wel, of men zich tot verdedigen zou beperken, de koopvaarders zo veel mogelijk zou beschermen, hen dicht voor de vloot laten zeilen en de vijand met klein zeil zou afwachten. Na rijp beraad werd tot dit laatste besloten, en wel hoofdzakelijk omdat men niet sterk genoeg was, om genoeg schepen vrij te maken om de koopvaarders afdoende te beschermen, en het gevaarlijk geoordeeld werd, die schepen alleen te laten vertrekken, daar men niet wist, welk een achterhoede de vijand in De Hoofden (noordelijke toegang tot de Straat van Dover) had achtergelaten.

Alles werd gedurende de nacht zoveel mogelijk hersteld en in gereedheid gebracht om de vijand, wanneer deze, zoals vermoed werd, de volgende dag 's lands vloot weer zou aanvallen, op gepaste wijze te ontvangen. Vroeg in de morgen riep de opperbevelhebber al de scheepsbevelhebbers aan boord, deelde hun het genomen besluit mede, vermaande hen ernstig, zich volgens hun eed als dappere mannen te gedragen en drong er sterk op aan, dat een ieder de gegeven bevelen stipt zou opvolgen. Vervolgens zette de vloot de koers, die zij gedurende de nacht had gevolgd, verder voort, sloot zich op last van Tromp aaneen tot een halve maan, binnen welke de koopvaarders bevolen werd zich op te houden, ten einde hen tegen de vijandelijke schepen beter te kunnen beschermen.

Vervolg van de gevechten, tweede dag
Zoals verwacht, waren de Engelsen de Nederlanders 's nachts gevolgd en, bij het aanbreken van de dag, werden alle krachten door hen ingespannen om de Nederlanders te achterhalen. Daar zij de wind, die evenals de vorige dag uit het westen en westnoordwesten woei, thans in hun voordeel hadden, viel hun zulks niet moeilijk, en de strijd werd 's morgens tussen 10 uur en half 11, drie mijlen ten noordwesten van het eiland Wight, hervat.

Het gevecht was niet minder hardnekkig en bloedig dan de vorige dag. Alle Nederlandse kapiteins, ook diegenen, die op de eerste dag van de strijd een zekere terughoudendheid hadden betoond, kweten zich getrouw van hun plicht. Zesmaal trachtte de vijand door de halve maan van de Nederlanders heen te breken, doch zesmaal werd hij teruggeslagen. Tromp, Evertsen, De Ruyter en Pieter Floriszoon waren wederom altijd daar waar het grootste gevaar dreigde. De schepen der beide laatsten werden nagenoeg tot een wrak geschoten; niettemin volhardden zij in de strijd. De grootste bezorgdheid van Tromp was de handhaving van 's lands eer en de bescherming der koopvaarders, en in beide slaagde hij. Niettegenstaande de overmacht van de Britten, vielen niet meer dan twee oorlogsschepen, en zulks nog na hevig verzet, op deze dag in hun handen; en ofschoon de vijand steeds ettelijke van zijn best bezeilde fregatten bij elke vleugel van de Nederlandse vloot gereed hield om zo mogelijk de koopvaarders te veroveren of te vernietigen, gelukte het hem echter niet meer dan een enkele, en dit nog door hun eigen nalatigheid, te overmeesteren. Dit tweede gevecht duurde tot aan zonsondergang, toen door de duisternis de strijd gestaakt werd.

Inmiddels ontving Tromp een zeer kommervol bericht, namelijk, dat de munitie zeer schaars werd, en dat deze onmisbare behoeften bij enkele schepen bijna geheel ontbraken. In dat gebrek voorzag hij zo goed mogelijk uit het enige bevoorradingschip, dat hij bij zich had; doch de volgende dag zou blijken, dat zijn ondersteuning onvoldoende was geweest:

Onder zulke ongunstige omstandigheid moest men zich voor de derde strijd toerusten, want het was nagenoeg zeker, dat de Britten, vooral na het succes reeds door hen behaald, niet zouden nalaten, de vloot opnieuw aan te vallen. Men bracht derhalve alles voor het gevecht in gereedheid.

