Franse expeditie naar Egypte 1798-1801

In de 18de eeuw koesterende de Oostenrijkse keizer Joseph II (1741-90) plannen om Turkije op te delen tussen Oostenrijk en Rusland en wilde zich daarvoor van Franse steun verzekeren; de Fransen zouden dan Egypte uit Turks bezit kunnen verwerven als compensatie voor de koloniën die aan Engeland verloren waren gegaan. Ten tijde van de Franse Revolutie vroeg de diplomaat Talleyrand in een essay opnieuw aandacht voor dit thema. Spoedig daarna stelde Bonaparte tot dit doel een expeditie naar Egypte voor en om de Engelse machtspositie in de Oriënt, wellicht ook in Indië, aan te kunnen tasten. Engeland was na de Eerste Coalitieoorlog (1792-97) in oorlog met Frankrijk gebleven. Het Directoire nam zijn voorstel aan, omdat het de eerzuchtige generaal met het oog op de interne politieke verhoudingen in Frankrijk liever kwijt dan rijk was.

De expeditie werd in het diepste geheim (decreet van 5 mrt. 1798) voorbereid. Talleyrand moest de sultan wijsmaken dat de expeditie ten doel had hem te helpen Egypte te bevrijden van de heerschappij van de Mamelukken (een aan de Turken verwante stam die de feitelijke macht in Egypte uitoefende). Op 19 mei 1798 ging Bonaparte met een deel van het ongeveer 40.000 man sterke expeditieleger in Toulon in zee; andere eenheden vertrokken uit Genua, Ajaccio en Civitavecchia; admiraal Brueys met 15 linieschepen, evenveel fregatten, 7 korvetten en meer dan 30 kleinere oorlogsvaartuigen leidde de transportvloot van 400 schepen. De troepen waren meestal afkomstig van het succesrijke Franse leger in Italië; hun generaals behoorden tot de meest bekwame; voorts bevonden zich 120 geleerden, kunstenaars en technici in het gevolg van de opperbevelhebber.

Ongunstig weer en onduidelijkheid over de Franse plannen voorkwamen dat de Engelse vloot onder Nelson het uitlopen van de Franse schepen en hun samengaan kon verhinderen. Eerst werd Malta op de vesting Lavaletta na, na een kort bombardement op 12 juni ingenomen, en de Maltezer Orde stond de dag daarop het eiland aan Frankrijk af. Toen zette Bonaparte om de Engelse vloot te ontlopen koers naar de zuidkust van Kreta en van daar naar Alexandrië, dat onmiddellijk na de landing, op 2 juli, bestormd werd. De vloot ankerde voor Aboekir, en het leger trad aan voor de mars naar Cairo. Daaraan had Bonaparte een Arabische proclamatie vooraf doen gaan, die de inwoners verzekerde dat hun religie en gewoonten zouden worden gerespecteerd. Vergeefs vielen 5.000 Mamelukken met hun hoofdmacht onder 23 beis (stamhoofden), waarvan de machtigste Murad en Ibrahim waren, de Fransen op 21 juli bij Embabeh (&rarr; Slag bij de Piramiden) aan. Ze werden verslagen; Murad vluchtte naar Opper-Egypte, Ibrahim naar de Syrische woestijn.

Bonaparte trok 25 juli Cairo binnen, achtervolgde met de divisie van Lannes de troepen van Ibrahim, bereikte de achterhoede daarvan op 11 aug. bij Salihieh, zonder deze nochtans tot staan te kunnen brengen, keerde naar Cairo terug en hield zich daarna bezig met de bestuurlijke inrIchting van het land, terwijl hij Desaix naar Opper-Egypte stuurde om Murad te achtervolgen. De Franse vloot werd echter op 1 aug. door Nelson bij Aboekir (&rarr; Eerste Slag bij Aboekir) aangevallen en vernietigd. Hierdoor aangemoedigd verklaarde de Hoge Porte (Turkse regering), tot welke pas laat doordrong wat de werkelijke Franse intenties waren, de Fransen op 1 sept. de oorlog, en de pasja van Syrië, Ahmed Djezzar ("de Slachter") kreeg bevel naar Egypte op te rukken. Doch Bonaparte was hem voor. Nadat door de overwinning van Desaix bij Sediman op Murad (7 okt.) Opper-Egypte tot aan de cataracten (watervallen van de Nijl) was veroverd, Bonaparte op 22 en 23 okt. een opstand in Cairo had neergeslagen, Suez had bezet en het hele land onder bestuurlijke controle had gebracht, rukte hij op 6 febr. 1799 met 13.000 man Syrië binnen, veroverde 21 febr. El-Arisj, bestormde 5 mrt. Jaffa en 17 mrt. Acca, maar moest de belegering op 20 mei opgeven en met zware verliezen de terugtocht naar Egypte aanvaarden, hoewel hij op 16 apr. bij de berg Tabor een Turks bevrijdingsleger had verslagen.

In juli landde een Turkse troepenmacht. Bonaparte snelde uit Cairo toe en vernietigde deze op 25 juli in de beslissende Tweede Slag bij Aboekir. De politieke verwikkelingen in Frankrijk, waarvan hij heimelijk op de hoogte was gebracht, deden hem evenwel besluiten Egypte 22 aug. te verlaten. Hij droeg het bevel over aan Kléber, die, toen de grootvizier met een machtig leger op Engelse schepen naderde en de pest uitbrak, op 28 jan. 1800 het Verdrag van El-Arisj sloot om een vrije aftocht naar Frankrijk mogelijk te maken. Daar echter Engeland een onvoorwaardelijke overgave eiste, hervatte Kléber de strijd, versloeg de grootvizier op 20 mrt. 1800 bij Heliopolis vernietigend en heroverde Cairo. Doch hij werd op 14 juni door een fanatieke Turk vermoord, en het commando kwam in handen van de onbekwame Menou. Een Engelse expeditie onder Keith en Abercromby landde 8 mrt. 1801 bij Aboekir (17.000 man). De Fransen leden hier op 21 mrt. een zware en op 9 apr. bij Ramanjeh een nog zwaardere nederlaag, waarna een nieuwe Turkse vloot versterkingen aan land zette. Bovendien had Menou zijn troepen zonder noodzaak verspreid, zodat Cairo op 23 juni en Alexandrië op 31 aug. capituleerden en de restanten van het leger volgens verdrag op Engelse schepen naar Frankrijk werden afgevoerd.

Hoewel de expeditie militair gezien was mislukt, is deze echter in wetenschappelijk opzicht van grote betekenis geweest.

Lit.: Reybaud, L.: Histoire scientifique et militaire de l'expédition française en Ëgypte (9 dln., 1830-36).