Congres van Berlijn (1878)



Het Congres van Berlijn was een te Berlijn van 13 juni tot 13 juli 1878 gehouden conferentie tussen vertegenwoordigers van de zes toenmalige grootmachten en Turkije over de tussen Rusland en Turkije op 3 mrt. 1878 gesloten Vrede van San Stefano. Engeland had tegen dit verdrag geprotesteerd en Oostenrijk was er ontstemd over. Dit laatste land riep op tot een Europees congres, waarmee Engeland akkoord ging, nadat het zich met Rusland had verstaan over de geschilpunten. Daarop nodigde de Duitse premier Bismarck de mogendheden die de verdragen van 1856 en 1871 hadden ondertekend uit, hun gevolmachtigden naar Berlijn af te vaardigen, in welke plaats het Congres op 13 juni 1878 in het Paleis van de rijkskanselier een aanvang nam.

De volgende staten waren vertegenwoordigd (meestal door ministers en ambassadeurs): Duitsland, Oostenrijk-Hongarije, Frankrijk, Engeland, Italië, Rusland, Turkije, Griekenland, Roemenië, Servië en Montenegro; voorts Armeense aartsbisschoppen en een Perzische gezant. Merkwaardig genoeg was van Bulgarije (dat geacht werd niet te bestaan) niemand uitgenodigd, hoewel de bij het Verdrag van San Stefano vastgelegde grens van dit land feitelijk het belangrijkste thema van het Congres was. De vertegenwoordigers van de kleinere staten hadden alleen toegang tot de zittingen waarbij hun eigen aangelegenheden aan de orde kwamen. Bismarck bekleedde het voorzitterschap.

Het overleg over de meest nijpende problemen werd voorafgegaan door vertrouwelijke besprekingen van de ministers van de betrokken staten. Dit betrof vooral de Bulgaarse en Armeense kwesties. Besloten werd Bulgarije in tweeën te delen: een zelfstandig, hoewel aan Turkije schatplichtig vorstendom, en een provincie Oost-Roemelië, die onder de heerschappij van de sultan zou vallen, maar bestuurd werd door een met toestemming van de mogendheden benoemde gouverneur. Een "Groot-Bulgarije" volgens de Vrede van San Stefano - als het al bestaan had - was daarmee van de baan. Wat Armenië betrof kwamen de gebieden van Kars, Ardahan en Batoem bij Rusland, de stad en het territorium van Khotur bij Perzië. Oostenrijk-Hongarije kreeg op voorstel van Engeland het mandaat over de provincies Bosnië en Herzegowina, d.w.z. dat het deze zou bezetten en besturen. Roemenië, Servië en Montenegro werden onafhankelijk verklaard, en beide laatste staten viel een gebiedsaanwas toe. Bessarabië kwam bij Rusland terug en de Dobroetsja werd met Roemenië verenigd. Griekenland moest met het oog op een gebiedsuitbreiding nader in overleg treden met Turkije, onder voorbehoud van bemiddeling door de mogendheden. In principe zou op de Donau een onbelemmerde scheepvaart gelden; voorts moesten alle vestingen en forten langs de loop van deze rivier vanaf de IJzeren Poort tot aan de mondingen worden gesloopt en werd de bouw van nieuwe vestingen verboden.

De bepalingen van het Congres van Berlijn van 1856 en van het Congres van Londen van 1871 aangaande de zeestraten werden bekrachtigd. Turkije verplichtte zich in alle delen van het rijk godsdienstvrijheid en burgerrechten in te voeren. Op 13 juli werd de Vrede van Berlijn, een verdrag dat uit 64 punten bestond, door alle gevolmachtigden ondertekend.

Turkije werd aanzienlijk verzwakt en de invloed van Rusland ten gunste van Oostenrijk-Hongarije en de Balkanstaten ingeperkt. Een gevolg was een verkoeling van de Duits-Russische betrekkingen, aangezien Bismarck als "eerlijke makelaar" de Oostenrijkse belangen boven die van Rusland zou hebben laten prevaleren. Sommigen zien er de aanleiding tot de Eerste Wereldoorlog in.

Lit.: Novotny, A.: Quellen und Studien zur Geschichte des Berliner Kongresses 1878 (1957).