Charles de Gaulle

Charles André Joseph Marie de Gaulle (Rijsel, 22 november 1890 – Colombey-les-Deux-Églises, 9 november 1970) was een Frans militair en politicus. Hij vocht tijdens de Eerste Wereldoorlog als officier in de Slag bij Verdun, was de leider van een Franse regering in ballingschap tijdens de Tweede Wereldoorlog en werd de eerste president van de door hem ontworpen Vijfde Franse Republiek (1959-69).

Levensloop
De Gaulle werd geboren in een rooms-katholiek, patriottisch gezin in Rijsel. Hij studeerde aan de militaire school van Saint-Cyr en in 1913 voegde hij zich bij de infanteriedivisie onder leiding van kolonel Philippe Pétain, de latere maarschalk.

Eerste Wereldoorlog en interbellum
Tijdens de Eerste Wereldoorlog diende de Gaulle in het leger als luitenant tot zijn gevangenschap in 1916. Hij verbleef ruim twee jaar in een kamp voor krijgsgevangenen. Na de oorlog bepleitte hij de oprichting van een gemotoriseerd kernleger in vredestijd om een eventuele verrassingsaanval van Duitsland af te kunnen slaan. In Frankrijk vond hij echter weinig weerklank, waar statische verdediging vanuit immense fortificaties werd voorgestaan. De Maginotlinie was daarvan het resultaat.

Tweede Wereldoorlog
In de Tweede Wereldoorlog kreeg hij tijdens Fall Gelb, zoals de Duitsers hun offensief in het westen noemden, op 15 mei 1940 het bevel over een provisorische pantserdivisie, de 4e Division Cuirassée de Réserve, waarmee hij zonder veel effect vocht tegen de Duitse invallers, die om de Maginotlinie heen waren getrokken, dwars door de volgens de Fransen ondoordringbare Ardennen. Na de oorlog werd vaak beweerd dat hij juist als enige generaal in die weken nog wat tactische successen heeft geboekt. Vlak voor de totale ineenstorting werd hij bevorderd tot brigade-generaal. Hij kreeg op 6 juni de post van onderminister voor defensie in het kabinet van premier Paul Reynaud. In die hoedanigheid nam hij deel aan de besprekingen met de Engelsen tijdens de laatste fases van de Duitse opmars in juni 1940. Toen bleek dat maarschalk Pétain in juni 1940 een wapenstilstand met de Duitsers zou sluiten, stapte de Gaulle in een Brits vliegtuig en ontkwam daarmee naar Londen. Op 18 juni verklaarde hij via de Britse radio dat Frankrijk wel een slag had verloren, maar niet de oorlog en riep het Franse volk op de strijd tegen Duitsland voort te zetten. Het onmiddellijke resultaat daarvan was dat hij wegens desertie bij verstek ter dood werd veroordeeld door het Vichy-regime, dat na de overwinning van de Duitsers door hen werd getolereerd als een marionettenregime in het zuidoostelijke deel van Frankrijk. Het staatshoofd van dit regime was de 83-jarige Pétain, zijn vroegere commandant.

De Gaulle organiseerde na zijn vlucht de Vrije Franse Strijdkrachten; het lukte hem om sommige Franse koloniën aan zijn kant te brengen. Hij kreeg ook het bestuur in Syrië en Libanon in handen nadat de Britten deze Franse mandaatgebieden op Vichy-troepen hadden veroverd. De Gaulle had aanvankelijk grote moeite om serieus genomen te worden door de geallieerden, want het Franse Vichy-regime had bij gebrek aan beter zowel in eigen land als daarbuiten een zekere legitimiteit, waartegenover De Gaulle aanvankelijk niet veel anders had te stellen dan zijn vastberadenheid de waardigheid van Frankrijk te verdedigen. Voor het oplossen van de voortdurende conflicten en ruzies met Britse regering was zijn stafchef Gaston Palewski verantwoordelijk. De Gaulle omschreef zijn eigen positie als volgt: "Ik kan geen concessies doen, ik ben te zwak".

Terwijl de Britse premier Churchill nog een zeker respect voor de koppige Franse generaal had, wantrouwde de Verenigde Staten hem. Toen Amerikaanse en Britse legers in november 1942 Franse gebieden in Noord-Afrika binnenvielen, gaven de Amerikanen het bestuur ervan niet in handen van de leider van de Vrije Fransen, maar van een andere Franse generaal, Henri Giraud, die voorheen tegen Vichy had aangeleund. De Gaulle bleek echter een behendiger politicus te zijn en over een forse aanhang te beschikken, ook in bezet Frankrijk, waar het Vichy-regime zijn restant van geloofwaardigheid had verloren toen vanaf november 1942 ook op het eigen gebied Duitse troepen gelegerd werden.

In juni 1943 kwam er een compromis: De Gaulle en Giraud werden co-voorzitters van een Frans Comité van Nationale Bevrijding in Algiers. Na enkele maanden wist de Gaulle Giraud aan de kant te schuiven. Hoewel de Amerikanen De Gaulle niet wilden betrekken in de landing in Normandië op 6 juni 1944 en ze van plan waren het bevrijde Frankrijk althans voorlopig zonder hem te besturen, bleek het hele binnenlandse verzet achter De Gaulle te staan. Het Vichy-regime verdween als sneeuw voor de zon en bij zijn terugkeer in Frankrijk werd De Gaulle overal toegejuicht. De tegenstellingen tussen het communistische en het niet-communistische verzet leken voor even vergeten. Na een met emoties beladen intocht in Parijs vestigde hij daar op 26 augustus zijn voorlopige regering, die al snel door de geallieerden werd erkend. Tot aan het einde van de oorlog had De Gaulle wrijvingen met de Amerikanen, want hij stond erop dat Frankrijk als een grote mogendheid werd behandeld en weigerde soms om bevelen van het geallieerde opperbevel op te volgen. De erkenning van De Gaulle door de geallieerden ging niet zo ver dat hij ook werd uitgenodigd op de conferenties van Jalta (februari 1945) en Potsdam (juli 1945), waar de verdeling in invloedssferen van het naoorlogse Europa werd vastgelegd. Dit zou doorwerken in De Gaulles eigenzinnige buitenlandse politiek in de jaren zestig, toen hij eens opmerkte: 'Ik heb geen boodschap aan Jalta, ik kon er niet bij zijn!'.

