Ferdinand van Brunswijk

Ferdinand, hertog van Brunswijk, Pruisisch generaal-veldmaarschalk, * Brunswijk, 12 jan. 1721, † aldaar 3 juli 1792, trad in 1740 als kolonel in Pruisische dienst en nam in het gevolg van Frederik de Grote deel aan de Eerste Silezische Oorlog. In de Tweede Silezische Oorlog leidde hij een brigade en onderscheidde zich bij Hohenfriedberg en bij Časlau, waar hij tegen een van zijn broers, die in dienst van Oostenrijk was, vocht en gewond raakte.

Toen het vrede was geworden kon F. zijn talenten als militair pas goed ontwikkelen, enerzijds door zelfstudie en anderzijds door de koning, die zijn eigenlijke leraar in de krijgskunst werd. F. werd in 1750 luitenant-generaal, in 1755 gouverneur van Maagdenburg en commandant van een infanterieregiment. In de Zevenjarige Oorlog droeg hij in 1757 bij Praag - samen met Schwerin - wel het meeste bij aan de overwinning. Bij Rossbach voerde hij het bevel over de rechtervleugel.

Reeds vóór laatstgenoemde slag had George II van Engeland (die tevens hertog van Hannover was) hem gevraagd opperbevelhebber van het geallieerde leger te worden. De koning van Pruisen ging er mee akkoord, en meer dan vijf jaar verdedigde F. het hem toevertrouwde westelijke strijdtoneel in Nedersaksen, Hessen en Westfalen met een kleine legermacht tegen het rijksleger en de talrijke Franse strijdkrachten. Op 23 nov. 1757 nam hij in Stade het bevel ter hand van het na de Conventie van Kloster Zeven gedemoraliseerde leger, had het Franse leger in apr. 1758 geheel over de Rijn teruggedrongen en versloeg het op 23 juni bij Krefeld. De omstandigheden dwongen de hertog weliswaar weer over de Rijn terug te trekken en winterkwartier aan de Lippe te nemen, doch reeds in apr. van het volgende jaar hervatte hij het offensief.

Aanvankelijk lachte het geluk F. niet toe, want op 13 apr. werd hem bij Bergen in de buurt van Hanau door Broglie een zware slag toegebracht. Maar door de daarop volgende, schitterende overwinning die de hertog op 1 aug. bij Minden behaalde, kwamen de zaken er voor de koning geheel anders voor te staan. De bijna dubbele overmacht van de vijand drong F. de twee jaren daarna wel voortdurend in het defensief, maar toch gelukte het hem zijn troepen steeds zodanig op te stellen, dat hij de tegenstander in bedwang kon houden. Ondanks zijn overwinning bij Vellinghausen op 15/16 juli 1761 werd hij door de vijandelijke overmacht teruggedrongen en moest hij Hessen prijsgeven. De winterpauze benutte F. om zijn leger uit te breiden, zodat hij in het laatste oorlogsjaar, 1762, na de overwinningen bij Wilhelmsthal (24 juni) en Lutterberg (23 juli) het verloren Hessen weer in bezit kon nemen.

Na de Vrede van Hubertusburg werd F. tot veldmaarschalk benoemd en keerde naar zijn post als gouverneur van Maagdenburg terug, maar zijn rol als ondergeschikte ging hem weldra tegenstaan. Er ontstond in 1766 wrijving tussen hem en de koning, als gevolg waarvan hij ontslag nam en naar Brunswijk terugkeerde. Hier of op zijn lustslot Vechelde toonde hij zich voorvechter van de vrijmetselarij en was wetenschap en kunst zeer toegedaan. De neiging om het buitenland te verheerlijken, vooral de Franse hofcultuur, deelde hij met vele vorsten van zijn tijd.

Lit.: Westphalen, F.O.W.H. v.: Geschichte der Feldzüge des Herzogs Ferdinand von Braunschweig-Lüneburg (6 dln., 1859-73, herdr. 1985).