Slag bij Terheyde

Terheyde (of Ter Heijde, zoals de tegenwoordige schrijfwijze luidt) is een dorp aan de kust bij het iets meer landinwaarts gelegen Monster in Zuid-Holland. Ter hoogte van dit dorp vond tijdens de Eerste Engelse Oorlog een zeeslag tussen de Nederlandse vloot en die van Engeland plaats, de Slag bij Terheyde, 10 aug. 1653. Doel was, een eind te maken aan de voortdurende bedreiging van de Hollandse kust door de Engelse vloot. De Engelsen spreken van de Slag bij Scheveningen. 

Tromp loopt uit
Begin aug. 1653 koos de Staatse vloot zee om met de vijand slag te leveren. De vloot bevond zich gedeeltelijk in de Wielingen (monding Westerschelde), te Goedereede, en gedeeltelijk te Texel. De strijdmacht, die opperbevelhebber Tromp onder zijn vlag bij eerstgenoemde plaatsen verenigd had, bestond uit 82 grotere en kleinere oorlogsschepen en enkele branders; in Texel lagen 27 schepen en vier branders, over welke het bevel aan vice-admiraal De With was opgedragen. Om zonder deze laatste de vijand aan te vallen, die zich met 120 schepen nog altijd voor de kusten van Holland ophield, achtte Tromp riskant. Zelfs samen met het smaldeel van De With bleef de aanval een waagstuk, want de meeste Britse schepen waren groter en beter bewapend dan de Nederlandse, zodat de vloot, welke hij nu onder zich had, daar nog veel minder voor berekend was. De kloeke opperbevelhebber liet zich hierdoor echter niet weerhouden. Op 6 aug. koos hij met zijn strijdmacht zee, en werd door hem en de overige leden van zijn staf het moedige besluit genomen, "met de hulpe van God door de Engelsche vloot te slaan, en alzoo met den Vice-Admiraal De With te conjungeren en alsdan te ageren." Voortgedreven door een straffe wind ging het noordwaarts om de vijand op te zoeken, ten einde deze bij Texel, waar de Britse vloot zich thans ophield, weg te lokken en daardoor aan De With de gelegenheid te geven uit te lopen.

Eerste contact met de Engelsen
In de morgen van 8 aug. werd de vijand door de buitenwachten ontdekt. Kort daarna liep de wind naar het westnoordwesten, waardoor de Britten de loef kregen. Tromp oordeelde het thans raadzaam zuidelijk af te wenden, omdat hij de strijd tegen een overmacht wilde vermijden, doch voornamelijk om op die manier aan De With gelegenheid te geven zich aan te sluiten. Het eerste oogmerk bereikte hij evenwel niet, want enkele van de traagste zeilers van de vloot, die waren achtergebleven, werden in de middag door vijandelijke fregatten achterhaald en aangevallen, waaruit een schermutseling tussen die schepen en weldra een algemeen gevecht ontstond. De strijd was hevig. De zee daverde, en alles wat daaromtrent was, dreunde door het gebulder van het geschut. Tromp beperkte zich wegens de overmacht van de vijand tot verdedigen, maar ook om zijn krachten vóór de aankomst van het smaldeel van De With niet te verspillen. Hij trok zijn vloot, zoals hij vroeger meermalen met goed gevolg gedaan had, samen in de vorm van een halve maan, en hield haar zo dicht mogelijk gesloten, waardoor de Britten, die meermalen, doch telkens vergeefs, in de slagorde van de Nederlanders trachtten in te breken, zich moesten vergenoegen, al schietende voorbij de vloot van Tromp te lopen. Van beide kanten werd door deze omstandigheid geen schip verloren; doch ettelijke schepen, die het dichtst bij de vijand lagen, met name die van vice-admiraal Jan Evertsen en commandeur De Ruyter, leden veel aan het want en rondhout. Tot na zonsondergang duurde het gevecht voort, tot beide vloten bij eb zeewaarts dreven.

