Napoleons veldtocht in Rusland

Dat het tot een confrontatie tussen Frankrijk en Rusland zou komen, werd al jaren verwacht. Rusland (toen geallieerd met Frankrijk) had in 1809 (Vijfde Coalitieoorlog) zijn hulpkorps tegen Oostenrijk niet op tijd ingezet, waarop Napoleon de conventie, volgens welke hij zich verplichtte, geen medewerking te verlenen aan de wederoprichting van Polen, niet had willen ratificeren. De inlijving van het Koninkrijk Holland en talrijke Duitse gebieden, vooral het wegjagen van hertog Peter van Oldenburg, wat tsaar Alexander als hoofd van het Huis Oldenburg had gekwetst, en in nog sterkere mate een nieuw Russisch handelstarief, wat Napoleon als een breuk met het continentaal stelsel beschouwde, vormden de hoofdpunten, die na vruchteloze onderhandelingen in 1812 tot een oorlog leidden.

De "Grande Armée"
Napoleon beschikte behalve over die van Frankrijk over de strijdkrachten van Italië, de staten van de Rijnbond en het Groothertogdom Warschau; Pruisen en Oostenrijk waren door bondgenootschappen verplicht hulptroepen te leveren. Daarentegen rekende hij vergeefs op medewerking van Zweden en Turkije; Zweden sloot een verdrag met Rusland en Turkije sloot op 28 mei 1812 met Rusland de Vrede van Boekarest.

Toen Napoleon in de zomer van 1812 met de Grande Armée van ruim 500.000 man de Russische grens overschreed, waren de Russen door hun militaire zwakte (ze telden nauwelijks 200.000 man) gedwongen een open veldslag te vermijden. Om de Fransen af te matten trokken ze zich steeds verder in hun onmetelijke rijk terug en trachtten de vijand te verzwakken door het voeren van een guerrilla.

Napoleon was vol goede moed. "Rusland is een reus op lemen voeten," zo betoogde hij, "als ik Kiew aanval, raak ik hem in zijn voeten en valt hij om, als ik Petersburg aanval raak ik hem in het hoofd, maar als ik Moskou aanval, raak ik hem in het hart. Ik zal mij op Moskou richten."

De Russische legers
De Russische legers stonden als volgt opgesteld: het 1ste westelijke leger, 127.000 man onder Barclay de Tolly met als hoofdkwartier Wilna, stond langs de Njemen tot aan Grodno; het 2de westelijke leger, 37.000 man onder Bagration bij Slonim, een reserveleger, 30.000 man onder Tormasow, bij Luzk. Van het 1ste leger was het korps van Wittgenstein op de rechtervleugel geposteerd en dat van von Essen aangewezen voor de dekking van Riga. Onder Platow stonden 16 Kozakkenregimenten als mobiel korps in Grodno. Eind sept. voegde het Donauleger, 53.000 man onder Koetoesow, die daarop het opperbevel van de hoofdmacht overnam, zich bij Tormasow.

Napoleons strijdplan
De troepen van Napoleon bestonden uit het gardekorps, 10 legerkorpsen en 4 cavaleriekorpsen, tezamen 400.000 man, waarvan de hoofdmacht, 232.000 man onder Napoleon aan de Njemen bij Kowno stond opgesteld, terwijl het leger van de onderkoning van Italië, 72.000 man, verder terug bij Kalwarija was geposteerd, en het leger van de koning van Westfalen, 89.000 man, naar Grodno opmarcheerde; de linkervleugel werd gevormd door het 10de legerkorps van 32.000 man, daaronder 20.000 Pruisen, onder Macdonald bij Tilsit; de rechtervleugel door het Oostenrijkse hulpkorps, 34.000 man, onder Schwarzenberg bij Sjedlez. Napoleons krijgsplan was om met zijn hoofdmacht tussen de twee hoofdlegers van de Russen in te schuiven en elk daarvan afzonderlijk te dwingen slag te leveren, dan snel naar Moskou door te stoten en hier de vrede te dicteren. Aan Russische kant had de tsaar ingestemd met een operatieplan van generaal von Phull, dat ervan uitging beslissende gevechten uit de weg te gaan en zich in versterkte legerkampen langs de Dwina bij Drissa terug te trekken.

