Blitzkrieg in het Westen

Vooral in de Angelsaksische wereld staat de Duitse inval in Nederland, België, Frankrijk in mei 40, bekend als de “Blitzkrieg”. Dit artikel gaat over de politieke en strategische omstandigheden, de tactische uitvoering van de operaties van mei 40, en de gevolgen ervan.

De politiek-militaire situatie in Europa in 1940
De Eerste Wereldoorlog is in 1918 geëindigd met de militaire nederlaag van Duitsland en een overwinning van België, Groot-Brittannië, de VSA en Frankrijk, een overwinning die vooral door Frankrijk veel te duur betaald werd. De kaart van Europa, het Nabije Oosten en Afrika wordt hertekend. Rusland bouwt een nieuw imperium op de fundamenten van het communisme. De veelvolkerenstaten Oostenrijk-Hongarije en het Ottomaanse Rijk worden ontmanteld. Eng begrepen nationaal belang mondt uit in agressieve ideologieën en extreem antagonisme tussen de Europese staten. Hitler wil iedereen die hij als Duitser beschouwt in één staat verenigen. Op 7 maart 1936 bezetten Duitse troepen de gedemilitariseerde zone van het Rijnland. Frankrijk verliest de bufferzone die het scheidde van het Reich maar reageert niet. In 1920 had België een militair verdrag gesloten met Frankrijk om in geval van een Duitse aanval hun inspanningen op mekaar af te stemmen. België twijfelt nu aan de Franse geloofwaardigheid en kiest in juli 1936 voor een strikte neutraliteit. In 1938 annexeert Duitsland wat overgebleven was van Oostenrijk. Chamberlain en Daladier (Groot-Brittannië en Frankrijk) proberen Hitler te paaien. Hitler mag een stuk van Tsjecho-Slowakije, het Sudetenland, inlijven. In 1939 annexeert Duitsland de rest van Tsjecho-Slowakije. In samenwerking met Rusland, kan Duitsland nu op 1 september 1939 Polen binnenvallen om de helft ervan in te palmen.

Frankrijk had een bijstandsverdrag met Polen gesloten, maar snelt Polen niet te hulp. Polen met een expeditieleger bijstaan was uitgesloten omwille van de geo-strategische gegevens, de beperkte beschikbare tijd en het ontbreken van de daarvoor geschikte strijdkrachten. De enige mogelijke krachtdadige optie was Duitsland aan te vallen en dat land tot een oorlog op twee fronten te veroordelen. Maar, Frankrijk heeft noch de troepen, noch de organisatie, noch de doctrine van een aanvalsleger. Frankrijk heeft zich voorbereid op een defensieve oorlog. Frankrijk heeft versterkingen gebouwd, de Maginotlinie, op de mogelijke Duitse aanvalsassen in de Elzas. Frankrijk moet zich dus na de inval in Polen noodgedwongen beperken tot een oorlogsverklaring, de mobilisatie van de reserves en een beperkt en mislukt offensief in de Saar. Wat Frankrijk hoopte te bereiken door te mobiliseren is niet duidelijk. Bij vorige Duitse agressies, de hermilitarisering van het Rijnland en de annexatie van Tsjechische gebieden had Frankrijk bijzonder laks gereageerd. Door te mobiliseren druk uitoefenen op Duitsland zou dus niet geloofwaardig over komen. Vrees voor een imminente aanval was evenmin een goede reden voor de mobilisatie. De Wehrmacht was bezig in Polen. De operaties daar afronden en de eenheden verplaatsen naar het Westen vereiste zeker enkele weken. De Belgische mobilisatie was al drie dagen na de bekendmaking van het Duits-Russisch Niet-Aanvalspact van 23 augustus 1939 begonnen.

Engeland verklaart de oorlog aan Duitsland. De officiële staat van oorlog zal de naam krijgen “Drôle de guerre” of in het Engels “Phony War”.

