Oktoberrevolutie

De Oktoberevolutie was de politiek-sociale omwenteling in Rusland ingeleid door de gewelddadige machtsovername in St. Petersburg op 7 nov. 1917 (naar de in Rusland destijds geldende Juliaanse kalender 25 okt.). Het internationale marxisme is nog steeds bijzonder trots op wat het de "Grote Socialistische Oktoberrevolutie" noemt en beschouwt deze gebeurtenis als een cesuur in de geschiedenis der mensheid.

Wat vooraf ging
De Voorlopige Regering en de Arbeiders- en Soldatenraden ("sovjets"), die door de Februarirevolutie aan de macht waren gekomen, slaagden er niet in te voldoen aan de elementaire behoefte van de massa's aan "vrede, land en brood": beëindiging van de oorlog, herverdeling van het grootgrondbezit en leniging van de hongersnood. De poging van de Voorlopige Regering om met het zgn. Kerenskij-Offensief van juni/juli 1917 het tij aan het front te keren en de oorlog tegen de Centrale Mogendheden toch nog succesvol te beëindigen, liep uit op een logistieke catastrofe en de desertie van twee miljoen soldaten. Het uitstellen van de landbouwhervormingen en het uitblijven van parlementsverkiezingen om met de maatregelen een begin te kunnen maken, resulteerde vanaf juli in een groeiend onbehagen onder de boerenbevolking, die zich met geweld meester maakte van het grondbezit van de landheren, de kerken en de staat. In Rusland dreigde in 1917 een politieke en economische chaos.

Reeds sinds april, toen hun leider Lenin uit zijn ballingschap in Zwitserland was teruggekeerd, hadden de bolsjewieken als enige politieke organisatie de Voorlopige Regering aangezegd onvoorwaardelijk te zullen strijden voor hun idealen en dit met de leuzen "alle macht aan de sovjets", "al het land aan de boeren" en "vrede tot elke prijs" kracht bijgezet. Op het Eerste Nationale Sovjetcongres in juni gaven ze te kennen de macht te zullen overnemen. Na een tegenslag in juli na het mislukken van een links-radicale staatsgreep, waardoor vele bolsjewieken in de gevangenis belandden en Lenin naar Finland moest vluchten, groeide hun aanhang vanaf eind aug., toen ze hielpen de rechtse putsch van generaal Kornilov te verijdelen, echter sterk (14.000 in febr., meer dan 200.000 in sept.) en kregen ze in beide hoofdstedelijke sovjets voor het eerst de meerderheid. .

Het verloop
Toen de greep van de Voorlopige Regering op de gebeurtenissen hoe langer hoe meer verslapte, besloot op 10 (23) okt. het Centrale Comité van de Bolsjewistische Partij op aandringen van Lenin (maar tegen de wens van Kamenev en Sinovjev, die de tijd nog niet rijp achtten) tot een gewelddadige revolutie op de dag dat het Tweede Nationale Sovjetcongres zou worden gehouden. Tot dit doel liet Trotski, de eigenlijke organisator van de opstand, in zijn hoedanigheid van voorzitter van het kort tevoren opgerichte militair-revolutionaire uitvoerend comité van de sovjets van St. Petersburg op 24 okt. (6 nov.) alle belangrijke punten van de hoofdstad door bolsjewistische troepen en bewapende arbeidersmilities (de zgn. Rode Gardes) bezetten en op 25 okt. (7 nov.) het Winterpaleis, waar zich de Voorlopige Regering bevond, bestormen. De leden van de regering werden, op Kerenskij na, die tijdig de vlucht had genomen, gearresteerd. Dezelfde dag benoemde het even tevoren geopende Tweede Nationale Sovjetcongres een bolsjewistische "Raad van Volkscommissarissen" (kabinet) onder voorzitterschap (premier) van Lenin tot nieuwe regering. Deze vaardigde op 26 okt. (8 nov.) haar beide eerste voor het verkrijgen van ruggensteun van de boeren en soldaten beslissende decreten uit over het zonder schadeloosstelling onteigenen van al het grootgrondbezit en het op een zo kort mogelijke termijn afsluiten van vrede zonder annexaties of oorlogsschattingen.

Op deze acties in St. Petersburg - in Moskou zegevierden ze pas op 2 (15) nov. na bloedige gevechten - lieten de bolsjewieken een reeks zeer repressieve maatregelen volgen om hun macht te consolideren, te beginnen met het opheffen van de persvrijheid via het instellen van een geheime dienst (Tsjeka) tot het met geweld buiten werking stellen van de volksvertegenwoordiging, waarin de bolsjewieken slechts over 175 van de in totaal 707 zetels beschikten. Door de uitzichtloze militaire situatie werden de nieuwe machthebbers gedwongen tot het afsluiten van de onvoorwaardelijke Vrede van Brest-Litovsk met de Centrale Mogendheden (mrt. 1918). In de hierop volgden burgeroorlog (mei 1981 - eind 1920) hield de op 10 juli 1918 gestichte Russische Federatieve Socialistische Sovjetrepubliek stand met behulp van het door Trotski opgerichte Rode Leger, zowel binnenslands tegen het "Witte Leger" als tegen de internationale militaire interventies van buitenaf.

De betekenis
In tegenstelling tot de geheel spontane Februarirevolutie is de Oktoberrevolutie een op een samenzwering gebaseerde greep naar de macht van een minderheid gevoed door een onderliggende revolutionaire massabeweging. De betekenis ervan, zowel voor Rusland zelf als internationaal, ligt in het tot stand brengen van een nieuwe vorm van politieke en maatschappelijke ordening die met het daaraan inherente absolutisme tot een tweedeling in de wereld geleid heeft, zoals die zich nog niet eerder in de geschiedenis had voorgedaan.

Lit.: Hellmann, M.: Die russische Revolution 1917. Von der Abdankung des Zaren bis zum Staatsstreich der Bolschewiki (1964); Geyer, D.: Die russische Revolution. Historische Probleme und Perspektiven (2de dr. 1977).