De Franse opmars
Op 24 juni begonnen de Franse troepen de Njemen over te steken. Zonder op noemenswaardige weerstand te stuiten, rukte men 28 juni Wilna binnen. Murat met een deel van de cavalerie en drie divisies volgde het 1ste Russische westelijke leger op zijn terugtocht naar de Dwina; Davout trok naar Minsk op, om Bagration, die door de koning van Westfalen moest worden beziggehouden, van het 1ste Russische westelijke leger af te snijden. Dit trok 13 juli naar het kamp bij Drissa terug, doch zag zich al spoedig genoopt, de aansluiting met Bagration verder terug, bij Witebsk, tot stand te brengen.

Napoleon zette 16 juli zijn hoofdmacht weer in beweging, het 2de korps (Oudinot) richtte zich op Wittgenstein en werd in aug. met het 6de korps (Saint-Cyr en Beieren) versterkt; het 7de (Reynier en Saksers) was naar de rechtervleugel verplaatst, waar het zich bij Schwarzenberg aansloot. Op de linkervleugel rukte Macdonald na verscheidene gevechten op naar Riga. De Russen lieten zich ook bij Witebsk niet tot een gevecht met de "Grande Armée" uitdagen; ze weken naar Smolensk terug, waar zich ten slotte op 3 aug. de beide westelijke legers verenigden onder opperbevel van Barclay.

Het Franse leger begon gebrek te lijden; Napoleon liet de troepen daarom inkwartieren om ze rust te gunnen. Maar al begin aug. vatte hij de operaties weer op en concentreerde de hoofdmacht tot 14 aug. ten westen van Smolensk (&rarr; Slag bij Smolensk (1812)), dat door de Russen op 17 aug. hardnekkig werd verdedigd en pas na grote verliezen door de Fransen bezet kon worden. Achterhoedegevechten vonden 19 aug. bij Walutina Gora en aan de Strajan plaats, wat de Russen niet verhinderde, hun terugtocht in de richting van Moskou voort te zetten.

Op 29 aug. verving Koetoesow Barclay en besloot om de hoofdstad te redden het gevecht aan te gaan. In een met barricades versterkte stelling bij Borodino, de rechtervleugel tegen de Moskwa geleund, wachtte hij de vijand af, en op 7 sept. begon de slag (&rarr; Slag bij Borodino). Aan beide zijden werd dapper gestreden; het verlies bedroeg bij de Fransen 28.000, bij de Russen ongeveer 44.000 man. Koetoesow besefte dat hij zijn doel niet had bereikt, en op 8 sept. 1812 begon de terugtocht van de Russen via Moshasjk, dat in vlammen opging, naar Moskou.

Napoleon trekt Moskou binnen
In Moskou had het volk tot dusverre vertrouwd op de onoverwinnelijkheid van het Russische leger en waande zich door het geruststellende nieuws dat gouverneur Rostoptsjin bekendmaakte veilig. Toen echter op 13 sept. het verslagen leger verscheen, en behalve de autoriteiten (onder wie Rostoptsjin zelf) ook de politie samen met 2.100 brandweerlieden met 96 brandspuiten de stad verlieten, volgde weldra de rest van de bevolking, en slechts 14.000 van de 240.000 inwoners en 2.000 zwaargewonden bleven achter.

Op 14 sept. 's morgens verscheen de Franse voorhoede onder Murat voor de poorten van Moskou, de Russische achterhoede op de Mussenberg trok zich terug en de Fransen betraden tegen de middag de stad. Geen Russische soldaat, zelfs geen burger liet zich zien; ten slotte, voor het Kremlin aangekomen, zag men een paar duizend mensen. Enkele kartetsschoten dreven de menigte uiteen, en Murat nam zijn intrek in het Kremlin waar hij 120 kanonnen en 60.000 geweren vond. Zijn cavalerie betrok enkele uren gaans van Moskou, in de richting van Wladimir, een stelling.

Voor de ingang van de stad wachtte Napoleon ondertussen op een afvaardiging van het stadsbestuur. Toen deze niet kwam, dreven de Fransen een willekeurig aantal mensen tezamen, die als vertegenwoordigers van Moskou voor Napoleon verschenen. Nu trok ook Napoleon met de garde de stad binnen. De rest van het leger bivakkeerde voor de stadspoorten, terwijl Napoleon zich bij Murat in het Kremlin voegde.

