Wilhelm II

Wilhelm II, * Berlijn, 27 jan. 1859, † Doorn, 4 juni 1941, Duits keizer en koning van Pruisen (1888-1918), oudste zoon van keizer Friedrich, in 1881 gehuwd met Auguste Viktoria (1858-1921), in 1922 met de weduwe prinses Hermine von Schönaich-Carolath (1887-1947).

Hoewel in menig opzicht begaafd, had W. een wispelturig karakter. Hij groeide op in een militaire omgeving als absoluut heerser. Enerzijds romantische ideeën over de monarchie koesterend, anderzijds naar een technocratisch leiderschap neigend, weerspiegelde hij de heersende politieke cultuur in het Duitsland van zijn tijd ("Wilhelminisme"). Zijn politieke bravoure, vooral in de 90er jaren van de 19de eeuw, toen hij de bedachtzame "Realpolitik" van Bismarck inruilde voor een agressieve "Weltpolitik", kon niet verhullen dat hij met betrekking tot politieke middelen en doelstellingen inconsequent handelde en dat hij de machtspositie ("persönliches Regiment", d.i. persoonlijk bewind) die hij toen al voor zichzelf opeiste om zich overal in te mengen en de politieke koers van het Rijk verregaand te bepalen, nauwelijks aankon. Toen hij in 1888 de troon besteeg, namen de verschillen van opvatting over de sociale zorg, die W. verder wilde hervormen, en de buitenlandse politiek, waar W. militanter wilde optreden, tussen hem en Bismarck al spoedig toe. W. stuurde op diens val aan, volgde daarna echter de dominante krachten van de Duitse binnenlandse politiek eerder dan zelf de richting te bepalen. Hij viel op door ondoordachte uitlatingen in redevoeringen (Boxeropstand, Marokkocrisis) of interviews (Daily Telegraph), en nauwelijks door politieke beslissingen. Zelfs bij een thema als de marinewedloop met Groot-Brittannië vergrootte hij slechts de risico's van de door Tirpitz geconcipieerde politiek.

In de Julicrisis van 1914 moedigde W. aanvankelijk de krachtproef van Oostenrijk met Servië aan ("Nu of nooit") en toen het te laat was, trachtte bij buiten de Wereldoorlog te blijven. Toen de oorlog was begonnen, verdween hij naar de achtergrond. Zijn aftreden op aandringen van Hindenburg en de daarop volgende vlucht naar Nederland op 9/10 nov. 1918 was ruïneus voor de populariteit van de monarchie in Duitsland. Als banneling, dikwijls als "monument voor zichzelf" aangeduid, viel hem nog nauwelijks enig respect ten deel. Zijn bijzetting in 1941 volgde op bevel van Hitler met militaire eer. Hij schreef "Ereignisse und Gestalten aus den Jahren 1878-1918" (1922); "Aus meinem leben, 1859-1888" (1927); "Meine Vorfahren" (1929).

Lit.: Schüssler, W.: Kaiser Wilhelm II (1970); Ilsemann, S. v.: Der Kaiser in Holland (2 dln., 1967/68); Röhl, J.C.G.: Wilhelm II (3 dln., 1993, 2001, 2008); Clark, C.: Kaiser Wilhelm II. A life in power (2000).