De With sluit zich bij Tromp aan
Nauwelijks had het gebulder van het geschut aan De With de nabijheid van Tromp aangekondigd, of hij maakte in allerijl de nodige aanstalten om zee te kiezen, alhoewel hij sommige der zwaarste schepen, die nog niet in gereedheid waren, moest achterlaten. Intussen was de gelegenheid om uit te varen zeer ongunstig. De wind was westnoordwest en stond op de kust; de eb, waarbij de schepen moesten uitlopen, viel 's nachts; de duisternis was door een bewolkte lucht en regen, niettegenstaande het bijna volle maan was, zeer groot, terwijl het gemis van de tonnen, die als bakens dienden, maar bij de nadering van de vijand weggenomen waren, de uittocht nog moeilijker maakte. Geen loods waagde het onder deze omstandigheden de schepen uit te brengen, doch een kundig zeeman als De With liet zich er niet door afschrikken. Hij stapte aan boord, en beval een aantal visschuiten van lantaarns en toortsen te voorzien, vooruit te laten zeilen en zich in twee rijen langs de oevers in het Spanjaardsgat op te stellen. Op deze manier vermeed hij zandplaten en ondiepten, en bracht zijn schepen, 24 en vier branders in getal, in korte tijd behouden in zee. Daarna zette hij koers, bij ruw weer en een vrij hevige doch gunstige wind, naar de vloot van luitenant-admiraal Tromp, bij wie hij zich 's avonds om 5 uur aansloot in het zicht van de vijand, die door de harde wind er de hele dag niet in geslaagd was de Staatse vloot aan te vallen, en die ook nu geen middel vond om te voorkomen, dat De With zich bij de hoofdmacht voegde. Terstond hierop stevende Tromp op de vijand af, doch deze ontweek de strijd en werd de gehele nacht door de Nederlanders gevolgd.

10 augustus: de Slag ontbrandt; Tromp sneuvelt
Met het krieken van de volgende dag, zondag 10 aug., werd van beide zijden alles opnieuw voor de strijd in gereedheid gebracht. Tegen half zeven in de ochtend nam het gevecht bij een zuidzuidwesten wind, ter hoogte van het dorp Terheyde, een aanvang. De Nederlandse vloot, in vijf smaldelen verdeeld, voer de Britse tegemoet, die van haar kant eveneens opzeilde. Er ontstond een hevig gevecht, waarbij de Nederlanders met grote dapperheid streden, doch waarin hun en de gehele Staat de grootste ramp trof, welke hun onder dergelijke omstandigheden kon overkomen. Want luitenant-admiraal Tromp werd, terwijl hij, zoals altijd, de situatie in ogenschouw nam, en zich bezighield met het geven van de nodige bevelen, kort na de aanvang van het gevecht door een musketkogel zodanig getroffen, dat hij weinige ogenblikken later de geest gaf. Ongetwijfeld zou deze treurige gebeurtenis reeds dadelijk op 's lands zeemacht een noodlottige invloed hebben gehad, als de vastberadenheid van sommige commandanten, die terstond na de dood van Tromp aan boord van het admiraalsschip geseind waren, dit niet had voorkomen. Zij gelastten de kapitein van dat schip, Egbert Meussen Cortenaer, het sneuvelen van de vlootvoogd voor vriend en vijand verborgen te houden en de admiraalsvlag te blijven voeren. Hierdoor werd het overlijden van Tromp slechts aan weinigen bekend, en de strijd voortgezet met dezelfde heldenmoed, waarmede hij was aangevangen.