Moskou brandt
Reeds toen de voorhoede Moskou binnenrukte, stonden de beurs, belangrijke magazijnen evenals hooi-, stro- en graanpakhuizen in lichterlaaie. In de nacht van 14 op 15 sept. brak bij het vondelingenhuis brand uit, die nog geblust kon worden, doch toen de dag aanbrak ontstonden nieuwe vuurhaarden. De brand hield de gehele 15de sept. aan; de 16de stak om 9 uur uit het noordwesten een storm op die het vuur aanwakkerde en verspreidde. Nu kwam het gepeupel tevoorschijn, maakte gemene zaak met de plunderende Fransen en stichtte her en der brand. Tegen de middag gingen reeds de woonwijken langs de Moskwa in vlammen op, vervolgens sloeg het vuur over naar de lazaretten en 's avonds brandde al de halve stad. Vergeefs zocht de garde overal naar blusmiddelen en ten slotte, toen ook de buitenste gebouwen van het Kremlin vlam vatten, verliet Napoleon de stad en nam zijn intrek in het lustslot Petrowski, een mijl ten noorden van Moskou, keerde echter op 19 sept. weer naar het Kremlin, dat gespaard was gebleven, terug, en pas op 21 sept. doofden hoosbuien de branden waarna het leger een onderkomen zocht in de huizen die nog overeind stonden.

Vaak is beweerd dat Rostoptsjin opdracht zou hebben gegeven voor de brand; zeker is, dat hij zijn landhuis bij Moskou zelf in brand liet steken en voorbereidingen voor de verwoesting van de magazijnen liet treffen en zo het vuur ontstak dat later door de Russen en Fransen werd verspreid.

Koetoesow trok zich aanvankelijk via de straatweg naar Rjäsan, en daarna, rechts afslaand, via Tula, op 18 sept. achter de Oka terug, en zond een korps om Kaluga te bezetten. De straatweg van Moskou naar Petersburg liet hij slechts door het zwakke detachement van generaal Wintzingerode tot aan Klin bezetten en die naar Jaroslaw en Dmitrow door Kozakken onder controle houden. Zo dekte Koetoesow aan de rechterflank van de Fransen de rijke zuidelijke provincies en de wapenfabrieken in Tula, was dichterbij Smolensk dan de Fransen en verhinderde hen iets tegen Wladimir of Petersburg te ondernemen, omdat hij hun in beide gevallen in de rug bedreigde. De Fransen waren zozeer door de brand in Moskou in beslag genomen dat ze niet dachten aan verkenning of achtervolging van de vijand en pas na enkele dagen rukte het 3de korps langs de straatweg naar Wladimir op, Murat naar Kolomna, Tula en Kaluga tot aan de Bachra, en afdelingen van het 4de korps naar Twer en Jaroslaw. Alleen Poniatowski, die, Murat volgend, naar Kaluga optrok, stiet op 29 sept. bij Czerikowo op de Russische achterhoede, werd aangevallen en kreeg het zwaar te verduren; 's nachts eindigde het gevecht. Langzaam rukte Murat op 2 en 3 okt. al vechtend naar de Nara op, tot drie weken lang een wapenpauze intrad.

In Moskou zelf trachtte Napoleon de orde te herstellen. Een gouverneur (Lesseps) en een commandant (Milhaud) werden aangesteld, de stad opgedeeld in 20 wijken, een gemeenteraad geïnstalleerd, de inwoners uitgenodigd om terug te keren, kerkdiensten in ere hersteld, maar desondanks gingen de plunderingen door en bleef wanorde heersen. Weldra was er geen brood, paardenvoer en vers vlees meer in de stad te krijgen; aardappels en groente waren de enige voedingsmiddelen. Het foerageren van de voorposten buiten de stad was vanwege gewapende inwoners en de Kozakken onmogelijk. Veel paarden stierven en de cavalerie moest paarden afstaan als trekdieren voor het geschut.

Eenstemmig riepen nu de gouvernementen, die door de oorlog werden geteisterd, op tot een strijd op leven en dood. De brand van Moskou, de plunderingen en de verwaandheid van de Fransen verwekten wraakgevoelens en duizenden Fransen werden op gruwelijke wijze vermoord. Wel zag Napoleon in dat het onmogelijk was de winter in Moskou door te brengen, maar hij bleef hopen Russische vredesonderhandelaars te zien verschijnen en daarom wilde hij de Russen doen geloven dat hij zulks inderdaad van plan was. Het Kremlin werd versterkt en het leger kreeg het bevel voor twee maanden levensmiddelen in te slaan. Koetoesow daarentegen wist maar al te goed, welk voordeel een winterveldtocht de Russen bood en daarom poogde hij de Fransen zo lang mogelijk in Moskou te houden. Daarom ook liet hij geruchten verspreiden over onenigheid tussen Russische generaals, over vredesonderhandelaars die in aantocht waren, dat de hulpbronnen van het Russische Rijk nagenoeg uitgeput waren, enz.

