Jan van Speijk

Jan Carel Josephus van Speijk (ook geschreven Speyk), Nederlands zeeofficier, * Amsterdam, 31 jan. 1802, &#9876; Antwerpem, 5 febr. 1831, bekend van de historische laatste woorden "Dan liever de lucht in!", waarvan de historische waarheid echter, zoals zo vaak in de geschiedenis, allerminst vast staat. S. trad op 18-jarige leeftijd als stuurmansleerling in zeedienst, werd in jan. 1823 tot adelborst 2de klasse en in 1824 tot adelborst 1ste klasse benoemd en nam als zodanig, maar door zijn chef C. Heye, commandant van de brik Orestes, als dienstdoende 2de luitenant ingezet, deel aan de expeditie tegen de vorstendommen Boni en Soupa op Celebes. De door S. bij die gelegenheid betoonde moed en beleid hadden zijn benoeming tot buitengewoon luitenant ter zee 2de klasse ten gevolge.

In het begin van 1826 werd hem te Soerabaja het bevel over Z.M. kanonneerboot no. 16 opgedragen, waarmee hij verschillende tochten ondernam naar Muntok, Pangkal Pinang en Soengei Leat op de zuidoostkust van het eiland Banka. In juli 1827 ondernam S., nu als commandant van Z.M. kanonneerboot no. 14, wederom enkele tochten en in de volgende maand werd hem het bevel op de zuidoostkust van Banka toevertrouwd. Van deze post in 1828 teruggeroepen, voerde S. in de tweede helft van dit jaar patrouilles uit langs de noordkust van Java, waar hij de scheepvaart en koophandel beschermde en zich geducht weerde in de strijd tegen rovers en piraten. Toen aan het einde van 1828 alle detachementen van de Nederlandse bij de Koloniale Marine werden ingetrokken, werd ook S. overgeplaatst op het korvet Triton en kwam daarmee op 3 aug. 1829 in het vaderland terug.

Op 1 apr.1830 van het volgende jaar werd hij op Z.M. fregat Amstel, onder bevel van de kolonel-kapitein J.M. Polders, dat als wachtschip te Hellevoetsluis lag, geplaatst, en werd hem, in de rang van luitenant ter zee 2de klasse, vervolgens het bevel opgedragen over de kanonneerboot no. 2 op de Schelde voor Antwerpen. Met dit schip werd hij door een stormvlaag op 5 febr. 1831 aan de noordzijde van het fort St. Laurent tegen de wal geslagen. De Belgen beklommen de boot en eisten zijn overgave. Een Belgisch officier wilde zijn papieren zien, waarop S. hem verzocht een ogenblik te wachten om ze te kunnen halen, waarop hij zich naar beneden begaf, de brand in het kruit stak, waarna de boot in de lucht vloog, en hij de eer van de vlag, door opoffering van zijn leven, had gered. Niemand zou dit hebben kunnen navertellen, als er geen overlevenden waren. Maar S. had zich meermaals uitgelaten wat zijn voornemen was, wanneer zijn schip in vijandelijke handen zou vallen. Een scheepsjongen en nog enkele anderen begrepen het gevaar en maakten dat ze wegkwamen voor S. de daad bij het woord voegde, en aan hen is het te danken, dat dit verhaal voor de geschiedenis is bewaard gebleven..

Een nationaal gedenkteken vereeuwigt deze heldendaad in de te Egmond aan Zee sierlijk opgebouwde toren, die de naam Jan van Speijktoren draagt. Twee gedenkpenningen werden ter gedachtenis van deze daad geslagen, en op last van prins Frederik werden door de zeeschilder P.J. Schotel twee schilderijen van de gebeurtenis vervaardigd, die aan het koninklijk instituut te Medemblik ten geschenke werden gegeven.

Lit.: Koning, J.: Leven van J.C.J. van Speijk (1832); Van der Aa, Biographisch woordenboek der Nederlanden, dl. 17/2, 1874; Kobus, J.C./ W. de Rivecourt: Biographisch Woordenboek van Nederland, dl. 2 (1886).