Slag om Koersk

De Slag om (of bij) Koersk of Operatie Citadel (5 juli tot 16 juli 1943) was een tankslag tussen Duitse en Russische troepen in de Tweede Wereldoorlog en de grootste tankslag uit de geschiedenis. Het was een slag waarvan de betekenis voor de afloop van de strijd aan het oostfront (en daarmee van de Tweede Wereldoorlog) nog uitging boven die van de Slag om Stalingrad. De slag kende tevens de dag met de meeste verliezen in de geschiedenis van de luchtoorlog.

Bij de slag werden aan Duitse zijde 900.000 man infanterie, 2700 tanks en 2000 vliegtuigen ingezet en aan de Sowjetzijde 1.300.000 man infanterie, 3600 tanks en 2400 vliegtuigen. Gegevens over de sterkte van de strijdende partijen en vooral de verliescijfers lopen, al naar gelang de gehanteerde bronnen, overigens sterk uiteen. Vooral de betrouwbaarheid van het van Sowjet-Russische kant aangedragen cijfermateriaal is uiterst twijfelachtig.

Achtergrondinformatie
Manstein liet na de Slag om Stalingrad zijn troepen terugtrekken om de aanvoerlijnen van het Rode Leger te verlengen. De Russen waren er van overtuigd dat het Duitse leger al zo goed als verslagen was en dat de oorlog zijn einde naderde. De Duitsers waren echter nog steeds in staat aanvallen op de Russen uit te voeren.

De Duitsers lanceerden zelfs een tegenoffensief in de richting van de stad Charkow. Ze verzamelden hun troepen nabij de stad Krasnograd. Op 18 februari 1943 startten die het tegenoffensief op de rechtervleugel waar generaal Watoetin zich bevond. De Duitsers vielen aan met een overmacht, de Russische troepen werden snel teruggedreven. Om Watoetin te helpen wilde Golikow de flank van de Duitsers aanvallen, maar dat plan kon niet worden uitgevoerd omdat ze dan zelf zouden worden ingesloten door de Wehrmacht. Daarbij kampten de Russen met aanvoerproblemen, ze trokken zich daarom terug achter de Donjets nadat de stad Charkow verloren was.

Stalin zag dat de situatie ernstige vormen aannam en schakelde Zjoekow in. Deze gaf direct het bevel om alle reserves naar Belgorod te sturen. Op 18 maart 1943 vielen de Duitsers Belgorod aan. Ze werden echter snel tot staan gebracht. Aangezien nu de dooi inviel, moesten beide partijen minstens zes weken wachten voordat ze de strijd weer aan konden gaan. In de dooi konden tanks namelijk niet of nauwelijks vooruitkomen, omdat ze wegzakten in de modder die zo ontstond. Het gaf beide kanten de tijd om wapens, manschappen en voorraden aan te voeren. Dit was vooral in het voordeel van de Russen met een tankproductie van ongeveer 2000 tanks per maand.

De Duitsers moesten het stellen met ongeveer 100 tanks per maand; daarnaast hadden ze ook problemen om voldoende reserveonderdelen aan te voeren.

Na de dood van Fritz Todt werd Albert Speer aangesteld als minister van Bewapening. Hij zorgde voor een veel grotere productie van de gevraagde producten. Toch hadden de Duitsers meer manschappen nodig. Ze voerden de dienstplicht in voor iedereen tussen de 16 en 65 jaar. De industrie moest vervolgens door vrouwen, Belgen, Nederlanders en Fransen draaiende worden gehouden.

Manstein wist dat Duitsland alleen maar in de verdediging kon gaan. Ze konden hooguit ergens lokaal een aanval lanceren. Dit om zoveel mogelijk krijgsgevangenen en oorlogsbuit te maken. Daarom zag Manstein een mogelijkheid om de saillant van Koersk (een uitstulping in de frontlinie) te heroveren. Toen Operatie Citadel begon, hadden beide partijen al veel troepen en materieel verzameld.

Plannen Duitsland
Manstein wilde de zuidelijke vleugel van de Russen terugdrijven naar de Zee van Azow en ze daar omsingelen. Het Duitse opperbevel (OKH) had echter een heel ander plan in gedachten.