Ten slotte zond Napoleon zelf generaal Lauriston op 5 okt. naar het Russische hoofdkwartier om vredesvoorstellen te doen, maar Koetoesow beweerde geen volmachten te hebben voor onderhandelingen, beloofde evenwel in Petersburg nadere instructies te gaan vragen. Op 9 okt. verscheen Lauriston opnieuw, nu met een brief voor tsaar Alexander, doch Koetoesow weigerde de brief in ontvangst te nemen onder het voorwendsel dat de tsaar hierdoor beledigd zou zijn, en wees ook verzoeken om een wapenstilstand af, omdat het Franse leger zich dan achter de Dnjepr terug kon trekken. Zonder resultaat moest Lauriston op 11 okt. naar Moskou terugkeren en werd 13 okt. tot de terugtocht besloten.

De Franse terugtocht
Op 15 okt. vertrokken reeds de gewonden die vervoerd konden worden, de zieken, en de met het kruis van de toren van de Iwanskerk, oude wapenschilden, banieren en andere trofeeën alsmede Russische en Poolse kostbaarheden afgeladen wagens. Nog telde het leger meer dan 100.000 man infanterie. Voor de artillerie moesten trekpaarden beschikbaar blijven, waardoor de cavalerie het met aanzienlijk minder paarden moest stellen.

Het 3de korps (Ney) moest over de oude straatweg via Moshajsk en Wjasma teruggaan. Met de rest wilde Napoleon over de nog vrijgebleven straatweg van Kaluga naar Smolensk terugkeren. Zodra had Koetoesow niet geconstateerd dat de Fransen opbraken, of hij ging tot de aanval over. De opstelling van het Russische leger hield daar al rekening mee; opperbevelhebber was Koetoesow zelf, chef van de generale staf Levin von Bennigsen. De spits werd gevormd door de Kozakken van hetman Platow. De avantgarde (2de en 7de korps en de 2de cavaleriedivisie) stond onder bevel van Miloradowitsj; de hoofdmacht (3de, 4de, 5de, 6de en 8ste infanteriekorps en het cavaleriekorps van generaal Oewarow) onder dat van Tormasow. Aan de Düna stond het korps van generaal Paulucci in Riga, verder het leger van generaal Wittgenstein en in Wolhynië Tsjitsjagow met het Donauleger.

Snel staken het 2de, 3de, 4de en 6de Russische korps (samen ongeveer 50.000 man tellend) de Nara over, en op 18 okt., bij het ochtendgloren, begon de aanval op de Franse stelling bij Winkowo tegen de linkervleugel van Murat (25.000 man). Spoedig waren verscheidene Franse divisies uitgeschakeld, maar Murat deed met de zware cavalerie een uitval en dekte de terugtocht ondanks het verlies van 2.000 man, twee generaals en 38 kanonnen.

Napoleon liet, toen hem deze ramptijding op 19 okt. ter ore kwam, onmiddellijk opbreken om naar Kaluga te gaan en beval Mortier het Kremlin met 3.000 man van de jonge garde nog enkele dagen te bezetten. Koetoesow concludeerde de bestemming uit de troepenbewegingen en posteerde zich op 24 okt. tussen Kaluga en de Fransen. Bij Malo Jaroslawez werd felle strijd geleverd. Van de Fransen werden 5.000 man onder wie vijf generaals gedood of gewond, van de Russen evenveel.

Toen Napoleon op 25 okt. zijn hoofdkwartier, het dorp Gorodnja verliet om de strijd te hervatten, deden de Kozakken van Kaisarow een gewaagde aanval op de keizer en zijn gevolg, veroverden 11 kanonnen en hadden Napoleon bijna zelf gevangen.

