Joannes van Heutsz

Joannes Benedictus van Heutsz, Nederlands generaal en koloniaal bewindvoerder, * Coevorden, 3 febr.1851, † Montreux, 10 juli 1924. H. trad in 1867 in Kampen tot de krijgsmacht toe en werd in 1872 2de luitenant. In 1873 werd hij op eigen verzoek overgeplaatst naar Ned.-Indië, aanvankelijk naar Soerabaja, maar weldra naar Atjeh op Sumatra, waar het leger het voortdurend aan de stok had met de plaatselijke bevolking. Hier was hij als "houwdegen" in zijn element en verdiende in 1876 de Militaire Willemsorde. Na een tussenstop in Soerabaja werd hij in 1880 opnieuw in Atjeh ingezet onder generaal v.d. Heijden.

Van 1881-83 volgde H. een officiersopleiding in Den Haag, keerde vervolgens naar Ned.-Indië terug (1886 kapitein) en werd in 1889 andermaal naar Atjeh, waar het onrustig bleef, overgeplaatst. Hier onderscheidde hij zich onder generaal v. Teijn door de Atjehers succesvol te bestrijden met hun eigen wapen: de guerrilla. Als beloning voor de spectaculaire verovering van Kota Toeankoe werd H. in 1890 bevorderd tot majoor.

In 1891 werd H. garnizoenscommandant in Batavia. In publicaties had hij reeds eerder gepleit voor een militaire oplossing voor Atjeh in plaats van de door het gouvernement beoogde pacificatie door het paaien van de bevolking. Hij had gehoopt dit als gouverneur van Atjeh te bereiken, maar toen die benoeming niet afkwam vertrok hij in 1893 met ziekteverlof naar Nederland. Nadat hij in 1894 luitenant-kolonel was geworden, werd hij in 1896 opnieuw overgeplaatst naar Atjeh, toen een nieuwe opstand dreigde. Een jaar later volgde zijn benoeming als kolonel bij de generale staf in Batavia.

In 1898 was dan eindelijk de benoeming waarop H. zo gevlast had, die van gouverneur van Atjeh, met gelijktijdige bevordering tot generaal-majoor, een feit. In genoemde hoedanigheid (1898-1904) wist H. de Atjeh-oorlog met succes te beëindigen en oogstte hij zijn grootste roem.

Inmiddels was hij tot luitenant-generaal (1900) en adjudant-generaal van de koningin (1902) benoemd, en in 1904 volgde, ongetwijfeld op grond van zijn successen in Atjeh, die hij handig wist te exploiteren, zijn aanstelling tot gouverneur-generaal van Ned.-Indië. In die functie hervormde H. het Nederlandse bestuur dat hij verder over de buitengewesten uitbreidde, verbeterde het volksonderwijs (de zgn. dessascholen) en herstelde het budgettair evenwicht. Een van zijn naaste medewerkers in die periode, die bij dit alles een belangrijke rol vervulde, was Hendrik Colijn, de latere Nederlandse minister-president.

H. trad in 1909 af als gouverneur-generaal en vertrok naar Nederland, waar hij in Amsterdam ging wonen. Later verhuisde hij naar Bussum en woonde van tijd tot tijd in het buitenland. Hij overleed in 1924 in Montreux.

Lit.: Lamster, J.C.: J.B. van Heutsz (1942); id.: J.B. van Heutsz als gouverneur-generaal, 1904-1909 (1947).