Tweedaagse Zeeslag

De Tweedaagse Zeeslag (4 en 5 aug. 1666) was een zeegevecht tussen de Nederlandse en de Engelse vloot tijdens de Tweede Engelse Oorlog. De slag ging voor de Republiek verloren, wat leidde tot een controverse tussen De Ruyter en Tromp, waardoor de laatste langdurig op non-actief gesteld werd (&rarr; "Leven en bedryf van Tromp" onder de literatuuropgave).

De Nederlandse voorbereidingen
Zodra de Nederlandse vloot na de Vierdaagse Zeeslag de Wielingen was binnengevallen, werden de nodige maatregelen genomen om de bij die slag opgelopen schade te herstellen en haar binnen de kortst mogelijke tijd opnieuw uit te rusten en te versterken. De officieren en matrozen wedijverden om hun schepen wederom in gereedheid te brengen. Het gevolg van deze inspanning was, dat op 4 juli, slechts 19 dagen na de Vierdaagse Zeeslag, al 59 schepen en één brander zee konden kiezen en dat de vloot weldra tot 88 oorlogsschepen en fregatten, 20 branders en tien adviesjachten (aviso's) aangroeide, in het geheel een getal van 118 zeilen uitmakend, gewapend met 4.704 stukken geschut, en bemand met 17.974 zeelieden, 1.631 mariniers en 2.720 soldaten, tezamen 22.325 man. Onder deze schepen bevonden er zich twee van 80 stukken, elf van 70 tot 78, 16 van 60 tot 66, 19 van 50 tot 58 en 22 veertigers, terwijl de overige 30, 20 en minder stukken voerden.

De Ruyter was wederom opperbevelhebber over deze vloot. Onder hem voerden opnieuw de luitenant-admiraals Van Nes, Tromp, Meppel en Tjerck Hiddes De Vries het bevel, en naast deze trad ook weer in die hoedanigheid de kloeke Zeeuwse held, Jan Evertsen op, die, bij het vernemen van het sneuvelen van zijn broer Cornelis, met voorbijgaan aan de miskenning die hem zo diep had gekrenkt, de Staten van zijn gewest te kennen had gegeven, verlangend te zijn, zich andermaal in dienst van het vaderland te stellen.

Dezelfde vice-admiraals, die de jongste zeeslag hadden bijgewoond, vervulden ook nu die waardigheid. De dappere Ysaac Sweers was in deze rang de gesneuvelde Van der Hulst opgevolgd, en de niet minder moedige Willem Van Der Zaen had Sweers in zijn hoedanigheid van schout-bij-nacht vervangen; zoals kapitein Govert 't Hoen in plaats van Stachhouwer was opgetreden.

Zodra de vloot was uitgevaren, werd zij door De Ruyter in drie eskaders verdeeld. Het bevel over de voorhoede werd opgedragen aan Jan Evertsen, over de achterhoede aan Cornelis Tromp, terwijl De Ruyter het bevel over het centrum op zich nam. Men had het plan gevormd zonder uitstel naar de Engelse kust over te steken, ten einde zo mogelijk de vijandelijke vloot, die nog niet gereed was, te verrassen, of het een of ander te ondernemen tegen een van de zeehavens van Groot-Brittannië. Ook was er hoop, dat de reeds lang verwachte Franse vloot zich bij de Nederlandse aan zou sluiten, en de vijand vervolgens gezamenlijk aan te vallen. Doch tegenwind, stilte en het wisselvallige weer vertraagden de opmars van de vloot ettelijke dagen, en bij de nadering van de Engelse kust deden zich zo veel problemen voor, dat men het raadzaam vond, geen onverantwoorde risico's te nemen. En wat de Franse vloot betrof: deze kwam, evenmin als vroeger, opdagen, want de sluwe Lodewijk XIV hoopte dat beide zeemogendheden elkaar ernstig zouden verzwakken zodat hij daar zijn voordeel mee zou kunnen doen nu de Franse vloot nog in opbouw was en hij die niet in een ongewis avontuur wilde storten.