Het garnizoen van het Kremlin werd intussen voortdurend door de Kozakken bestookt. Op 22 okt. was Wintzingerode door drie verdedigingsgordels heengedrongen, doch werd, toen hij zich te ver waagde, gevangengenomen. Weliswaar beweerde hij een parlementair te zijn, maar Mortier zond hem naar het hoofdkwartier en Napoleon stuurde deze, immers geboren Hes, naar Kassel naar Jérôme, om hem voor de krijgsraad te brengen. De Kozakken van Tsjernytsjew bevrijdden hem echter bij Minsk.

Nadat Mortier op 22 okt. bij het invallen van de duisternis de openbare gebouwen van het Kremlin die nog overeind stonden in brand had gestoken en de versterkingen had opgeblazen, verlieten de laatste Fransen op 23 okt. Moskou, waarop meteen een menigte Kozakken en gewapende boeren de stad binnenstormde en gewonden, zieken en achterblijvers afmaakte.

Bij Moshajsk werd de karavaan op orde gebracht. Vooraan de wagens met de trofeeën en de algemene legertros, daarna de gardes, daarachter Murats ruiterij, het 3de en 5de korps, vervolgens het 4de en 8ste; het 1ste, onder bevel van Davout en ondersteund door een cavaleriedivisie van Murat, sloot de rij.

Napoleon had, om achtervolging door de Russen te bemoeilijken, bevolen het hele land te verwoesten en alle steden en dorpen in brand te steken. Maar in plaats van de achterhoede werd alles al door de voorhoede vernietigd, zodat de korpsen die volgden bitter gebrek leden en op paardenvlees waren aangewezen.

De winter valt in
Aanvankelijk ging de terugtocht nog redelijk. 's Nachts vroor het licht, overdag was het 6 à 10 graden boven nul. Alleen de paarden hadden het zwaar, omdat voer en stalruimte grotendeels ontbraken, en duizenden dieren stierven al tijdens de eerste dagen, zodat bijna de gehele cavalerie moest lopen. Alleen de ruiterij van de garde zat nog in het zadel en verder waren paarden nodig om het geschut en de wagens met oorlogsbuit van de hogere officieren te trekken.

Op 6 nov., toen het hoofdkwartier en de gardes in Dorogoboezj waren, viel twee dagen lang een dik pak sneeuw en de temperatuur daalde tot 8 à 10 graden onder nul en de vorst nam, voordat het leger op 10 nov. Smolensk bereikte, tot -18 graden toe. De meeste soldaten wierpen nu hun wapens weg en van ordelijk marcheren was geen sprake meer. Later viel de grote massa in kleinere groepen van 6 à 10 man uiteen, en iedereen bekommerde zich alleen maar om zijn eigen groep. Wagens en geschut bleven bij de eerste de beste terreinverhoging staan. Wel 30.000 paarden en 500 kanonnen gingen verloren voor men de Dnjepr bereikte. Wanneer deze jammerlijke optocht 's avonds in bivak ging, haastten degenen die daartoe nog de kracht bezaten, zich een maaltijd geroosterd paardenvlees te bereiden. Dan kroop iedereen dicht bij het vuur en viel in slaap, waarna menigeen de volgende ochtend met bevroren ledematen wakker werd. Anderen brandden hun gevoelloos geworden handen of voeten aan het vuur en merkten het niet eens. Ongelukkigen bleven, verlaten door hun kameraden, die het zelf al moeilijk genoeg hadden, zonder hulp achter.

Napoleon verliet dikwijls zijn met vossenbont beklede wagen en sprak de bijna verstarde manschappen vriendelijk toe. Toen bij Smolensk door koude en gebrek ook de paarden van de garde het loodje hadden gelegd, vormde hij uit alle officieren, die nog paarden hadden, vier eskadrons, de zogenoemde Heilige Schaar; kolonels deden dienst als onderofficieren, generaals als officieren; Murat en onder hem Grouchy voerden het geheel aan.

Koetoesow liet de avantgarde van Miloradowitsj (ongeveer 20.000 man) op de hoofdweg het Franse leger volgen en stuurde ongeveer 8.000 ruiters onder Platow, die meestal noordelijk van de weg opereerden. Zelf volgde hij van Malo Jaroslawez via Juchnow en Jelnja de vijand in een traag tempo, maar had bevolen, dat Tsjitsjagow en Wittgenstein zo snel mogelijk naar Borissow zouden oprukken om daar, bij de brug over de door moerassen omgeven Berezina, het Franse leger de doortocht te beletten.