Mobilisatie
De sterkte van het Belgisch leger wordt opgevoerd tot 22 divisies, onderverdeeld in acht legerkorpsen waaronder één cavaleriekorps. Het veldleger zal meer dan 600.000 manschappen tellen. De troepen worden ingekwartierd in openbare gebouwen, scholen en houten barakken in de nabijheid van de voorbereide defensieve stellingen. De dagen van de troepen zijn gevuld met instructie en schietoefeningen, het verkennen en organiseren van  de defensieve posities en het uitvoeren van veldwerken. Er worden alarmoefeningen gehouden. Na de noodlanding in België van een verdwaald Duits liaisonvliegtuig, met aan boord de plannen voor het offensief werd werkelijk alarm geblazen. Een laatste werkelijk alarm werd afgekondigd op 9 april 1940 toen de Duitsers Denemarken en Noorwegen binnen vielen (&rarr; Operatie Weserübung).

Een stelsel van vergunningen werd ingesteld. Vaders van grote gezinnen, onderwijzend personeel, spoorwegpersoneel, mijnwerkers, mijningenieurs werden vrijgesteld en naar huis gestuurd. Landbouwers krijgen extra verlof. Onder de vrijgestelden waren veel reserveofficieren. Hun vertrek veroorzaakte een zekere desorganisatie. Veel soldaten voelden de vrijstellingen aan als onrechtvaardig. Tucht en moreel werden aangetast en verder ondermijnd door de propaganda van pro-nazi Belgen (Rexisten, VNV, Verdinaso).

In Frankrijk verloopt de mobilisatie en de “drôle de guerre “ op vergelijkbare wijze. De vrijgestelden heten er “affectations spéciales” en hebben dezelfde effecten als in België. Het leger en de bevolking schikken zich in de situatie. Er dreigt geen direct gevaar voor Frankrijk en wellicht kan de vrede nogmaals gered worden zoals in München na de inval in Tsjecho-Slowakije en moet het niet tot een oorlog komen. Frankrijk laat alle initiatief aan Duitsland.

Het verdedigingsplan van Frankrijk en België
Vanaf 1936 volgt de Belgische regering consequent haar neutraliteitspolitiek. Wanneer de Duitse Wehrmacht Polen binnen valt, oordeelt het Belgisch oppercommando dat er van Duitse zijde weinig te vrezen valt. Alle aandacht gaat naar de Frans-Britse alliantie waarvan gevreesd wordt dat ze over Belgisch grondgebied zou doortrekken om Duitsland aan te vallen. Na de capitulatie van Polen op 28 september 1939 echter, kan Duitsland zijn troepen naar het Westen verplaatsen en van dan af maakt België met het gros van zijn strijdkrachten front naar het Oosten. Terecht, want zoals we nu weten wou Hitler nog in de herfst van 1939 in het Westen aanvallen.

In weerwil van de neutraliteitspolitiek werken de Belgische en Franse legertop “in het geheim” een gemeenschappelijk verdedigingsplan uit: het Dijlemaneuver, in Frankrijk gekend als “la manoeuvre Dyle-Breda”. Ze verwachten een heruitgave van het Schlieffenplan van 1914 en dat de Duitse legers zoals in 1914 de Maginotlinie zullen omtrekken via het vlakke noordelijke België. Terugblikkend op de gebeurtenissen kan dat nu naïef lijken. Ten onrechte, want de eerste Duitse plannen voor de veldtocht in het Westen legden inderdaad de hoofdkrachtssinspanning in noordelijk België. De voornaamste right| hoofdweerstandsstelling wordt in België vastgelegd op de lijn Koningshooikt-Waver, bekend als de KW stelling. Ze volgt gedeeltelijk de Dijle die het plan zijn naam geeft. In Koningshooikt sluit de stelling aan op de vestingen rond Antwerpen. Ten Noorden van Antwerpen wordt de weerstandsstelling verlengd door de Nederlandse stellingen. Vanaf Waver wordt de stelling verlengd naar het Zuiden tot Namen en van daar volgt ze de Maas tot Sedan in Frankrijk. Vanaf daar volgt de weerstandsstelling de Belgische grens om ten slotte aan te sluiten op de Maginotlinie. De stelling Koningshooikt-Waver-Namen ligt dwars op de waterscheidingslijn tussen het Scheldebekken en het Maasbekken. Ze is versterkt met talrijke anti-tankhindernissen om de naderingsweg af te sluiten. Belgische troepen houden de forten rond Antwerpen. Het Belgische veldleger moet de voorbereide KW-stelling bezetten. Het 1ste Franse Leger moet de voorbereide defensieve stelling tussen Waver en Namen bezetten. Het 9de Franse Leger en het 2de Franse Leger de defensieve stelling op de Maas ten Zuiden van Namen. Ten Noorden van Antwerpen zal de verbinding met de Nederlandse troepen verzekerd worden door het gemotoriseerde 7de Franse Leger. Op die wijze moet een continu front gevormd worden, één ononderbroken defensieve stelling met, van Holland tot Zwitserland, Nederlandse, Franse, Belgische, Franse troepen.

