Vjatsjeslavj Molotov

Vjatsjeslav Michajlovitsj Molotov, eigenlijke achternaam Skrjabin (Koekarka (gouvernement Vjatka), 9 maart 1890 - Moskou, 8 november 1986) was een Sovjet-Russisch revolutionair en later voorzitter van de Raad van Volkscommissarissen (premier) (1930-1941) en minister van Buitenlandse Zaken in de Sovjet-Unie, tijdens welke hij onder andere medeverantwoordelijk was voor de Holodomor (hongersnood in de Oekraïne 1932/33) en de Grote Zuivering (het uit de weg ruimen van politieke tegenstanders in de Jaren 30). Hij is met name bekend geworden door het Molotov-Ribbentroppact, dat hij in naam van Stalin sloot met Duitsland in 1939. De molotovcocktail is naar hem vernoemd.

Vroege politieke carrière
In de zomer van 1906 werd hij lid van de bolsjewistische fractie van de Russische Sociaaldemocratische Arbeiderspartij (RSDAP). Hij begon daarop met het verspreiden van politieke pamfletten onder de schuilnaam Molotov (van het Russische woord molot; "hamer"), waarbij hij zich bezig hield met illegale revolutionaire activiteiten. In 1909 werd hij gearresteerd en voor twee jaar verbannen. In 1911 werd hij vrijgelaten maar hield zich al snel weer bezig met politieke agitatie, zodat hij in 1915 opnieuw werd verbannen. In 1916 ontsnapte hij echter naar de hoofdstad Sint-Petersburg.

Tijdens de dagen van de Februarirevolutie verklaarde hij dat de revolutie dieper moest gaan en geen medewerking moest worden verleend aan de Voorlopige Regering. In oktober 1917 werd hij lid van het Militair-revolutionair Comitè van de Petrogradsovjet, die de Oktoberrevolutie effectief voorbereidde, die de Bolsjewieken aan de macht zou brengen.

In 1918 werd Molotov naar de Oekraïne gestuurd om deel te nemen aan de zogenoemde burgeroorlog (de Pools-Russische Oorlog), die toen was uitgebroken. Omdat hij geen militiar was, nam hij echter geen deel aan de gevechten. In 1920 werd hij secretaris van het Centraal Comitè van de Oekraïense Bolsjewistische Partij. In 1921 liet Lenin hem terugroepen naar de nieuwe hoofdstad Moskou en promoveerde hem tot volwaardig lid van het Centraal Comitè. In 1922 werd Stalin benoemd tot algemeen secretaris van de Bolsjewistische Partij en werd Molotov zijn directe ondergeschikte. Als protegé van Stalin werd Molotov in 1926 lid van het Politbureau.

Tijdens de machtsstrijd die ontstond na de dood van Lenin in 1924, bleef Molotov een nauwe volgeling van Stalin in zijn strijd tegen eerst Leon Trotski, later Lev Kamenev en Grigori Zinovjev en uiteindelijk Nikolaj Boecharin. Hij groeide uit tot een leidende figuur in de "Stalinistische cirkel" van de partij. Zo was hij de enige bolsjewistische leider die altijd een pak en stropdas droeg (later zou ook Lenin dit gaan doen).

Nadat Boecharin's bondgenoot Aleksej Rykov in december 1930 werd afgezet als voorzitter van de Raad van Volkscommissarissen (vergelijkbaar met de functie van premier), volgde Molotov hem op. In deze positie was hij verantwoordelijk voor de grootse sociale revolutie van het regime van Stalin: de collectivisatie van de landbouw. Molotov voerde Stalins partijlijn uit door het gebruik van een combinatie van macht en propaganda om de tegenstand onder de boeren tegen de collectivisatie te breken. Hiertoe behoorde de deportatie van miljoenen koelakken (boeren met bezit) naar werkkampen, waar velen van hen stierven van uitputting door het zware en lange werk. Hij ondertekende de "Wet van de Halmpjes" (waarmee graanlezen met de doodstraf of zware celstraf kon worden bestraft) en leidde persoonlijk de Buitengewone Commissie voor Graanbezorging in Oekraïne, die een genoemd aantal van 4,2 miljoen ton graan in beslag nam bij de boeren, zodat een wijdverspreide hongersnood ontstond, die in Oekraïne de naam Holodomor heeft gekregen (en aldaar als genocide wordt bestempeld). Hedendaagse historici schatten dat vier tot zes miljoen mensen omkwamen, ofwel door verhongering of in werkkampen, bij de collectivisatie van de boerderijen. Molotov voerde ook het Eerste Vijfjarenplan uit voor snelle industrialisatie.