Het plan van de OKH was vrij eenvoudig. Legergroep Centrum onder leiding van generaal Kluge en de legergroep Zuid onder leiding van Manstein zouden proberen de saillant te omsingelen. Zo zouden ze revanche kunnen nemen voor Stalingrad

Wat de Duitsers niet wisten was dat er een anti-nazi, Rudolf Rössler, die een hoge functie bezat bij het OKH, alle plannen van het offensief verstuurde naar Zwitserland, die daarna via een tussenpersoon naar Moskou werden gezonden. Hij had ook al spionage bedreven bij de Slag om Stalingrad en Moskou.

Plannen Sowjet-Unie
De Russen waren zelf ook offensieven aan het voorbereiden. Zo wilden ze de Duitsers in de zomer aanvallen. Orel en Charkov waren de doelwitten en stellingen die heroverd moesten worden. Dit zou kunnen leiden tot een doorbraak dichtbij de moerassen van Pripyat. De Sowjetbevelhebbers hadden echter aanzienlijke zorgen over de Duitse plannen en hielden ook rekening met het feit dat ze misschien wel in de verdediging moesten. Ze waren bang dat de Duitsers weer hun gevreesde Blitzkriegtactiek zouden uitvoeren.

Uiteindelijk besliste generaal Zjoekow dat de Russen het saillant zodanig moesten verdedigen dat de Duitsers er hun tanden op zouden stukbijten. Daarna zouden de Russen direct een tegenaanval lanceren om de overige Duitse reserves te vernietigen.

Het offensief
De Russen wisten dat de Duitsers met een grote hoeveelheid tanks zouden aanvallen. Ze rustten daarom hun stellingen uit met antitankwapens en legden mijnenvelden aan. De Russen bouwden hun verdediging snel uit tot zes verdedigingsgordels. Tijdens de bouw van hun verdedigingslinies bleef het Rode Leger echter niet stilzitten. Ze zetten partizanengroepen in om de Duitse bevoorrading te saboteren.

Op 2 juli 1943 meldde Hitler dat het offensief op 5 juli van start zou gaan. De meeste Duitse generaals vonden dat de aanval al veel eerder had moeten plaatsvinden, want ze hadden gezien wat hen inmiddels te wachten stond. Ze hadden de vijandelijke stellingen vanuit verkenningsvliegtuigen bekeken. De generaals vreesden ook dat er na verloop van tijd troepen nodig waren om een invasie op Sicilië te bestrijden.

De Russen hadden het vermoeden dat de aanval tussen 3 en 6 juli zou plaatsvinden. Toen ze zagen dat de Duitsers hun prikkeldraad en mijnen begonnen te verwijderen, gaf generaal Rokossowski het bevel om de Duitsers met vliegtuigen en artillerie te beschieten. De Duitsers begonnen ook terug te schieten.

Om 5:30 uur lanceerde generaal Model een schijnaanval tegen de Russen. Twee uur later werd de hoofdaanval uitgevoerd. Rokossowski liet een groot aantal vliegtuigen opstijgen om de Duitsers aan te vallen. De Duitsers leden hierbij direct gevoelige verliezen.

Niet alleen de vliegtuigen baarden Model zorgen, maar ook de mijnenvelden die waren aangelegd. Vele tanks gingen hopeloos verloren door mijnen. Een andere consequentie van deze mijnenvelden was, dat men niet veel bewegingsvrijheid had en tanks een nóg gemakkelijker doelwit werden voor antitankgeschut. De infanterie kon niet meer profiteren van de dekking, die oprukkende tanks haar normaal gesproken boden.

Na hevige gevechten wisten de Duitsers door de eerste verdedigingslinie van de Russen heen te breken. De tegenaanval die daarop werd ingezet door de Russen kon worden afgeslagen.

De dag erna hervatten de Duitsers hun offensieve acties. De Russen bestookten de Duitsers wederom. Dit keer met meer succes dan de vorige dag. De Duitsers leden gevoelige verliezen. Desondanks wisten ze door te stoten naar Ponjri en Molotjstsji. Maar de Russen konden zich snel herstellen en de verloren stellingen heroveren. Het veroverde terrein verwisselde die dag nog twee maal van eigenaar. Model wilde de stad Ponjri innemen om er dan een sterke verdedigingsstelling van te maken, maar slaagde daarin niet.