De beschreven hoofdweerstandsstelling wordt niet a priori bezet. Meer dan de helft van het Belgische veldleger wordt tijdens de mobilisatie opgesteld op een vooruitgeschoven stelling langs de landsgrenzen en vooral op de zogenaamde dekkingsstelling. De dekkingsstelling liep langs het Albertkanaal, de forten rond Luik, de Maas tot Namen. De massale opstelling op de vooruitgeschoven stelling en de dekkingsstelling kwam er deels onder druk van politici. Het zou inderdaad moeilijk geweest zijn de publieke opinie er van te overtuigen dat België zou verdedigd worden op de lijn van Antwerpen–Namen-Franse grens, d.w.z. door a priori de helft van het land prijs te geven. In de geest van het commando van het Leger moest op de vooruitgeschoven stelling tijd gewonnen worden om de stellingen in diepte te kunnen bezetten. De voorziene acties daar waren: verkennen, vertragen. Dit was niet begrepen door de troepen die er opgesteld waren. Wanneer bevelen kwamen om terug te trekken veroorzaakten die enige verwarring. Dit misverstand werd tijdens en na de oorlog ook aangegrepen om het beeld te verspreiden van een falend leger, altijd op de vlucht.

Het Duitse aanvalsplan
Het oorspronkelijke Duitse aanvalsplan, voorzien voor uitvoering in de herfst van 1939, was tot op zekere hoogte een heruitgave van het Schlieffenplan van augustus 1914. De hoofdkrachtsinspanning lag toen bij de Noordelijke legergroep B. Deze legergroep moest Nederland en België binnen vallen, zoveel mogelijk Belgisch-Britse-Franse strijdkrachten vernietigen en havens aan de Noordzeekust in bezit nemen. In het centrum moest de legergroep A, zonder pantsereenheden, door Zuid-België en Luxemburg oprukken om de Zuidflank van legergroep B te beschermen. De legergroep C moest de Westwall tegenover de Maginotlinie bezetten. Tijdens de wintermaanden werd echter een totaal nieuw plan ontwikkeld dat in mei 40 zal uitgevoerd worden. De idee voor dat plan kwam van de legergroep A, onder bevel van Generaal Gerd von Rundstedt. Zijn stafchef Erich von Manstein lag aan de basis van dat nieuwe plan. De leidende idee was dat bij de voorgenomen schending van België en Nederland de politieke inzet te groot was om zich tevreden te stellen met een beperkte overwinning. Niets minder dan een totale overwinning moest nagestreefd worden. Daarom stelde Manstein voor dat de inval in België door de legergroep B enkel zou dienen om de Britten en Fransen te misleiden en hun strijdkrachten naar België lokken. De hoofdkrachtsinspanning echter moest bij de legergroep A gelegd worden. Pantserdivisies van de legergroep A moesten ongemerkt oprukken door de Ardennen, de Maas oversteken in de buurt van Sedan en dan op de waterscheidingslijn tussen het Seine- en Sommebekken in het Zuiden en het Maas- en Scheldebekken in het Noorden onversaagd doorstoten naar de Kanaalkust. De Belgisch-Britse-Franse strijdkrachten zouden dan afgesneden worden van hun basissen en overgeleverd aan de vernietiging. Tegelijk moesten ook, door offensieve acties tussen Maas en Moezel, gunstige uitgangsposities veroverd worden om later een vernietigend offensief in te kunnen zetten naar het Zuiden van Frankrijk. Hitler bemoeide zich onbeschroomd met de planning en leiding  van militaire operaties. Met veel moeite kon hij overtuigd worden het nieuwe plan goed te keuren. Nadat het met succes uitgevoerd was deed hij er alles aan om zich als geniaal bedenker ervan voor te doen.