De liquidatie van Sergej Kirov in 1934, waarvan nu door sommige historici wordt gedacht dat ze persoonlijk werd bevolen door Stalin, leidde tot een tweede crisis: de Grote Zuivering. Deze zuivering kreeg vorm in 1935 en 1936 en bereikte haar hoogtepunt in 1937 en 1938 bij de Moskouse Processen, waarbij de meeste van de pre-stalinistische bolsjewistische leiders, meestal op basis van voorgefabriceerde aanklachten van landverraad en spionage, ter dood werden veroordeeld en miljoenen Sovjetburgers tot de Goelag werden veroordeeld. Hoewel de zuiveringen uitgevoerd werden door Stalins opeenvolgende politiebevelhebbers Genrich Jagoda, Nikolaj Jezjov en Lavrenti Beria, was Molotov nauw betrokken bij de processen. Stalin liet hem en andere Politbureauleden vaak komen om de terdoodveroordelingen van prominente slachtoffers van de zuiveringen te ondertekenen en Molotov deed dit altijd zonder problemen. Er zijn geen aanwijzigen dat Molotov heeft geprobeerd om de gang van zaken rond de zuiveringen te veranderen of zelfs maar een enkeling te redden.

De opkomst van Adolf Hitler in Duitsland leidde ertoe dat er een grote behoefte ontstond aan een moderne defensie-industrie. De zuiveringen hadden het militair kader nagenoeg weggevaagd waardoor de defensieve kwaliteit van de Sovjet-Unie ernstig was verzwakt wat in de eerste jaren van de oorlog, 1941 en 1942, tot grote verliezen leidde.

Minister van Buitenlandse Zaken
Na het Verdrag van München en de daaropvolgende invasie van Tsjecho-Slowakije door Hitler in 1938 besloot Stalin in 1939 dat de Sovjet-Unie baat had bij een verdrag met Hitler. In mei 1939 werd minister van Buitenlandse Zaken Maksim Litvinov (die van Joodse afkomst was) vervangen door Molotov. Hoewel hij er aanvankelijk sceptisch tegenover had gestaan, gaf Hitler zijn minister van Buitenlandse Zaken Joachim von Ribbentrop toestemming om serieuze onderhandelingen te starten. Op 18 augustus werd een handelsverdrag ondertekend en op 22 augustus een formeel niet-aanvalsverdrag, het Molotov-Ribbentroppact.

Het Molotov-Ribbentroppact hield haar betekenis in de Sovjet-Duitse relaties tot juni 1941 toen Hitler, nadat deze Frankrijk deels had bezet en Engeland zo goed als uitgeschakeld beschouwde, zijn blik naar het oosten wierp en de Sovjet-Unie binnenviel. Na de invasie voerde Molotov spoedonderhandelingen met het Verenigd Koninkrijk en later met de Verenigde Staten om oorlogsallianties af te sluiten, waarbij hij in 1941 naar Londen reisde en in 1942 naar Washington. In 1942 ondertekende hij het Anglo-Sovjetverdrag met het Verenigd Koninkrijk, waarmee de relaties tussen beide landen voor 20 jaar werden vastgelegd. Hij wist ook overeenstemming te bereiken met Franklin D. Roosevelt en Winston Churchill om een "tweede front" te openen in Europa. Hij vergezelde Stalin naar de conferenties van Teheran (1943), Jalta (1945) en Potsdam (nadat Duitsland de oorlog had verloren). Hij vertegenwoordigde de Sovjet-Unie bij de Conferentie van San Francisco, waar de Verenigde Naties werden opgericht.

Naoorlogse carrière
In de naoorlogse periode verloor Molotov langzamerhand zijn macht. In 1949 werd hij vervangen als minister van Buitenlandse Zaken door Andrej Vysjinski, maar behield zijn positie als vice-premier en zijn lidmaatschap van het Politbureau. Na de dood van Andrej Zjdanov, die in die tijd als belangrijkste mogelijke opvolger van Stalin werd gezien, begonnen Stalin en Beria met nieuwe plannen voor een zuivering, die het grootste deel van de oude partijleiders zoals Molotov hun positie zou hebben gekost. Nieuwe leiders als Georgi Malenkov en Nikita Chroestsjov lagen nu namelijk beter bij Stalin.

Een duidelijk teken van Molotovs precaire positie was dat hij niet in staat was om te voorkomen dat zijn Joodse vrouw, Polina Zjemtsjoezjina werd gearresteerd wegens "verraad" in december 1948 en werd verbannen naar de Kazachse SSR. Ze werd namelijk al lange tijd gewantrouwd door Stalin. Na de dood van Stalin werden de twee weer verenigd door Beria. Op het 19de Partijcongres in 1952, werd Molotov gekozen in het nieuwe Presidium van de Communistische Partij met bredere verantwoordelijkheden, maar werd uitgesloten van het kleinere Staand Comité van het Presidium, hetgeen echter niet openbaar werd gemaakt. Het lijkt waarschijnlijk dat de dood van Stalin in maart 1953 Molotov heeft behoed voor een nieuwe zuivering als onderdeel van een "schoonmaak" onder de leiders van de Sovjet-Unie.