Aan de zuidkant van de saillant hadden de Duitsers het gemakkelijker, omdat de Russen al hun slagkracht nodig hadden om de hoofdaanval van Model in het noorden af te slaan. Generaal Hoth leidde de troepen in het zuiden. Hij wilde oprukken naar Obojan, maar stuitte op Russische tanks en infanterie. Hij wilde daarom eerst afrekenen met de Russische versterkingen nabij Prochorowka. Na een reeks van gevechten lag de weg naar Prochorowka open. Later op de dag werden ook de tanks en infanterietroepen, die hen de weg versperden, vernietigd. Daardoor konden de Duitsers alsnog doorstoten naar Obojan.

Aangezien Hoth zijn aanvallen meestal op eigen initiatief uitvoerde (zonder opdracht van de Duitse legerleiding), werd spion Rudolf Rössler nog maar nauwelijks geïnformeerd. Normaliter wisten de Russen waar de Duitsers dus ongeveer gingen aanvallen. Echter nu, zonder de vitale informatie van verrader Rössler, tastten ze vaak in het duister. De Duitsers profiteerden hier (onbewust) van en konden de verkeerd opgestelde troepen zonder veel moeite uitschakelen.

Uiteindelijk gingen de Russen in de tegenaanval en vielen op 12 juli aan met 850 tanks. Hoth zette als reactie hierop 700 tanks in. Ook in de lucht ontstonden hevige gevechten. Eigenlijk was het om de grondtroepen te ondersteunen, maar er ontstonden grote gevechten in de lucht. Beide partijen verloren ongeveer 300 tanks. Bovendien hadden de Duitsers nog altijd Obojan en Prochorovka niet veroverd.

De geallieerde landingen op Sicilië
Tijdens Operatie Citadel kwam er voor de Duitsers nog een volgend front bij. Hitler wist dat er een landing op Sicilië ("Operatie Husky") zou plaatsvinden, alleen was het onbekend wanneer. Op het meest ongunstige moment was het echter zover. Hierdoor ging Stalins wens eindelijk in vervulling. Er was een tweede front geopend. Eindelijk zouden de Duitsers troepen moeten weghalen van het Oostfront.

Hitler riep Kluge en Manstein om naar zijn hoofdkwartier, de Wolfsschanze, in Oostpruisen te komen. Hitler dacht erover om troepen aan het Oostfront weg te halen en deze te stationeren in Italië. Het zouden troepen zijn die momenteel bij Operatie Citadel betrokken waren. Manstein wilde geen troepen missen en betoogde bij Hitler dat één grote inspanning bij Koersk hem de overwinning zou brengen. Maar Hitler ging er niet mee akkoord. Uiteindelijk zou alleen SS-Leibstandarte "Adolf Hitler" naar Italië vertrekken.

Het einde van het gevecht
De Duitsers kregen zware klappen te verwerken. De Russen lanceerden in het noorden van de saillant een tegenoffensief. Hoewel dus troepen van het Oostfront naar Italië moesten worden overgeplaatst besloot de Führer dat de aanvallen aan de zuidkant van de saillant mochten worden voortgezet. Ondertussen had Hoth al snel een paar lokale omsingelingen uitgevoerd. Echter de Russen vielen massaal Models linkerflank aan en deze moest zich, om een omsingeling te vermijden, terugtrekken.

Op 15 juli was Hoths opmars bijna tot stilstand gekomen. De Russen vonden het tijd om ook in het zuiden een offensief te starten. Het Rode Leger wist snel op te rukken. Op 23 juli waren de Russen al gevorderd tot het gebied waar Operatie Citadel was begonnen. Zjoekow liet zijn troepen hergroeperen en achtereenvolgens werden Oryol (5 augustus), Belgorod (5 augustus) en Charkow (23 augustus) bevrijd. Dit betekende voor de Russen de eerste winst in een zomeroffensief. In de loop van de maanden boekten de Russen nog veel successen, hoewel ze nog één maal tegen werden gehouden bij de Hagenlinie.

Externe links

 * Kaart van de gevechten