De operaties
right|

Op 10 mei valt de Legergroep B Nederland en België binnen. Op 14 mei ontketent de Duitse Luftwaffe een terroristische luchtaanval op Rotterdam. Het is de doodsteek voor het Nederlandse leger en het capituleert na dapper slag te hebben geleverd tegen de Duitse overmacht (&rarr; Duitse aanval op Nederland (1940)).

In België worden op 10 mei twee bruggen over het Albertkanaal en het fort van Eben-Emael bij verrassing genomen door een nieuw soort eenheden: parachutisten. Het Franse oppercommando is er van overtuigd dat de onderstellingen waarop het Dijleplan gebaseerd is gerealiseerd worden. Het 1ste Franse Leger en het 9de Franse Leger trekken volgens plan België binnen om hun stellingen Zuid van Waver en op de Maas te bezetten. Het gemotoriseerde 7de Franse Leger wordt richting Tilburg gestuurd.

Ondertussen trekt de Duitse Legergroep A in zuid-westelijke richting door Luxemburg en de Ardennen. Twee pantserlegerkorpsen hebben de leiding. Een ervan staat onder bevel van de legendarische generaal Guderian. Dank zij doeltreffend stafwerk en de marsdiscipline van de uitvoerders bereiken ze in goede orde de Maas, Zuid van Namen ter hoogte van Sedan. Na luchtbombardementen door de beruchte duikbommenwerpers, de Stukas, steken de pantserinfanterie-eenheden op 13 mei de Maas over. Een brug wordt geslagen en de 14de mei in de namiddag waren drie pantserdivisies overgezet. Andere pantserdivisies kunnen de Maas oversteken te Monthermé en bij Dinant. Het 9de Franse Leger, grotendeels samengesteld uit wederopgeroepen eenheden, heeft geen noemenswaardige weerstand kunnen bieden.

De weg naar de kust, op de waterscheidingslijn tussen de stroombekkens in het Noorden en in het Zuiden ligt open voor de Duitse pantsers. Bevreesd voor Franse tegenaanvallen op de flank van de doorbraak, komt Hitler tussen om de opmars af te remmen. Zijn orders worden vindingrijk omzeild door de pantsereenheden.

Het Franse commando wordt voortdurend verrast door de snelheid van de gebeurtenissen. Het 1ste Franse Leger wordt teruggetrokken richting West. Het 7de Franse Leger wordt teruggeroepen en zal in wanorde naar het Zuiden trekken. Enkele pogingen van Fransen en Engelsen de Duitse doorbraak op de flanken aan te pakken komen te laat of zijn te zwak. Het Belgische leger werd na de doorbraak in de Franse sector teruggetrokken op opeenvolgende defensieve stellingen op de Zuid-Noord rivieren in een poging een continue defensielijn met de Fransen te bewaren. Uiteindelijk zal het slag leveren op de Leie. Op 20 mei bereiken de Duitse pantsers Abbeville aan de monding van de Somme. Hitler bemoeit zich nogmaals met de operationele leiding. Hij beslist de pantsereenheden te stoppen. Het Britse leger, het Belgisch leger, het 7de Franse Leger en elementen van het 1ste en 9de Franse Leger zijn afgesneden van de rest van de Franse legermacht Zuid van de Duitse doorbraak. De Britten zijn bezorgd hun BEF (British Expeditionary Forces) te verliezen. Op 26 mei beslissen ze tot herinscheping in Duinkerken. Op 28 mei is het Belgische leger samen met miljoenen vluchtelingen tegen de zee samengedrukt op een klein oppervlak, zonder reserves, uitgeput. Het kan geen nuttige rol meer vervullen. Verder weerstand bieden kan alleen zorgen voor grote verliezen bij de eigen troepen en bij de vluchtelingen. Op 28 mei capituleert koning Leopold III. De operaties van het Belgische leger zullen de geschiedenis ingaan als de Achttiendaagse Veldtocht. De Fransen grijpen de gelegenheid aan om infame commentaar te geven op de Belgen en de Belgische koning ten einde hun eigen flagrante fouten te verdoezelen: de doorbraak op het front van het 9de Franse Leger, het foute gebruik van het 7de Franse Leger, de wanorde bij datzelfde leger, de late en onaangepaste reacties na de Duitse doorbraak.