Na de dood van Stalin werd gezocht naar een nieuwe vorm van leiderschap, waarbij Molotov's positie weer werd versterkt. Beria werd gearresteerd en geëxecuteerd en Molotov werd opnieuw minister van Buitenlandse Zaken onder premier Malenkov. De nieuwe partijsecretaris Chroesjtsjov wist zich echter al snel op te werken als de werkelijke machthebber binnen het regime. Hij had de leiding over een programma van geleidelijke binnenlandse liberalisering en een "dooi" in de buitenlandse relaties, zoals te zien viel in een verzoening met de regering van Tito's Joegoslavië (die Stalin uit de communistische beweging had gezet). Molotov, een Stalinist van de oude garde, leek steeds minder op zijn plaats in deze nieuwe omgeving, maar vertegenwoordigde de Sovjet-Unie desalniettemin met even grote kracht tijdens de Genèvetop in 1955, waar de Europese veiligheid en de Duitse hereniging en ontwapening werd besproken.

In februari 1956 startte een serie van gebeurtenissen die leidden tot de val van Molotov toen Chroesjtsjov plotseling het gedrag van Stalin veroordeelde tijdens het 20ste Congres van de Communistische Partij. Chroesjtsjov viel Stalin hierbij aan over zowel de zuiveringen van de Jaren 30 als de verliezen tijdens de eerste jaren van de Tweede Wereldoorlog, die hij weet aan Stalins veel te naïeve houding jegens Hitler en de zuiveringen in het Rode Leger. Daar Molotov de hoogstgeplaatste was van alle medewerkers van Stalin die nog in leven waren en omdat hij een leidende rol had gespeeld in de zuiveringen, was het wel duidelijk dat Chroesjtsjovs terugblikken op dit verleden waarschijnlijk zou resulteren in Molotov's val van de macht. Daarop positioneerde hij zich als de leider van de "oude garde" en werkte tegen Chroesjtsjov, hoewel het onduidelijk is of hij werkelijk betrokken was bij een poging om Chroesjtsjov van de troon te stoten, zoals later werd beweerd.

In juni 1956 werd Molotov afgezet als minister van Buitenlandse Zaken en in juni 1957 werd hij uit de presidium (Politbureau) gezet na een mislukte poging om Chroesjtsjov af te zetten als eerste secretaris. Hoewel de groep rond Molotov aanvankelijk een stemming met 7 tegen 4 wist te winnen in het presidium om Chroesjtsjov af te zetten, weigerde deze af te treden tenzij het plenum (voltallige vergadering) van het Centraal Comitè hiertoe zou besluiten. In het plenum, dat duurde van 22 tot 29 juni, werden Molotov en zijn groep verslagen. Uiteindelijk werd hij verbannen als ambassadeur naar de Volksrepubliek Mongolië. In 1960 werd hij aangesteld als Sovjetafgevaardigde bij het Internationaal Atoomenergie Agentschap, wat werd gezien als een gedeeltelijke rehabilitatie. Dit bleek echter schijn; na het 22ste partijcongres in 1961, tijdens welke Chroesjtsjov zijn destalinisatiecampagne opvoerde en tot de verwijdering van Stalins lichaam uit het Mausoleum van Lenin besloot, werd Molotov ontslagen uit al zijn posities en uit de Communistische Partij gezet. In maart 1962 werd aangekondigd dat Molotov zich uit het openbare leven had teruggetrokken.

Na zijn aftreden betoonde Molotov geen enkele spijt over zijn rol tijdens de heerschappij van Stalin. Na de breuk tussen China en de Sovjet-Unie, werd gezegd dat hij het eens was met de kritiek van Mao Zedong met betrekking tot het vermeende "revisionisme" in het beleid van Chroesjtsjov.

Molotov werd gedeeltelijk gerehabiliteerd onder het bewind van Leonid Brezjnev en werd uiteindelijk weer toegelaten tot de Communistische Partij in 1984 onder Konstantin Tsjernenko. Hij stierf in november 1986 op de leeftijd van 96 jaar in Moskou, slechts vijf jaar voor het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. Bij zijn overlijden was hij de enige nog levende belangrijke deelnemer aan de gebeurtenissen van 1917. Hij werd begraven op de Novodevitsji-begraafplaats in Moskou. Tegen het einde van 1989, twee jaar voor de val van de Sovjet-Unie, verwierpen het Congres van Volksafgevaardigden van de Sovjet-Unie en Michail Gorbatsjov op formele wijze het Molotov-Ribbentroppact, waarmee ze erkenden dat de annexatie van de Baltische landen en de opdeling van Polen onrechtmatig was geweest.