Nog driemaal zeilden beide vijandelijke slagordes onder het hevigste vuur aan elkaar voorbij en voeren toen op elkaar in. Van weerskanten werd met verbittering gestreden, waarbij Nederlanders en Britten grote dapperheid betoonden, maar tevens gevoelige verliezen leden. Drie Engelse schepen werden door een Hollandse brander, aangevoerd door commandeur Waterdrinker, verbrand, nog twee andere werden een prooi van de vlammen. Een Engels fregat ging de lucht in, drie of vier vijandelijke schepen gingen te gronde, een der admiraalsschepen geraakte in brand, ettelijke werden buiten gevecht gesteld. Aan Nederlandse zijde was het verlies weinig minder. Verscheidene schepen werden zwaar beschadigd; die van Cornelis Evertsen de Oude, van Adriaen Banckers en enkele andere, zonken na een heldhaftige verdediging; twee of drie werden door het vuur verteerd. Het laat zich raden welk een verheven doch beangstigend schouwspel deze worsteling voor de duizenden, die zich op het strand verzameld hadden, opleverde!

De Engelsen krijgen de overhand; het verraad van de kapiteins
Intussen was tot nog toe niets beslist, doch spoedig keerden de kansen ten voordele van de Britten. Het sneuvelen van luitenant-admiraal Tromp was wel voor de meeste scheepsbevelhebbers verborgen gebleven, doch had niettemin bij de commandanten van de vloot enige onzekerheid verwekt met het oog op de door hen te nemen maatregelen. Met zijn dood werd bovendien de man gemist, die als een van de grootste zeevoogden van zijn tijd beschouwd werd, en die bij veel ongunstiger omstandigheden dikwijls door zijn heldere blik en zijn langdurige ondervinding de vijand eerbied ingeboezemd had. Hierbij kwam, dat twee van de sterkste steunpilaren van het Nederlandse zeewezen, Jan Evertsen en De Ruyter, zich door het onbruikbaar worden van hun schepen genoodzaakt zagen, de strijd te staken en zich naar Goedereede te laten slepen. Hierdoor raakte 's lands vloot twee van haar meest bekwame commandanten kwijt, wat niet anders dan een nadelige uitwerking kon hebben.

Maar al deze omstandigheden, hoe bezwarend op zich zelf, zouden de strijd nog niet hebben beslist, als alle scheepsbevelhebbers zich naar behoren van hun plicht hadden gekweten. Maar terwijl De With, Cortenaer en anderen de vijand krachtdadig aanvielen of zich manhaftig verdedigden; terwijl een Marrevelt, ofschoon met wonden overdekt en van een hand beroofd, de vijand, die zich bijna meester van zijn schip had gemaakt, verdreef; terwijl een Swart twee vijandelijke fregatten op de vlucht joeg; terwijl heldhaftige bevelhebbers, zoals een Sangher, een Schutter, een Evertsen, een Banckers liever met hun schepen ten onder gingen, dan zich aan de vijand over te geven, hielden 24 Nederlandse kapiteins zich afzijdig of verlieten het strijdtoneel. Deze schanddaad had grote gevolgen voor de in vergelijking met de vijand toch al zwakke Staatse zeemacht, wakkerde de strijdlust van de Britten aan, verflauwde die van de Nederlanders, en besliste het lot van de dag.

De With retireert
Pogingen van vice-admiraal De With, die eerst laat met de dood van Tromp was bekend geworden, om de vluchtende kapiteins, op wie hij ettelijke schoten met scherp loste, opnieuw te verzamelen om daarna wederom de vijand aan te vallen mislukten, omdat zij, in plaats van terug te keren, alle zeilen bijzetten om nog verder af te lopen. Toen begreep De With, dat er niets anders overschoot dan de aftocht te blazen en deze zo ordelijk mogelijk te volbrengen, omdat hij met deze weinigen niet tegen de overmacht van de Britten was opgewassen. Hij sloot zich met het schip van de gesneuvelde luitenant-admiraal, met schout-bij-nacht Pieter Floriszoon, met de kapiteins Van der Hulst, Taneman, Van der Werff en negen of tien anderen aan bij de achterhoede, en week, al vechtend, de vijand van tijd tot tijd afwachtend om het restant van de vloot de gelegenheid te geven afstand te nemen, uit naar Texel, en redde daarmee de vaderlandse eer, waarna de vijand, deerlijk gehavend, uit vrees om de kust te dicht te naderen, zich ten slotte terugtrok.