Het vervolg van de gebeurtenissen is bekend. België en Nederland worden bezet. Het Britse leger en een beperkt aantal Franse troepen slagen er in te ontkomen met achterlating van hun zware wapens en materieel. Het Duitse leger herneemt het offensief richting Zuid. Uiteindelijk moet het Franse Leger capituleren.

Gevolgen
De Duitse inval in het Westen van 10 mei 1940 had grote directe gevolgen: Nederland, België, en Frankrijk zullen de komende vier of vijf jaar kreunen onder de bezetting. De succesvolle Duitse inval had zo mogelijk nog grotere verstrekkende gevolgen.

Hitler krijgt de aura van geniaal veldheer. Zijn positie als dictator wordt nog versterkt. De successen in Mei 40 worden toegeschreven aan de vermeende Duitse superioriteit in alle domeinen. Hitler en de generale staf zijn als het ware verblind. De wijze waarop in 1941 aan de veldtocht in Rusland begonnen wordt tart de verbeelding: totale miskenning van de gegevens over terrein, klimaat, ruimte,… met de bekende noodlottige gevolgen voor de troepen. Mei 40 werd tijdens de bezetting door de voorstanders van sterke regimes misbruikt om een autoritaire staatsordening te bepleiten. De nederlaag van de Belgen, Fransen en Britten zou immers te wijten geweest zijn aan de democratische staatsordening die het moreel van de bevolking en de troepen verzwakte. De overwinning van het Duitse leger zou alles te maken gehad hebben met de goed georganiseerde totalitaire staat. In werkelijkheid was er geen enkel verband, in tegendeel. De Wehrmacht was (aanvankelijk) wel goed georganiseerd, maar de Nazistaat was een chaos. De nederlaag van Mei 40 wordt voorgesteld als het gevolg van de appeasement politiek (beleid van toegevendheid) van Chamberlain, Daladier en linkse pacifisten en een gebrekkige militaire voorbereiding. Er moet dus op tijd bewapend worden, wat het beleid werd na de oorlog. In werkelijkheid was er geen verband tussen de appeasementpolitiek en de nederlaag van Mei 40. In weerwil van en naast die appeasementpolitiek hadden België, Frankrijk en Engeland grote inspanningen geleverd voor bewapening en defensie.

Balans der krachten
De overwinning van de Duitsers en de nederlaag van de geallieerden kan niet verklaard worden door de overmacht in aantal van de Duitse legers en de superioriteit van hun bewapening. De geallieerden beschikten ongetwijfeld in totaal over meer manschappen, vliegtuigen, tanks en kanonnen dan de Duitsers. Op pagina 84 van zijn hieronder vermelde boek stelt Heinz Guderian dat de Brits-Franse strijdkrachten over 4800 tanks beschikten en de Duitsers over slechts 2200. Daarenboven hadden de Franse tanks een kanon van een groter kaliber en een dikkere pantsering dan de Duitse tanks. Ze waren daarentegen trager en hun radio communicatiemiddelen waren minder goed dan de Duitse.

De overwinning van de Duitsers en de nederlaag van de geallieerden kan alleen verklaard worden door factoren van politieke, strategische, operationele en tactische orde en motivatie.

Totalitaire en democratische staten
Aan de ene kant stond de totalitaire staat Duitsland. Deze staat voert een offensief veiligheidsbeleid, eigenlijk een agressief expansief buitenlands beleid. Duitsland ontwikkelt daarvoor het gepast militair apparaat. Dat kon omdat de Duitse militaire top zichzelf en hun uitmuntende vakkennis lieten misbruiken. Het Duitse aanvalsplan is het resultaat van een zorgvuldige beoordeling van de toestand in de beste traditie van de “Generalstab” (Duitse Generale Staf). Het was het onderwerp van uitgebreide en vrijmoedige briefwisseling tussen de legergroep A en het hoofdkwartier van het landleger (OKH of Oberkommando des Heeres).

