Michail Gorbatsjov

Michail Sergejevitsj Gorbatsjov, Russisch politicus, * Privolnoje (bij Stavropol), 2 mrt. 1931.

G. studeerde rechten aan de Lomonossow-universiteit in Moskou. In 1952 werd hij lid van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie (CPSU), waar hij al snel carrière maakte. In 1971 werd hij lid van het Centrale Comité van de partij, en in 1974 vertegenwoordiger van de Opperste Sovjet en voorzitter van de vaste commissie voor jeugdbeleid. In 1978 werd hij secretaris van het Centrale Comité voor Economische Zaken en in okt. 1980 volwaardig lid van het Politbureau. Daar leerde hij Joeri Andropov, het latere staatshoofd van de Sovjet-Unie en destijds hoofd van de KGB kennen, die ook uit de omgeving van Stavropol kwam en hoge verwachtingen van G. had.

G. kon door zijn positie in de partij vrij naar het Westen reizen, waardoor zijn opvattingen op politiek en sociaal terrein verregaand werden beïnvloed. In 1983 leidde hij een Russische delegatie naar Canada, en reisde in 1984 naar Groot-Brittannië, waar hij met Margaret Thatcher sprak, de toenmalige Britse premier, die verrast was door de open stellingname van G., die zo geheel anders was, dan het starre conservatisme dat de meeste Sovjetpolitici kenmerkte. Zij beval hem aan bij de Amerikaanse president Ronald Reagan. "Met G. zijn zaken te doen," zo verklaarde zij in een televisie-interview.

Na de dood van Sovjetleider Breznjev en de korte periode dat Andropov aan het roer stond, kwam er met Tsjernjenko opnieuw een bejaarde, ziekelijke man aan de macht. G. werd als hervormer en vertegenwoordiger van de "nieuwe generatie" als diens mogelijke opvolger beschouwd. Op 11 mrt. 1985, één dag na het overlijden van Tsjernjenko, werd G. met zijn 54 jaren de op één na jongste secretaris-generaal in de geschiedenis van de CPSU en daarmee feitelijk leider van de Sovjet-Unie. In die hoedanigheid introduceerde hij de begrippen "glasnost" (openheid) en "perestroika" (hervorming) in de politiek, een proces dat van start ging op het 27ste partijcongres van de CPSU in febr. 1986.

G. nam openlijk afstand van de politieke fouten van de CPSU sinds het bewind van Stalin, en erkende dat de massamoord van Katyn door de Sovjet-Unie was begaan, niet door de Duitsers, zoals altijd was volgehouden. Verder zorgde hij voor de terugtrekking van de Russische troepen uit Afghanistan. In 1987 rehabiliteerde hij de slachtoffers van de Stalinistische zuiveringen.

In 1988 loste G. Gromyko af als voorzitter van het presidium van de Opperste Sovjet. Op 7 dec. van dat jaar hield hij een rede tijdens de 43ste Algemene Vergadering van de VN in New York, waar hij eenzijdige ontwapening in het vooruitzicht stelde. Het was ook het jaar, waarin G. de zgn. Breznjew-doctrine afwees en daarmee de mogelijkheid opende voor de landen van het Warschaupact om zelf hun staatsvorm te bepalen. Die nieuwe vrijheid leidde in 1989 tot een reeks doorgaans vreedzame revoluties in Oost-Europa. Dit maakte een einde aan de Koude Oorlog en de weg vrij voor de Duitse hereniging. G. kreeg daarvoor in 1990 de Nobelprijs voor de Vrede.

Op de topontmoeting van 2 en 3 dec. 1989 op een Russisch cruiseschip voor Malta tussen G. en de Amerikaanse president George H.W. Bush verklaarden beiden de Koude Oorlog voor beëindigd.

Op 7 okt. 1989 was G. te gast bij de viering van 40 jaar DDR, terwijl op straat duizenden G.'s naam scandeerden en het vertrek van DDR-leider Honecker eisten. De Oostduitse communisten, die van geen democratisering wilden weten, werden evenwel door G. vermanend toegesproken, zodat ze geen illusies meer hoefden te koesteren omtrent enigerlei steun. Een maand later viel de Berlijnse Muur (9 nov. 1989). Met de Duitse hereniging (3 okt. 1990), die daarvan het gevolg was, is G. overigens slechts schoorvoetend akkoord gegaan.

Op 14 mrt. 1990 werd G. op een bijzonder congres van de volksafgevaardigden met 59,2% van de stemmen tot president van de Sovjet-Unie gekozen, een voorheen niet-bestaande functie, die hij had gecreëerd om de macht van de CPSU te verzwakken. Elementen in de partij hadden bij voortduring gepoogd zijn projecten "glasnost" en "perestroika" te frustreren. Tijdens de traditionele meiparade voor het Kremlin werd G. evenwel uitgefloten. Door de democratisering van de USSR en Oost-Europa boette de CPSU enorm aan macht in wat uiteindelijk de ineenstorting van de Sovjet-Unie en het gehele Oostblok tot gevolg had. G. leek zelf geschrokken van wat hij had losgemaakt, want op het onafhankelijkheidsstreven van de Baltische staten reageerde hij met militair geweld ("bloedige zondag" van Vilnius, jan. 1991).

G. leverde een belangrijke bijdrage aan de ontspanning tussen Oost en West door de totstandkoming van een akkoord tussen de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten over een aanzienlijke reductie van de atoombewapening (START-I, juli 1991). Eerder al trachtte hij de Amerikaanse president Reagan, die hij meermaals ontmoette, ervan te weerhouden diens plannen voor een ruimteschild ("Star Wars") te realiseren. Het project is inderdaad nooit uitgevoerd, zij het niet zozeer door de overtuigingskracht van G., als wel vanwege de hoge kosten

In aug. 1991 ondernamen enkele conservatieve communistische politici samen met een deel van het leger een staatsgreep, terwijl G. in zijn datsja op de Krim onder huisarrest werd geplaatst. De zojuist gekozen president van de deelrepubliek Rusland, Boris Jeltsin, gelukte het de coupplegers uit te schakelen, maar hij nam tegelijk de macht over. Dit had weer tot gevolg dat een dag later de Oekraïne zich onafhankelijk verklaarde. Daarna verklaarde de ene na de andere deelrepubliek van de Sovjet-Unie zich onafhankelijk. De functies van G. hadden nu nog slechts op papier betekenis, alhoewel hij dat zelf (nog) niet wilde erkennen. Op 25 dec. 1991 trad hij, nadat hij tijdens een toespraak voor het Russische parlement door Jeltsin onheus was onderbroken en belachelijk gemaakt, af als president van de Sovjet-Unie, die daarmee feitelijk ophield te bestaan. Dat G. in het Westen populairder was dan in Rusland zelf, bleek in 1996, toen hij nog deelnam aan de Russische presidentsverkiezingen, maar minder dan 1% van de stemmen kreeg.

Nadien bereisde G. nog geregeld het buitenland om op te treden op congressen, in fora e.d. Na de dood van zijn vrouw Raissa in 1999 woont hij in Moskou.

{Deels gebaseerd op de Duitse Wikipedia)