De Engelse voorbereidingen
Intussen verliep er met het een en ander enige tijd, en dat gaf aan de Engelsen gelegenheid, hun strijdmacht voldoende toe te rusten en zee te kiezen. De nederlaag van de Britten in de Vierdaagse Zeeslag had een diepe verslagenheid in Groot-Brittannië teweeggebracht, doch tevens de nationale trots pijnlijk getroffen. Alle krachten werden dus ingespannen, om de zo deerlijk gehavende vloot te herstellen en te versterken, en daar men hierbij niet minder ijverig dan de Nederlanders te werk ging, werd de vloot binnen korte tijd uitgebouwd tot een geduchte strijdmacht, die was samengesteld uit 89 oorlogsschepen, waarvan het kleinste nog 40 stukken voerde, maar ook de grootste en sterkste schepen van het Britse zeewezen in haar gelederen had, zoals The Sovereign van 100, the Royal Charles van 90 stukken, en verscheidene tachtigers en zeventigers.

Zoals bij de Vierdaagse Zeeslag voerde generaal Monck het opperbevel over deze machtige vloot, en op diens schip bevond zich ook Prins Ruprecht. Monck, die de rode vlag en de koninklijke standaard voerde, had het bevel over het centrum. Het bevel over de witte vlag van de voorhoede, was aan vice-admiraal Thomas Allen, en over de blauwe vlag van de achterhoede aan vice-admiraal Jeremias Smith.

Op 3 aug. ontmoetten de twee vloten elkaar op de vlakke zee tussen Duinkerken en het Noord-Voorland, acht mijl ten zuidwesten van laatstgenoemde plaats, en de volgende dag ving de strijd aan, een strijd, minder langdurig dan de vorige, maar niet minder hevig.

Eerste dag van de gevechten
Reeds vroeg in de morgenstond lichtten beide vloten het anker; doch ofschoon er enkele kanonschoten gewisseld werden, nam de eigenlijke strijd doordat het nauwelijks woei niet eerder dan omstreeks het middaguur een aanvang. Jan Evertsen en Tjerck Hiddes De Vries geraakten met de voorhoede het eerst in gevecht. Daarna volgde De Ruyter met het centrum, doch op enige afstand, voornamelijk doordat de wind steeds verder luwde, wat hem belette, eerder het anker te lichten, en die ettelijke schepen, zowel van zijn smaldeel als van dat van Evertsen, in lij deed vervallen, en andere verhinderde behoorlijk op te komen. Deze omstandigheid had al dadelijk een schadelijke invloed. Hierdoor werd de samenhang in de Nederlandse linie verbroken, werden beide smaldelen min of meer van elkaar gescheiden, en werd aan de Britten, die het voordeel van de wind hadden, gelegenheid gegeven, zich in de eerste uren van het gevecht met al hun strijdkrachten op de Nederlandse voorhoede en het centrum te storten, zonder zich veel te bekommeren om Tromp, die pas later met de vijand in gevecht raakte.

Het Zeeuwse en Friese smaldeel, waaruit de voorhoede was samengesteld, leed bij de eerste aanvalsstoot al gevoelige verliezen, doch verdedigde zich gedurende enkele uren manhaftig, totdat het aanhoudende malheur zulk een verslagenheid teweegbracht, dat de meeste schepen van dat eskader begonnen terug te wijken. Jan Evertsen en Tjerck Hlddes De Vries evenals vice-admiraal Coenders, zich dapper kwijtend van hun plicht, werden dodelijk gewond of sneuvelden; en het schip van de Zeeuwse vice-admiraal Adriaen Banckers werd van alle zijden door de Engelsen ingesloten en zodanig getroffen, dat hij zich genoodzaakt zag, het in zinkende toestand te verlaten, en hij niet dan met gevaar voor lijf en leden een ander bereikte. Hierdoor van hun voornaamste aanvoerders verstoken, verloren de anderszins zo dappere Zeeuwen en Friezen hun gewone koelbloedigheid. Ze begonnen terug te trekken, en daardoor verspreidde zich over de gezamenlijke schepen van het eskader zulk een paniek, dat noch de seinen van de opperbevelhebber, noch enkele door hem op dat eskader gerichte kanonschoten de kapiteins tot staan konden brengen. Hadden de Britten van deze gunstige gelegenheid gebruik gemaakt, zij zouden vermoedelijk het merendeel van de schepen van de voorhoede hebben kunnen afsnijden en overmeesteren; doch zij deden dit niet, maar beperkten zich tot een gezamenlijke aanval op het centrum van de Nederlandse vloot, het smaldeel van De Ruyter. De twee zwaarste schepen van de vijandelijke vloot, de Sovereign en de Royal Charles, voerden een flankaanval uit op het Nederlandse admiraalsschip, de Zeven Provincien, tussen welke een allerhevigst gevecht ontstond, waarin De Ruyter zich met zijn gewone koelbloedigheid verdedigde, en na een strijd van drie uren de Britten dwong hem enige tijd met rust te laten. Dit gaf de Nederlanders de kans om op adem te komen, waarvan zij gebruik maakten om de geleden schade zoveel mogelijk te herstellen. Maar deze rust duurde niet lang. Want nauwelijks had de Britse opperbevelhebber door het optrekken van de kruitdampen ontdekt dat de voorhoede van de Nederlanders aan het wijken was, of hij viel met verdubbelde woede op De Ruyter aan, die door de verliezen, welke zijn smaldeel geleden had, zich thans met luitenant-admiraal Van Nes en een paar andere kloeke bevelhebbers aan het geweld van een oppermachtige vijand blootgesteld zag, zonder hoop door de vluchtende voorhoede, of door Tromp met de achterhoede op dit hachelijke moment te zullen worden bijgestaan.