Gewonnen of verloren?
Er is veel getwist over de uitslag van deze bloedige zeeslag. De Britten eisten de overwinning op en hieven luide juichtonen aan. Het verlies van de Nederlanders werd op twaalf of dertieu schepen begroot, welke, volgens de meeste berichten, alle in de grond geboord of verbrand waren, volgens sommigen zou één schip door de Britten veroverd zijn. Daarentegen beweerden de Nederlanders, dat het verlies aan Engelse zijde groter was dan aan die van hen; dat de vijand, die de kusten van Holland vóór het gevecht blokkeerde, daar nu verdreven was en de zee weer onder hun controle stond. Waarschijnlijk lag de waarheid, zoals zo vaak, in het midden. Het verlies aan schepen en manschappen was inderdaad nagenoeg gelijk, en wat de Nederlanders in het bijzonder betreft, alle scheepsbevelhebbers, die in het vuur geweest waren, hadden zich kloekmoedig geweerd, en geen Nederlands schip was in handen van de vijand gevallen, terwijl de Engelse schepen, volgens alle berichten, veel meer dan de Nederlandse hadden geleden. Maar van de andere kant mag niet ontkend worden, dat de Nederlanders, na manhaftig te hebben gestreden, genoodzaakt werden terug te deinzen. Doch zulks schijnt meer aan de noodlottige omstandigheden en vooral aan het sneuvelen van Tromp en aan de lafheid van ettelijke Nederlandse scheepsbevelhebbers, dan aan het beleid of de dapperheid van de Britten te moeten worden toegeschreven.

Het laat zich moeilijk bewijzen, dat de Engelse vloot door deze zeeslag, zoals van Nederlandse zijde beweerd werd, van Hollands kusten verdreven werd; doch vast staat, dat de zware schade, welke de meeste Britse schepen in het gevecht hadden opgelopen, de Engelsen noodzaakte, de kusten van deze gewesten, die zij gedurende acht weken bezet gehouden en als het ware belegerd hadden, te verlaten, en dat de Staatse zeemacht aldus haar doel, het bevrijden van kusten, havens en zeegaten, ten volle bereikte. Ten slotte is de bewering, dat de Nederlanders de controle over het slagveld zouden hebben herkregen, in zeker opzicht overeenkomstig de waarheid. Niet dat zij op de plaats, waar het gevecht geleverd werd, bleven, maar De With en zijn vloot vluchtten ook geenszins, zoals de Britten voorgaven, overhaast naar Texel. Hij bleef de nacht, ja de gehelen dag na het gevecht in zee, en liep toen pas binnen, niet uit vrees voor de vijand, maar voor herstel van de geleden schade, en vooral, zoals gebleken was, omdat er teveel lafaards in de vloot waren, waarop men in geval van nood niet hoefde te rekenen.

De kapiteins voor de krijgsraad
Door de Algemene Staten werd een krijgsraad benoemd om het gedrag van de kapiteins te onderzoeken, die beschuldigd werden, zich aan het gevecht onttrokken te hebben. De samenstelling van deze krijgsraad leverde aanvankelijk veel moeilijkheden op, omdat weinige officieren zich genegen betoonden over huns gelijken te vonnissen. Uiteindelijk kwam die krijgsraad echter tot stand, doch vele van de beschuldigde kapiteins, die zich op de ondeugdelijkheid van hun schepen en het te lichte geschut beriepen, werden vrijgesproken. Enige werden nochtans ontzet uit hun functie als onwaardig het land verder te dienen, doch geen van hen werd ter dood veroordeeld, hetgeen naar het oordeel van sommige tijdgenoten het enige middel zou zijn geweest om paal en perk te stellen aan zulke misdrijven, als door hen ten nadele en tot schande van de Staat begaan.

(Naar De Jonge, Geschiedenis van het Nederlandsche Zeewezen, dl. 1, herdr. 1993 van 2de dr. 1858).