Slag aan de IJzer



De verdediging door het Belgische Leger van de IJzer in oktober 1914 werd bekend als de Slag aan de IJzer (ook: Slag om de IJzer of IJzerslag). Het Duitse offensief bij de IJzer stelde als doel Vlaanderen in bezit te krijgen en na het mislukken van het Schlieffenplan door te stoten naar de Franse havens van Duinkerken en Calais om er een eindbeslissing af te dwingen.

De rivier en de polders
De IJzer is een rivier in de uiterste Westhoek van België met zijn bron bij Cassel in het Noorden van Frankrijk. De IJzer stroomt Noord België binnen om na een Noord-West bocht in Nieuwpoort uit te monden in de Noordzee. Het gebied rond de rivier is een polder doorsneden door een netwerk van afwateringen. Het niveauverschil tussen hoog en laag tij van het zeewater is in Nieuwpoort ongeveer vier meter. Hemelwater vloeit bij laagtij natuurlijk naar zee af omdat bij eb het land hoger ligt dan de zee. Er zijn dus geen gemalen nodig zoals in Nederland waar het verschil tussen de getijden amper één meter bedraagt. Bij hoog water is het polderniveau bij Nieuwpoort beneden zeeniveau. Onbeschermde polder komen dus onder water. Het systeem wordt "bestuurd" vanuit Nieuwpoort. Daar komen de IJzer, twee scheepvaartkanalen en drie afwateringen samen in het sluizencomplex. Van daar uit vloeien de zes waterlopen samen in één bedding naar de zee. Zie ook Inundaties rond Nieuwpoort.

Aanvalsgolven
Het 4de Duitse leger, onder bevel van hertog Albrecht van Wurtemberg, begon op 18 oktober een aanval op de Belgen langs de IJzer door de hele linie te bestoken. Met de hulp van Britse oorlogsschepen voor de kust slaan de Belgen de aanval af. De Duitsers trokken tijdelijk naar Oostende, na vruchteloze pogingen om de oorlogsschepen te torpederen.

Tervaete
Vier dagen lang volgde aanval op aanval. Het lukte de Duitsers een bruggenhoofd te vormen bij Tervaete nadat een kleine eenheid ongemerkt een noodbrug sloeg en de rivier overstak. Dit dwong de Belgen op 24 oktober terug te trekken naar de spoorweg Nieuwpoort-Diksmuide. Daar kregen ze versterking van de 42ste Franse divisie.

Diksmuide
In Diksmuide werd de helft van de 6.500 Franse mariniers, onder bevel van admiraal Ronarc'h, gedood of gewond. Diksmuide vormde een bruggenhoofd op de Oostzijde van de IJzer. Het leek van belang voor de Fransen om, gedreven door hun doctrine van “l’offensif à l’outrance”, een offensief te ontketenen. Uiteindelijk werd het bruggenhoofd overgelaten aan de Duitsers. Dat bleef de jaren nadien onveranderd.

Onderwaterzetting
De zwakke Belgische weerstand deed koning Albert I beslissen om het laaggelegen land tussen de IJzer en de spoorweg van Nieuwpoort naar Diksmuide onder water te zetten. Tijdens de nacht van 26 op 27 oktober en de nacht daarop werden de deuren van het Sas van de Oude Veurnevaart (ook Oud Veurnesas of Spaanse sas of Kattesas) zonder effect open gezet. In de nacht van 29 op 30 oktober werden de schuiven van het voornaamste ontwateringskanaal van de polder, de Noordvaart, gelicht.

Besluit
Het zeewater dwingt de Duitse troepen zich in allerijl terug te trekken en hun offensief landinwaarts te richten. Nieuwpoort bleef de gehele oorlog in Belgisch bezit, Diksmuide viel op 10 november in Duitse handen en even later start de eerste slag bij Ieper. Na de oorlog werden demarcatiepalen geplaatst (ook “frontpaaltjes” genoemd) als gedenksteen om aan te geven tot waar de Duitse legers opgerukt waren tijdens de slag aan de IJzer.

Bibliografie

 * Leper J., Kunstmatige inundaties in Maritiem Vlaanderen 1316-1945, Michiels, Tongeren, 1957.
 * Thys, Robert, kapitein-commandant, Nieuport 1914-1918 Les inondations de l’Yser et la Compagnie des Sapeurs-Pontonniers du Génie Belge, Paris/Liège/Londres, Levrault/Henri Desoer/Constable and Co, 1922
 * Van Pul, Paul, Oktober 1914, Het koninkrijk gered door de zee, De krijger, Erpe, 2004.
 * Wydooghe, Benedict, De sluiswachter van de IJzer. Sterk water, op zoek naar Hendrik Geeraerts Eerste Wereldoorlog. Witsand, 2013.