Tromp kiest zijn eigen koers
Niet lang, nadat De Ruyter tegen de vijand was opgezeild, had ook Tromp met zijn smaldeel het anker gelicht. Doch, hetzij door de windstilte, hetzij door andere oorzaken, sloot hij zich niet, zoals hij doen moest, bij het centrum aan, om met vereende krachten de Britten aan te vallen. Dientengevolge ontstond er een ruimte tussen centrum en achterhoede van de Nederlanders, waarvan volgens De Ruyter de Britse opperbevelhebber van de blauwe vlag profiteerde om tussen die beide smaldelen in te breken, doch waarvan Tromp gebruik maakte, zoals deze beweerde, om de vijandelijke achterhoede af te snijden. Wat hiervan zij, zeker is, dat er een afzonderlijk gevecht tussen het smaldeel van Tromp en de Britse achterhoede plaatsgreep, waarbij Tromp, zoals altijd, zich bijzonder vermetel toonde, evenals luitenant-admiraal Meppel, vice-admiraal Sweers, schout-bij-nacht Van Der Zaen, de kapiteins De Haen, Van Amstel en anderen, en waarbij het Engelse schip The Resolution van 64 stukken, in vlammen opging; doch waarbij Tromp zich tevens meer en meer, bij het nazitten van de vijand, van het gros van 's lands vloot verwijderde, de Britten tot in de nabijheid van hun kust achtervolgde, en handelde zonder zich om het overige gedeelte van de Staatse vloot te bekommeren, alsof hij geen opperbevelhebber had, alsof er geen bevelen waren uitgevaardigd, waaraan hij zich had moeten houden.

Door dit onverklaarbare gedrag van luitenant-admiraal Tromp, zag De Ruyter zich in de hachelijke toestand, waarin hij verkeerde, van alle hoop op bijstand verstoken. Hij achtte het zinloos, met zijn weinige overgebleven schepen de overmacht van de vijand te trotseren en besloot, ook omdat zijn schip zodanig beschadigd was, dat het niet meer naar behoren kon laveren, en dat hij door het grote aantal gesneuvelden en gewonden het geschut onvoldoende kon bemannen, met klein zeil het merendeel van zijn schepen en de wijkende voorhoede te volgen, ten einde zich daarbij aan te sluiten, om aldus de vijand beter tegenstand te kunnen bieden. Al strijdend zakte dus de opperbevelhebber langzaam af naar het zuiden, want de slappe koelte liet niet toe grote vaart te maken, wat, zoals De Ruyter schreef, ook zijn bedoeling niet was, omdat hij nog steeds de hoop koesterde, dat Tromp met de achterhoede, onder begunstiging van het donker, zich bij hem zou voegen, opdat hij het gevecht de volgende dag met een strijdmacht van gelijke sterkte en meer geluk zou kunnen hervatten.

Tweede dag van de gevechten
Maar de kloeke zeeheld werd bij het aanbreken van de dag in zijn verwachting teleurgesteld. Want hij zag, toen de nacht geweken was, niet anders dan Engelsen. De Britten, die hem als in een halve maan ingesloten hadden, lagen aan loef, in lij en van achteren, terwijl hij, door weinig schepen vergezeld, zich nagenoeg alleen tussen hen in bevond. Spoedig ving het gevecht opnieuw aan, waarbij de Britten de uiterste krachten inspanden, om De Ruyter en zijn schepen te overmeesteren of te vernietigen, in de hoop die beroemde vlootvoogd dood of levend zegevierend op te brengen. Maar de Nederlandse opperbevelhebber van zijn kant verrichtte met het kleine aantal helden dat hem bijstond, wonderen van dapperheid, en baande zich door de vreselijkste gevaren een weg naar het vaderland.

