Franklin D. Roosevelt

Franklin Delano Roosevelt, meestal aangeduid als Franklin D. Roosevelt, Amerikaans politicus en 32ste president van de Ver. Staten, * Hyde Park (N.Y.), 30 jan. 1882, † Warm Springs (Georgia), 12 apr. 1945, neef van de eerdere (1901-08) president Theodore Roosevelt en nakomeling van Zeeuwse immigranten.

R. was advocaat in New York, werd in 1910 voor de Democraten senator in de staat New York, en was van 1913-20 onderminister van Marine. Bij de presidentsverkiezingen van 1920 was hij "running mate" van de Democratische kandidaat Cox, die verloor van de Republikein Harding.

In 1921 werd R. getroffen door kinderverlamming, waardoor hij zijn gehele verdere leven gehandicapt bleef en niet zonder ondersteuning kon lopen. Pas in 1929 keerde hij terug in de politiek als gouverneur van de staat New York. Midden in de crisistijd werd hij in 1932 met grote meerderheid gekozen tot president van de Ver. Staten. Met medewerking van progressieve intellectuelen ("Brain Trust") werd een pakket maatregelen ontwikkeld onder de naam "New Deal" ter bestrijding van de economische depressie, maar bij het begin van de Tweede Wereldoorlog was de Ver. Staten er niet geheel in geslaagd de gevolgen van de wereldwijde crisis te overwinnen. Een ander concept, de National Industrial Recovery Act (NIRA), een noodwet die in 1933 werd uitgevaardigd en regels stelde aan het industrieel potentieel en de arbeidsverhoudingen, werd in 1935 door het Hooggerechtshof in strijd met de grondwet verklaard; andere maatregelen betroffen het aan banden leggen van de bank- en kredietsector, verhoging van de belastingen voor de hogere inkomens en de uitvoering van grootscheepse bouwprojecten.

In 1936 werd R. herkozen met een overweldigende meerderheid. Hoewel hij de Sovjet-Unie in 1933 had erkend, deed hij zich in de buitenlandse politiek kennen als een verklaard tegenstander van de ontwikkelingen in Duitsland en Italië; een neutraliteitswetgeving dwong hem echter water bij de wijn te doen. Na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog steunde hij evenwel Engeland onvoorwaardelijk en bereidde de Amerikaanse deelname aan de oorlog, o.a. door de invoering van de zgn. Leen- en Pachtwet in 1941, systematisch voor, ofschoon hij in 1940 voor de tweede maal was herkozen met de belofte buiten de oorlog te blijven. De toenemende spanningen met Japan en de Duitse aanval op de Sovjet-Unie gaven R. aanleiding samen met Churchill het "Atlantic Charter" te proclameren. Na de door R. verwachte - volgens sommigen uitgelokte - Japanse aanval op Pearl Harbor en de daarop volgende Duitse oorlogsverklaring werd de Ver. Staten een beslissende factor in de afloop van de Tweede Wereldoorlog.

In 1944 werd hij voor de derde maal herkozen, en was daarmee de enige en ook laatste Amerikaanse president die daarin slaagde (in 1947 werd de ambtsperiode van een president tot maximaal twee termijnen beperkt). R., wiens gezondheid tijdens de oorlog zienderogen was verslechterd, overleed in apr. 1945 aan een hersenbloeding en werd opgevolgd door zijn vice-president Harry S. Truman.

Lit.: Dallek, R.: Franklin D. Roosevelt as world leader (1995); Lammers, A.: Franklin Delano Roosevelt, koning van Amerika (1992); Kimball, W.F.: The juggler. Franklin Roosevelt as wartime statesman (1991); Graham Jr., O.L./M.R. Wander (red.): Franklin D. Roosevelt, his life and times. An encyclopedic view (1990); Burns, J.M.: Roosevelt, the soldier of freedom 1940-1945 (1971); id.: Roosevelt, the lion and the fox (1956); Beard, C.A.: President Roosevelt and the coming of the war, 1941 (1948, 2de dr. 2011).