Willem Arondéus

Willem Johan Cornelis Arondeus (Naarden, 22 augustus 1894 - Haarlem, 1 juli 1943) was een Nederlandse beeldend kunstenaar, auteur en verzetsstrijder tijdens de Tweede Wereldoorlog die openlijk voor zijn homoseksualiteit uitkwam. Zelf schreef hij zijn naam altijd als Arondéus, waarschijnlijk om de gewenste uitspraak ervan te bewerkstelligen.

Tweede Wereldoorlog
Tijdens de Tweede Wereldoorlog realiseerde Arondeus zich dat de eis door de bezettende autoriteit dat alle Joden zich moesten laten registreren niet zoals de Duitsers claimden voor hun eigen veiligheid was. Hij zag in dat deze registratie geschiedde om een toekomstige deportatie naar het concentratiekamp Westerbork mogelijk te maken. Sommigen spanden zich toen reeds in om Joden onder te laten duiken bij de lokale bevolking. Ook vervaardigden verzetsgroepen vervalste documenten voor gebruik door deze onderduikers.

Verzetsactiviteiten
Arondeus was lid van een van deze verzetsgroepen, de Raad van Verzet. Hij falsificeerde met Willem Sandberg en Gerrit van der Veen persoonsbewijzen en schreef de zogenaamde 'Brandarisbrieven'. Hierin beschreef hij culturele collaboratie met de Duitsers door Nederlandse kunstenaars en riep hij op tot verzet tegen de bezetter en fulmineerde tegen de Cultuurkamer. In 1942 ging de Brandarisbrief op in het kunstenaarsverzetsblad De Vrije Kunstenaar, opgericht door de musicus Jan van Gilse.

Al snel gingen de Duitsers de door Arondeus en anderen vervalste documenten vergelijken met de gegevens van de verschillende bevolkingsregisters. Hierdoor kwamen de vervalsingen aan het licht. Om de Duitsers te stoppen dit te doen en ook om te voorkomen dat zij gemakkelijk Joodse inwoners konden opsporen, nam Arondeus op 27 maart 1943 deel aan de bomaanslag op het bevolkingsregister aan de Plantage Middenlaan te Amsterdam (zie: Aanslag op het Amsterdams Bevolkingsregister (1943)). Onder leiding van Gerrit Jan van der Veen en samen met Rudi Bloemgarten, Johan Brouwer, Sam van Musschenbroek, Coos Hartogh, Henri Halberstadt, Karl Gröger, Auguste Chrétie Reitsma, Koen Limperg, Sjoerd Bakker, Cornelis Leende Barentsen en Cornelis Roos drong hij vermomd als politieman op 27 maart 1943 het gebouw binnen en blies met explosieven het pand op. De dichter Martinus Nijhoff, die oud-officier van de genie was, wees aan waar de explosieven geplaatst moesten worden en maakte in 1945 een verslag van de aanslag.

Arrestatie en executie
Binnen een week na de aanslag werden Arondeus en een aantal andere leden van de groep gearresteerd. Hij zat gevangen in het Huis van Bewaring in het Kleine Gartmanplantsoen te Amsterdam. Hier schreef hij zijn laatste brief aan een vriendin waar in staat: 'Er is alleen verwondering omdat het zo licht is om in liefde van het leven te scheiden, zoo blij is om, wat je achterlaat, zonder bitterheid te gedenken.' Hij werd na een proces geëxecuteerd op 1 juli 1943. Bij zijn executie riep Arondeus luid 'laat het bekend worden dat homoseksuelen geen lafaards zijn!' In 1945 na de bevrijding ontving Arondeus postuum een medaille van de Nederlandse regering. Hij ligt herbegraven op de Erebegraafplaats Bloemendaal.

Verdere personalia
Arondeus had in de jaren 20 een relatie met Jurie, een visser op Urk waar hij toentertijd woonde. Van 1932 tot 1941 had hij een relatie met de Apeldoornse groenteboer Gerrit Jan Tijssen waarmee hij samenwoonde, eerst in Apeldoorn en later in Amsterdam. In 1941 keerde Tijssen terug naar Apeldoorn omdat het door de verzetsactiviteiten van zijn vriend te gevaarlijk werd om nog langer samen te blijven in Amsterdam.

Na de oorlog
De deelnemers aan de overval op het bevolkingsregister zijn, deels postuum, voor hun verzetswerk onderscheiden maar Arondeus werd pas veel later, in 1984, postuum het Verzetsherdenkingskruis toegekend. Aangenomen wordt dat zijn seksuele geaardheid de reden was voor het nalaten van publieke erkenning gedurende vele jaren.