Slag bij Lissa

Tijdens de Italiaanse Oorlog van 1866 (onderdeel van de Pruisisch-Oostenrijkse Oorlog in datzelfde jaar), vochten de Oostenrijkers en de Italianen op 20 juli 1866 een zeeslag uit bij het eiland Lissa in de Adriatische Zee (&rarr; kaart bij artikel Oostenrijk-Hongarije) en deze zeeslag zou van directe invloed zijn op de ontwikkeling van de maritieme oorlogvoering voor de komende decennia. Niet alleen was het de eerste volledige confrontatie tussen vloten in Europese wateren sinds Trafalgar in 1805, toen Nelson de Frans-Spaanse vloot vernietigend versloeg, het was ook het eerste zeegevecht waarbij gepantserde, zeewaardige, door stoommachines aangedreven oorlogsschepen betrokken waren.

De nieuwe Italiaanse eenheidsstaat was een verbond met Pruisen aangegaan om delen van Oostenrijk in bezit te krijgen. Van de Oostenrijkse vloot onder schout-bij-nacht Wilhelm von Tegetthoff waren slechts 7 van de 27 schepen gepantserd, tegen die van graaf Carlo Pellion de Persano, de Italiaanse bevelhebber, 12 van de 34. De Italianen hadden kosten noch moeite gespaard om uit het niets een vloot te creëren, waaronder een gewapend ramschip, de Affondatore, en konden 200 moderne kanons met getrokken loop inzetten tegen de 74 van Tegetthoffs vloot.

Geplaatst tegenover een dergelijke vijand kon Tegetthoff maar twee dingen doen: de strijd uit de weg gaan of vertrouwen op zijn bekwaamheid als zeeman en tactisch vermogen. Hij koos voor het laatste, beseffend dat Persano als leider weinig besluitvaardig was en het moest doen met een onervaren bemanning. Hij gaf zijn schepen bevel om de afstand tot de Italiaanse schepen te verkleinen zodat de oudere voorladers het Italiaanse pantser konden doorboren en gaf opdracht om de vijandelijke schepen te rammen als zich de mogelijkheid daartoe voordeed, om de Italiaanse linie in verwarring te brengen: "Onze pantserschepen zullen op de vijand afstormen en hem in de grond boren!"

Tegetthoffs drie eskaders vielen aan in een pijlvormige formatie en hij bereikte zijn eerste doel door met zijn pantserschepen door een gat in de Italiaanse linie te glippen. Rammen bleek bijna onmogelijk vanwege de onvaste koers van de schepen en de dichte wolken kruitdamp maar de pogingen veroorzaakten een ongekend strijdgewoel. De Affondatore naderde het tweedeks stoomschip Kaiser en doorzeefde de opbouw met 300-ponders (254 mm-granaten) van haar dubbeltoren maar slaagde er niet in haar te rammen. De houten kanonneerboot (92 kanons) kreeg één treffer te verwerken die zes man verwondde en een kanon buiten werking stelde maar ze probeerde onmiddellijk het grote gepantserde fregat Re di Portogallo te rammen. De Kaiser verloor haar boegspriet, voormast en schoorsteen, en werd toen getroffen door een 10 inch-granaat (254 mm) en nog 13 64-ponders (6,3 inch) kort achter elkaar. Met 61 doden en gewonden en een laaiend vuur in het voorschip maakte ze dat ze wegkwam om de chaos op het opperdek op te ruimen en de brand te bestrijden.

Het beslissende moment kwam spoedig daarna, toen Tegetthoff op zijn vlaggenschip, het 18 kanons gepantserde fregat Ferdinand Max, de Re d'Italia door een opening in het rookgordijn in zicht kreeg. Het grote Italiaanse fregat was stuurloos door een granaattreffer in het roer en kon niets ondernemen om aan haar noodlot te ontkomen toen de Ferdinand Max haar in de grond boorde. Het ijzeren spoor onder de voorsteven raakte de Re d'Italia vol in de midscheeps en veroorzaakte een enorm gat op de waterlijn; daarna voer de Ferdinand Max achteruit en maakte zich los, waardoor het gat nog groter werd. Het ten dode opgeschreven Italiaanse schip helde langzaam over naar stuurboord terwijl zich honderden tonnen water in haar romp stortten, richtte zich nog een moment op en rolde toen naar de andere kant en kenterde, 622 man met haar mee de diepte insleurend. Het andere slachtoffer van de zeeslag was het kleine gepantserde schip Palestro, dat de lucht in ging nadat het door Ferdinand Max al vroeg in brand geschoten was, maar de Italianen hadden genoeg gehad. Na een staaltje bravoure door het signaal te hijsen om de slag af te breken omdat er een overwinning was behaald, trok Persano zich naar Ancona terug en liet de zee aan Tegetthoff.

Het meest opvallende van de Slag bij Lissa is dat de verliezen betrekkelijk licht waren: 682 doden en 153 gewonden aan Italiaanse kant en 28 doden en 138 gewonden aan Oostenrijkse kant. De schepen van Tegetthoff hadden 2.786 schoten en granaten afgevuurd en toch slechts 44 treffers geboekt, terwijl de Italianen 1.400 granaten nodig hadden om 166 maal raak te schieten, waarvan 61 op de houten Kaiser. De echte les was dat slechte manoeuvreerbaarheid en onnauwkeurig geschut het zeer moeilijk maakten om schepen tot zinken te brengen bij een zeeslag, maar de marine in tal van landen greep het rammen van de Re d'Italia aan als bewijs dat het ramschip een potentieel wapen was om een zeeslag te beslissen. Nog 30 jaar lang werden slagschepen uitgerust met een massieve versterkte boeg en werd geoefend in ramtactieken, waarmee niet meer bereikt werd dan spectaculaire aanvaringen met de andere schepen van de eskaders. In feite bewees Lissa het tegenovergestelde. De herhaalde pogingen door de schepen van Tegetthoff om te rammen waren telkens afgeslagen, en het enige succes was alleen maar behaald omdat het roer van het slachtoffer in het ongerede was geraakt. Nog verbazingwekkender was de prestatie van de Kaiser na haar eerste confrontatie met de Affondatore. Ze ging weer op het Italiaanse torendekschip af, probeerde haar drie keer te rammen, en toen ze in brand geschoten was ging ze ook nog naar San Gioggio terug voor tijdelijke reparaties. Ze had 850 salvo's afgevuurd en was 80 keer geraakt, en leed een verlies van 24 gesneuvelden, 37 ernstig- en 39 lichtgewonden. Het was duidelijk dat de uitwerking van granaatvuur op houten schepen schromelijk werd overdreven, en dat een gedisciplineerde bemanning aan boord in staat was om een schip te redden.

Lit.: MacIntyre, Capt. D./A. Preston: The encyclopedia of sea warfare (1979); Preston, A.: Battleships (1981).