In Smolensk hoopte Napoleon Victor met het 9de korps aan te treffen en kwartier voor de winter te kunnen maken. Al 14 dagen had de keizer namelijk niets meer van dit korps vernomen, en berichten uit Frankrijk ontbraken eveneens, waarschijnlijk doordat Russische patrouilles de verbindingen onderbroken hadden. Doch toen hij op 9 nov. in Smolensk aankwam, was het 9de korps de oprukkende Wittgenstein tegemoetgetrokken, en hij moest daarom de mars naar de Berezina voortzetten.

In Smolensk, waar de grote pakhuizen geplunderd werden, hield Napoleon op 14 nov. krijgsberaad. Het bleek, dat het leger weliswaar nog ongeveer 70.000 man telde, maar dat er niet meer dan 40.000 deel uitmaakten van gewapende regimenten. Omdat te vrezen viel, dat Koetoesow, uit Jelnja komend, Krasnoj, dat het leger passeren moest, eerder zou bereiken dan de Fransen, werd besloten de terugtocht naar Wilna in allerijl voort te zetten. Van 14-17 nov. verlieten de troepen Smolensk, nadat ze de vestingwerken hadden opgeblazen.

Ondertussen had Miloradowitsj, die bij Dorogoboesj linksaf was geslagen, op 15 nov. in een omtrekkende beweging Krasnoj bereikt en versperde met 20.000 man de Fransen de doortocht. Toen de Franse garde naderbij kwam, werd deze door de Russische artillerie beschoten, en op 16 nov. het 4de korps, dat na een vergeefse aanval de hoogten, rechts afslaand, verliet en de garde bereikte; daarna werd op 17 nov. ook het 1ste Franse korps in de flank bestookt. De Fransen verloren hierbij 2 à 3.000 man, vele kanonnen en 5 à 6.000 man gevangenen.

De Russische hoofdmacht bleef op het slagveld van Krasnoj en vierde de overwinning uitbundig. Maar op 23 nov. staken Miloradowitsj en drie dagen later de hoofdmacht tussen Kopuss en Mohilew de Dnjepr over en hervatten de achtervolging. Het Franse leger, nu nog 40.000 man sterk, van wie overigens slechts 8.000 man van de garde en 4 à 6.000 man van de overige onderdelen bewapend waren, bezat nog slechts 36 kanonnen waarvoor nauwelijks voldoende trekpaarden beschikbaar waren, en brak op 22 nov. uit Orsja op. Bij Bobr voegde het 9de korps (Victor), het 2de (Oudinot) en de divisie Dombrowski van het 5de korps, tezamen 35.000 man, zich bij dit restant en gaven het rugdekking. Tezelfdertijd kreeg Napoleon van de naar de Berezina vooruitgestuurde cavalerie het bericht, dat Tsjitsjagow met het Donauleger achter de Berezina stond en daar de Fransen de overtocht wilde beletten, maar van Wittgenstein was niets te bekennen.

De overtocht van de Berezina
Op 27 nov. kwam het Franse leger onder Napoleon bij Bobr aan, nadat Dombrowski op 24 nov. de voorhoede van Tsjitsjagow over de brug van Borissow had teruggeslagen en 700 gevangenen had gemaakt. Nog telde Dombrowski 10.000 gewapende soldaten, Oudinot 20.000, en Victor ook 20.000. De brug bij Borissow zelf was door Tsjitsjagow verwoest, zodat een nieuwe moest worden gebouwd (&rarr; Slag aan de Berezina). Tijdens de chaotische overtocht werden vele ongelukkigen het slachtoffer van artilleriebeschietingen door de Russen. Wie het niet gelukte de overkant te bereiken, ongeveer 15.000 man, werd gevangengenomen, 10.000 man waren gedood of gewond. De bagage van het 2de en 9de korps, ontelbare wagens met oorlogsbuit uit Moskou, ook het kruis van de toren van de Iwanskerk en andere trofeeën en 20 kanonnen vielen de Russen in handen.

Napoleon verzamelde zijn troepen op 27 en 28 nov. aan de overzijde van de Berezina bij Sembin, van waaruit hij het bekende 29ste bulletin bekendmaakte, waarin hij voor het eerst zijn kolossale verlies toegaf. Op 29 nov. brak het leger, nog 12.000 gewapende manschappen, 2.000 ruiters, 30.000 ongewapende manschappen en 200 kanonnen sterk, op, en trok langs ongebaande wegen naar Plesjtsjenitzy en van daar naar Minsk en Wilna; het 9de korps vormde de achterhoede. De Russen zetten energiek, met Platow en Miloradowitsj vooraan, de achtervolging in, en maakten talloze gevangenen.