Aan de andere kant stonden meerdere democratische staten die de waarden en normen waarop ze gebaseerd zijn in ere houden. Ze voeren een veiligheidsbeleid dat doordrongen is van defensief denken. De strijdkrachten die ze opgesteld hebben en de versterkingen die ze gebouwd hebben om het beleid gestalte te geven zijn door en door defensief. De politici en de topmilitairen hebben echter de bedreiging niet juist ingeschat en er dus ook niet op gereageerd met het gepaste veiligheidsbeleid, en gepaste politiek-strategische maatregelen, operationele plannen en tactische procedés.

De samenwerking tussen de democratische staten was bijna uitsluitend politiek. Bij de voorbereidingen op operationeel vlak was de samenwerking beperkt. De samenstelling en organisatie van de Britse, Franse en Belgische strijdkrachten blijft hoofdzakelijk nationaal. Voor de uitvoering van de plannen en de leiding van de operaties werden geen gezamenlijke organismen voorzien. Een soepele leiding was uitgesloten.

Operatieplannen
De Duitse plannen hielden risico’s in, maar die werden beheersbaar geacht. De geallieerde plannen muntten uit door voorzichtigheid en gebrek aan originaliteit. Bovendien waren de plannenmakers uitgegaan van foute premissen, wat nog enigszins aanvaardbaar is. Niet aanvaardbaar is dat ze geen plan B hadden: wat als de premissen fout blijken.

Het Duitse plan steunde op het uitbaten van de offensieve mogelijkheden van de nieuw opgerichte pantsereenheden: mobiliteit, snelheid, verrassing. De geallieerde politici en de militaire plannenmakers geloofden in het overwicht van de verdediging zoals in de “Grote Oorlog”. De vernieuwende ideeën over het organiseren en gebruiken van tanks en luchtmacht in offensieve operaties zijn aan hen voorbij gegaan. Ze hebben er evenmin aan gedacht de nieuwe middelen in te passen in hun bestaande defensieve doctrine. A fortioiri hebben ze er niet aan gedacht een concept voor verdediging te ontwikkelen dat zou rekening houden met de nieuwe offensieve mogelijkheden.

De doortocht van de Ardennen door de pantsergroep von Kleist steunde op een merkwaardig stuk stafwerk en op de marsdiscipline van de uitvoerders. De stafprocedures en bevelvoeringmethodes van de Franse en de Belgische militaire staven waren nog altijd die van de Eerste Wereldoorlog. Het Franse 7de Leger valt tijdens zijn tocht naar Tilburg en terug vanzelf uit mekaar, door gebrek aan discipline en efficiënte planning en controle van de verplaatsing.

Moreel
Voor de inval in het Westen is het Duitse leger als het ware opgepept door de successen in Polen. Het moreel en de motivatie van de geallieerde troepen daarentegen is aangevreten door de negatieve effecten van de mobilisatie. Door het systeem van vrijstellingen werd de samenhang van de eenheden ontwricht. Van de mobilisatie werd geen gebruik gemaakt om de troepen te trainen tenzij voor de defensieve opdracht.

Bibliografie

 * Von Manstein Erich; Verlorene Siege; Erinnerungen 1939-1944;Bernard & Graefe Verlag, Koblenz, 1987; ISBN 3-7637-5253-6
 * Guderian Heinz; Erinnerungen eines Soldaten; Motorbuch Verlag, Stuttgart, 1986; ISBN 3-87943-693-2
 * Liddell Hart B. H. ; History of the Second World War; Pan Books London and Sydney, 1973; ISBN 0 330 23770 5
 * Comer Bruno; Mei '40; De onbegrijpelijke nederlaag; Davidsfonds Uitgeverij, Leuven, 2010; ISBN 978 90 5826 684 2

Weblink

 * De Wehrmacht in 1940