IJzeren Kruis

Het IJzeren Kruis was een Duitse militaire onderscheiding voor alle dienstrangen, gesticht op 10 mrt. 1813 in Breslau door koning Friedrich Wilhelm III van Pruisen tijdens de laatste coalitieoorlog. Het ontwerp zou van de koning zelf zijn; uitgevoerd werd het door de beroemde architect K.F. Schinkel (1781-1841). De voorzijde van het zwarte kruis met zilveren rand heeft in het midden drie eikenbladen, op het bovenste deel van de verticale "balk" de koningskroon, daaronder de initialen van de koning (F.W.); op het onderste deel staat het jaartal 1813.

Op 19 juli 1870 werd het IJzeren Kruis door koning Wilhelm I voor de duur van de Frans-Duitse Oorlog opnieuw ingesteld, op 5 aug. 1914 door keizer Wilhelm II voor de Eerste Wereldoorlog en op 1 sept. 1939 door Hitler voor de Tweede Wereldoorlog. Het kon sinds 1915 aan Duitsers alsmede aan soldaten van de Duitse bondgenoten verleend worden wegens bijzondere dapperheid in de strijd betoond, of wegens uitnemend leiderschap. Het IJzeren Kruis van 1813, 1870 en 1914 was er in twee klassen alsmede als grootkruis, dat slechts bij het winnen van een veldslag werd toegekend. Het grootkruis was het IJzeren Kruis 1ste klasse op de gouden ster van een ridderorde, en viel slechts de generaalveldmaarschalken Blücher ("Blücherstern") en Hindenburg ("Hindenburgstern") ten deel.

Het IJzeren Kruis van 1939 kende vier categorieën (de 1ste het laagste, de 4de het hoogste niveau), waarvan de 3de categorie tijdens de oorlog weer vijfvoudig werd onderverdeeld in oplopende graad van belangrijkheid. Wie tijdens beide wereldoorlogen het IJzeren Kruis 2de en/of 1ste klasse behaalde, droeg bij de oude onderscheiding de zgn. "Wiederholungsspange".
 * 1ste categorie: IJzeren Kruis II (draaglint in rood met zwart-witte streep langs de randen);
 * 2de categorie: IJzeren Kruis I (op te spelden);
 * 3de categorie:
 * a. Ridderkruis van het IJzeren Kruis (ridderorde in vergrote vorm aan een draaglint om de hals, werd in totaal 7.200 maal verleend);
 * b. Ridderkruis van het IJzeren Kruis met Eikenloof (3 juni 1940);
 * c. Ridderkruis van het IJzeren Kruis met het Eikenloof met Zwaarden (28 sept. 1941);
 * d. Ridderkruis van het IJzeren Kruis met het Eikenloof met Zwaarden en Briljanten (28 sept. 1941);
 * e. Ridderkruis van het IJzeren Kruis met het gouden Eikenloof met Zwaarden en Briljanten (29 dec. 1944; werd slechts aan de jachtvlieger kolonel Rudel verleend);
 * 4de categorie: Grootkruis van het IJzeren Kruis, dat slechts aan rijksmaarschalk Göring werd verleend.

Het in de Tweede Wereldoorlog gebezigde IJzeren Kruis toonde in plaats van eikenloof centraal een hakenkruis. Bij wet van 26 juli 1957 is in de Bondsrepubliek slechts het dragen van een IJzeren Kruis zonder hakenkruis toegestaan. Van tijd tot tijd gaan stemmen op om het IJzeren Kruis weer in te voeren voor door Duitse militairen in den vreemde (bijv. bij vredesmissies) bedreven heldendaden, maar het is er in verband met ongewenste associaties met het "bruine" Duitse verleden tot nog toe nooit van gekomen.

Lit.: Geeb, H.K./Kirchner, H.: Deutsche Orden und Ehrenzeichen (2de dr. 1970); Lippe, E.A. Prinz zur: Orden und Auszeichnungen in Geschichte und Gegenwart (1958); Zimmermann, M.G.: Das Eiserne Kreuz (1914).