Vervolg van de gevechten, derde dag
Bij het aanbreken van de morgenstond bevond zich 's lands vloot ter hoogte van Bevesier (Beachy Head), dezelfde plaats, waar Tromp voor veertien jaren het eerst die machtige Spaanse vloot ontdekte, op welke hij kort daarna zulk een luisterrijke overwinning behaalde. De wind was evenals de vorige dag in het voordeel van de vijand, en deze liet niet na daarvan gebruik te maken. Omstreeks 9 uur 's morgens viel hij opnieuw met grote hevigheid 's lands vloot aan, die, evenals bij het tweede gevecht, in de vorm van een halve maan, in het midden waarvan zich de koopvaarders bevonden, was samengetrokken. De Nederlandse kapiteins boden van hun kant manhaftig verweer, doch zij hadden nauwelijks twee uur gevochten, of nagenoeg de helft van de vloot was niet meer in staat zich langer te verdedigen, daar al haar munitie verschoten was. Deze noodlottige omstandigheid had een zodanige invloed op de scheepsbevelhebbers, dat verscheidene van hen met volle zeilen op de vlucht sloegen. Zodra Tromp, die altijd dezelfde bleef, zulks gewaar werd, vuurde hij enkele schoten op hen af, vroeg hun, of zij als lafaards wilden vluchten en beval hun, de oorzaak van hun aftocht vernemend, zich bij het gros van de vloot aan te sluiten, aldaar te blijven en niet het minste teken van beschroomdheid te tonen, en zegde hun toe, hen evenals de koopvaarders te zullen verdedigen met de weinige schepen, die nog over munitie beschikten. Van nu af zag Tromp zich genoodzaakt, met niet meer dan 25 of 30 schepen de gehele vloot en de talrijke koopvaarders tegen de overmacht van de Britten te verdedigen. Hij, Jan Evertsen, De Ruyter, Pieter Floriszoon en andere van zijn tochtgenoten kweten zich eervol van die moeilijke taak, ja zodanig, dat niet een van 's lands schepen en slechts enkele koopvaarders in handen van de vijand vielen.

Twee uur vóór zonsondergang gaf Blake, nadat hij zijn meeste schepen had samengetrokken, het sein tot een algemene aanval. Maar Tromp, die tot hiertoe, al vechtend, de terugtocht had voortgezet, liet, toen hij dit bemerkte, met zijn dappere medestrijders, in deze hachelijke ogenblikken de marszeilen vallen en wachtte rustig de vijand af. De voorste schepen van de Engelsen vielen op Tromp, Jan Evertsen en de overige schepen aan, tussen wie een hevig gevecht ontstond, "wanneer, na omtrent een uur," gelijk Tromp aan de Staten Generaal schreef, "de vijand 't onser groote geluck is afgeweecken; want wij, in een half uyre langer te vechten, alle het scherp zouden hebben verschoten, dat wij noch overich hadden, en apparent moeten in handen van den viant vallen, oock vervolgens onse vloote totaliter hebben syn geslaegen." De afgematheid der Britten na zulk een hevige driedaagse strijd, de grote schade, die hun schepen hadden opgelopen, het voortdurende kloeke verweer van Tromp en de zijnen, niettegenstaande hun verzwakking, en het naderen tot de Vlaamse Banken, waar de strijd voor de Britten, wier schepen zwaarder dan die van de Staatse vloot waren, moeilijk en gevaarlijk werd; dit alles schijnt Blake te hebben bewogen de strijd te staken, juist op het ogenblik, dat de krachten van de Nederlanders bijna waren uitgeput en hem een zekere overwinning toelachte.

Het einde van de gevechten. Tromp vervolgt zijn weg
Blake wendde zich van 's lands vloot af, die haar koers voortzette, en zond haar alleen 12 of 14 fregatten achterna, welke tot in de nacht, al schietende, de Nederlandse zeemacht volgden, en zich van enkele koopvaarders, die te veel naar de Franse kust waren afgezakt, meester maakten.

De strijd was slechts even gestaakt, toen vice-admiraal Jan Evertsen en enige scheepsbevelhebbers aan boord van luitenant-admiraal Tromp kwamen, en verklaarden kruit, noch kogels meer te bezitten. Ook waren de schepen van De Ruyter en Pieter Floriszoon, behorend tot het kleine aantal dappere mannen, die tegen de vijand tot het laatste toe ondersteuning hadden geboden, in zulk een slechte staat geraakt, dat zij op sleeptouw genomen moesten worden. Desniettegenstaande besloot de wakkere Tromp de lantaarns te ontsteken, en hij vervolgde de tocht met klein zeil. Tot op middernacht werd het licht van de Britten nog steeds gezien, dan na die tijd uit het oog verloren.