Aangezien De Ruyter onmogelijk met de zeven of acht schepen die hij bij zich had het hoofd kon bieden aan de hele voorhoede en het centrum van de Britten, schoot hem niets anders over dan opnieuw terug te wijken om zichzelf en de zijnen te redden en de overige schepen, die vooruit waren, tegen de vijand te beschermen en behouden naar de haven te brengen, en hij aanvaardde de terugtocht. Maar Monck en de overige Britten volgden hen op de voet, en richtten zich vooral op het reeds zwaar geteisterde schip van De Ruyter, overtuigd, dat als dat ten onder ging, of als de Nederlandse opperbevelhebber genoodzaakt was zich over te geven, de overigen de moed zou ontzinken en het weinig moeite zou kosten hen te overmeesteren. Om dit te bewerken, zond de Britse zeevoogd een grote brander op De Ruyter af om diens schip in vlammen te doen opgaan. Ware die aanslag gelukt, het zou gedaan geweest zijn met de verdediger van 's lands vrijheid, eer, roem en waardigheid, ja, met de gehele Nederlandse vloot! Maar de voorzienigheid kwam hem te hulp. Het gevaar ziende, beval hij in allerijl vier sloepen uit zijn schip en uit de naburige schepen te bemannen, en deze gingen recht op de gevreesde brander af, en kweten zich daarbij zo heldhaftig van hun taak, dat door hun hulp en door het juist op tijd wenden van zijn schip, De Ruyter aan een ramp ontkwam. Verbitterd over het mislukken van deze aanslag, verdubbelden de Britten hun geweld en beukten hem van alle kanten zodanig met hun geschut, dat de kloeke held bijna ten prooi aan vertwijfeling viel.

Spoedig echter vermande hij zich. Trouw bijgestaan door luitenant-admiraal Van Nes, door diens broeder, schout-bij-nacht Jan Jansse Van Nes, door de kapiteins David Vlug, Van Meeuwen, Vollenhoven en enkele anderen, sloeg hij de herhaalde aanvallen van de vijand af, en bleef zich onverschrokken verdedigen, totdat de Britse schepen bij het naderen van de banken, het een na het ander, de achtervolging staakten, en hij behouden de Wielingen binnenzeilde, zonder een van de schepen, die hem tijdens dit laatste zware gevecht hadden bijgestaan, te hebben verloren. Hier trof hij het merendeel van de Zeeuwen en Friezen aan, uit welke hij terstond een smaldeel onder vice-admiraal Banckers samenstelde, om de in zee zijnde schepen te beschermen.

Intussen was Tromp met zijn eskader nog steeds afwezig. Eerst de volgende dag kwam hij in de Wielingen opdagen, nadat hij het vijandelijke smaldeel van de blauwe vlag lang gevolgd had, en ten slotte was teruggekeerd om het overige gedeelte van 's lands vloot op te zoeken, na met moeite ontkomen te zijn aan het gevaar door de Engelsen op zijn terugtocht onderschept te worden.

Nabeschouwing
Dit was de uitslag van de strijd, terwijl men in de Republiek gehoopt had op een herhaling van de zegevierend afgesloten Vierdaagse Zeeslag. Natuurlijk verwekte dit resultaat verslagenheid; toch vielen de verliezen mee. Slechts twee schepen van de gehele vloot gingen verloren, die beide een prooi van de golven werden. Men mocht zich verblijden over het behoud van de vloot, waarvan de toestand, volgens de bekentenis van De Ruyter zelf, vooral op de laatste dag "een totale ruïne was" en waarvan de redding naast de voorzienigheid, er alleen aan te danken was, dat de Britten niet op de Nederlanders waren ingevaren en zich tevreden stelden met hun boegstukken op hen te schieten.

Ondertussen had het vaderland ook zware verliezen te betreuren door de dood van schout-bij-nacht Govert 't Hoen, de dappere scheepsbevelhebber Ruth Maximiliaan, de kapiteins Hugo Van Nieuhoff, Juriaan Poel, Hendrik Vroom en anderen. Maar bovenal was het overlijden te betreuren van vice-admiraal Coenders en van de luitenant-admiraals Tjerck Hiddes De Vries en Jan Evertsen.

Lit.: De Jonge, J.C. de: Geschiedenis van het Nederlandsche Zeewezen, 2de dr., 2de dl. (1859, herdr. 1993); Leven en bedryf van den vermaarden zeeheld Cornelis Tromp (1692, herdr. 1990).