Met de weer toegenomen vorst, die tot 30 graden onder nul steeg, nam ook de ellende van het leger toe. De laatste restjes discipline verdwenen, toen Napoleon op 6 dec. het commando aan de koning van Napels overdroeg en zelf naar Parijs terugkeerde, waar hij reeds op 19 dec. aankwam en persoonlijk de uitrusting voor een nieuwe veldtocht wenste bij te wonen. De hertog van Bassano zond uit Wilna het leger de half uit Franse, half uit de troepen van de kleinere Rijnbondstaten gevormde, 13.000 man sterke divisie Loison tegemoet, die in Oszmiana de arrièregarde overnam. Binnen 3 dagen was echter ook deze divisie door honger en koude tot 3.000 man uitgedund, en in plaats daarvan, werd de achterhoede nu door de Beieren onder Wrede, die op 29 nov. hun terugtocht uit Glubokoje begonnen waren en op 9 dec. op de hoofdweg de vluchtende massa's bereikten, gevormd. Maar ook zij waren binnen 24 uur gedecimeerd.

In Wilna verwekte de aanblik van het eens zo trotse leger grote ontsteltenis, want de hertog van Bassano had tot dusverre de werkelijke toestand van het leger verborgen gehouden. Op 10 dec. verlieten de Fransen Wilna, nadat ze de voorraden geplunderd hadden. 14.000 uitgeputte, zieke en gewonde manschappen bleven achter.

Vlak bij Wilna leidde de weg bij Ponary over een steile hoogte. Deze was met spiegelglad ijs bedekt en bijna alle bagage en al het nog resterende geschut bleef daar staan, en de krijgskas werd onder de troepen verdeeld. In Kowno stak het leger 12-14 dec. de Njemen over; 500 man (het bataljon Lippe) en het restant van de oude garde verdedigden hier op 14 dec. een hoeveelheid van 20 kanonnen tegen de Kozakken van Platow, en ontruimden de stad pas, toen ze in de rug bedreigd werden.

Nu volgde ook nog de vernietiging van dit schamele restant van de hoofdmacht, die tot een chaotische massa was verworden waarvan nog 1.200 man bewapend was, toen ze ten slotte op 18 dec. Koningsbergen bereikte.

Slotbeschouwing
Door de vernietiging van de hoofdmacht werd ook de terugtocht van de flankkorpsen noodzakelijk. Macdonald, met de Pruisen onder Yorck, hief het beleg van Riga op en stak de Njemen over. Bij de terugtocht verloor Yorck het contact met de Fransen en sloot met Diebitsj, Wittgensteins kwartiermeester-generaal, de zgn. Conventie van Tauroggen, volgens welke het Pruisische korps, onder voorbehoud van koninklijke goedkeuring, neutraal zou blijven, en in elk geval twee maanden niet tegen Rusland zou strijden. Oudinot, die bij Polozk tweemaal tegen Wittgenstein had gestreden en zich daarna bij het 9de korps onder Victor achter de Ula had aangesloten, beveiligde de door het oprukkende Moldauleger onder Tsjitsjagow bedreigde ontsnappingsroute van Napoleon. Schwarzenberg, die samen met de Saksers Tormasow door het gevecht van 31 juli achter de Styr had teruggeworpen waarna een gevechtspauze intrad, trok zich voor het 50.000 man sterke Moldauleger terug. De Russische troepen splitsten zich hier: Sacken slaagde erin de Oostenrijkers en Saksers te isoleren van de Grande Armée; Tsjitsjagow marcheerde naar de Berezina, om contact te maken met Wittgenstein om de terugtocht van de Fransen af te snijden. Maar dit contact kwam niet tot stand. Tsjitsjagow, die Borissow al had bezet, werd teruggeworpen, en zo lukte het aan het Franse leger, zij het ook onder de meest benarde omstandigheden, de Berezina over te steken en te ontkomen.

Van de meer dan 500.000 man, die met tussenpozen Rusland hadden betreden, keerden er slechts 58.000 terug; van de 1.372 stukken geschut werden er slechts 200, grotendeels Pruisische en Oostenrijkse, gered. Alle bagage ging verloren. Het verlies van de Russen bedroeg ongeveer 300.000 man.