In de morgen van 3 mrt. was 's lands vloot tot op de hoogte van Calais gevorderd en geen vijand werd gezien. Nu besloot Tromp de reis zo spoedig mogelijk voort te zetten. De toestand van de meeste schepen, met name van het admiraalsschip, was nochtans zeer hinderlijk; want sommige waren zo doorzeefd met kogels, dat zij dreigden te zinken en alleen met pompen drijvend werden gehouden; van andere vielen de masten over boord of stonden op het punt te bezwijken; weer andere verkeerden in zulk een bedroevende staat, dat ze gesleept moesten worden. Bovendien bevonden zich in de schepen vele doden en gewonden; alleen bij Tromp aan boord telde men 30 gesneuvelden en 56 gewonden; bij De Ruyter 42 gekwetsten en niet veel minder doden. Hierdoor en ook door tegenwind en ruw weer geraakten veel schepen in gevaar en maakte de vloot slechts langzaam voortgang. Dientengevolge bereikte zij niet vóór 6 mrt. de vaderlandse kusten, waarna zij achtereenvolgens de verschillende zeegaten binnen liep.

Nabeschouwing
Er heerste grote tegenstrijdigheid in de opgaven van de verliezen, die de Britten en de Nederlanders in deze driedaagse zeeslag hadden geleden. Volgens een betrouwbare Engelse bron zouden wel veel schepen van de vloot van Blake grote schade hebben opgelopen, maar zou slechts één van zijn schepen zijn gezonken, terwijl de Nederlanders elf oorlogsschepen en 30 koopvaarders zouden hebben verloren. Nederlandse bronnen repten integendeel van tien of elf schepen van de Engelsen die veroverd, gezonken of verbrand waren, welk getal echter enigszins overdreven schijnt. Wat de Nederlanders betreft: volgens de meeste berichten werden vijf van hun oorlogsschepen door het vuur verwoest of zonken, en werden vier oorlogsschepen en 24 koopvaarders een prooi van de vijand. Aan beide zijden was het getal van gesneuvelden en gewonden zeer aanzienlijk. Door sommigen werd dit op 5 à 600, door anderen op 2000 begroot. Britten zowel als Nederlanders hadden dappere bevelhebbers te betreuren. Aan Nederlandse zijde sneuvelden de moedige Amsterdamse commandeur Augustyn Balck, de scheepsbevelhebber Joris Van Der Zaen, broeder van de kloeke Willem Van Der Zaen, die zich in de volgende jaren een rechtmatige roem verwierf, de kapiteins Cruick, Poort, Pieter Aldertse, de dappere Zeeuwen Johannes Regemorter en Joos Banckers, gezegd Van Trappen, waardig lid van het Zeeuwse heldengeslacht van die naam, en vele anderen.

Het valt niet te ontkennen, dat het voordeel in deze driedaagse zeeslag aan de zijde der Britten was. Het terugtrekken van de Nederlandse vloot en het grotere verlies aan schepen bewijzen zulks ontegenzeggelijk. Maar een Engelse geschiedschrijver gaf als zijn mening "dat Blake, die de overwinnaar was, geen grotere roem behaalde dan Tromp, die overwonnen werd." Ja, Tromp moest zich immers met een vloot, die bij de zeeslag voor Dover al veel had geleden, met manschappen die gedurende drie maanden zeer waren afgemat, terwijl hij in zijn bewegingsvrijheid werd belemmerd door een zeer groot aantal koopvaarders, een weg zien te banen door een vijandelijke strijdmacht die pas de havens had verlaten, en over grotere schepen beschikte die bovendien zwaarder waren bewapend. Daarna had hij zich met de zijnen nog twee dagen manhaftig verdedigd tegen de herhaalde aanvallen van de vijand tot alle middelen bijna waren uitgeput, en wist ten slotte 's lands vloot en de meeste koopvaarders veilig naar het vaderland te brengen.

De Algemene Staten betuigden op plechtige wijze dank aan Tromp, Evertsen, De Ruyter en Pieter Floriszoon voor hun bij de laatste confrontatie met de Engelsen betoonde moed, en beloonden elk hunner met een gouden keten, versierd met een erepenning van hetzelfde metaal, terwijl op voorstel van de Staten van Holland aan de Zeeuwse vice-admiraal Jan Evertsen en aan de commandeur van dat gewest, De Ruyter, wegens trouwe dienst een vaste jaarwedde werd toegekend. Ten slotte werden door de verschillende admiraliteiten aan de kapiteins en aan de lagere bevelhebbers, die in de laatste zeeslagen bijzonder hadden uitgemunt, onderscheidingen en beloningen toegekend.

(Naar De Jonge, Geschiedenis van het Nederlandsche Zeewezen, dl. 1, herdr. 1993 van 2de dr. 1858, e.a.).