De naoorlogse periode. De Gaulle wordt president
In eigen land was de Gaulle aan het einde van de oorlog een algemeen aanvaarde leider die boven de partijen stond. Hij bleef ook na de verkiezingen van november 1945 voorzitter van de voorlopige regering, maar trad in januari 1946 af, toen het duidelijk werd dat zijn opvattingen over een sterke uitvoerende macht niet in de nieuwe grondwet van de Vierde Republiek zouden worden opgenomen. In 1947 stichtte hij een nieuwe politieke partij, Rassemblement du Peuple Français (Verzameling van het Franse Volk) die namens alle Fransen beweerde te spreken. De partij had een tijdelijk kiessucces, maar in 1953 hief De Gaulle de partij op en trok zich uit de politiek terug in zijn buitenverblijf in Colombey-les-Deux-Églises en ging zijn memoires schrijven. De Vierde Republiek werd, zoals hij gevreesd had, gekenmerkt door chronische politieke instabiliteit. Ondertussen woedde in Frans Indo-China al een dekolonisatie-oorlog, die in 1954 zou uitlopen op een definitieve Franse nederlaag bij Dien Bien Phu. In datzelfde jaar brak de Algerijnse Onafhankelijkheidsoorlog uit.

In 1958, toen deze zeer bloedige oorlog uitzichtloos was geworden, maakte een opstand van de Franse strijdkrachten in Algerije duidelijk dat de Vierde Republiek niet tegen de situatie was opgewassen. Na 12 jaar in de politieke wildernis werd De Gaulle als voldoende sterk en patriottisch beschouwd om een uitweg te vinden. Hij vormde een regering en verkreeg van het parlement een speciale volmacht voor zes maanden. Hij stelde een nieuwe grondwet op die de macht van de president versterkte ten koste van het parlement. De Gaulle werd in januari 1959 op 68-jarige leeftijd zelf de eerste president van de nieuwe Vijfde Franse Republiek.

De opstandige militairen hadden gehoopt dat de Gaulle de Algerijnse opstand de kop in zou drukken. De Gaulle wekte de stellige indruk dat te zullen doen, toen hij voor een grote menigte Franse kolonisten op het Forum-plein in Algiers uitriep: "Je vous ai compris!" (Ik heb u begrepen). Hij besefte echter al snel dat Frankrijk daar nooit in zou slagen, aangezien dit niet te combineren was met zijn onwil om de negen miljoen islamitische Algerijnen een volwaardig Frans staatsburgerschap te geven. Uiteindelijk kondigde hij aan Algerije via onderhandelingen zelfbeschikking te willen verlenen. Daarop kwam het tot ernstige ongeregeldheden van Franse kolonisten in Algerije die zich tegen de onafhankelijkheid verzetten. In Algiers dreigde in 1961 zelfs even een militaire staatsgreep; de geheime para-miltaire Organisation de l'Armée Secrète (OAS) pleegde talloze dodelijke aanslagen; De Gaulle zelf ontsnapte dood ternauwernood aan de dood. Linkse intellectuelen als Jean-Paul Sartre spraken zich uit voor Algerijnse onafhankelijkheid, reden waarom sommige ministers voor diens arrestatie pleitten. Dat De Gaulle geen dictator was, bleek uit zijn standpunt dat je 'Voltaire niet arresteert', waarmee hij Sartre bedoelde. De "Akkoorden van Evian" in 1962 bezegelden de Algerijnse onafhankelijkheid, waarna honderdduizenden Franse kolonisten ("pied-noirs") en koloniale militairen ("harki's") een goed heenkomen zochten in het moederland.

Force de Frappe
De Gaulle was vast van plan om Frankrijk weer zijn vroegere positie op het wereldtoneel te laten innemen. Daarom wilde hij de invloed van de Verenigde Staten in Europa beperken. Hij onttrok de Franse strijdkrachten aan de militaire bevelstuctuur van de NAVO, hoewel Frankrijk wel politiek lid van de NAVO bleef. Dit wekte nogal wat bevreemding bij zijn NAVO-partners. Hoe kon een praktiserend katholiek de communisten nu zo in de kaart spelen? Ook zorgde hij ervoor dat Frankrijk eigen atoomwapen ontwikkelde - de "Force de Frappe": het kon voor hem niet zo zijn dat een groot land als Frankrijk zijn veiligheid in laatste instantie aan een andere mogendheid overliet. Zijn geopolitieke visie vatte De Gaulle als volgt samen: "Ik meen op de kaart te hebben gezien dat Amerika niet in Europa ligt", Daarmee bedoelde hij dat voor elk land het hemd nader is dan de rok. Een afschrikking die gebaseerd is op de veronderstelling dat Amerika het eigen bestaan op het spel zou zetten ten behoeve van Europese bondgenoten, is dus niet geloofwaardig.

Buitenlandse politiek
Tweemaal sprak hij zijn veto uit tegen een Britse toetreding tot de Europese Gemeenschap, omdat het Verenigd Koninkrijk volgens hem te veel onder Amerikaanse invloed stond. Anderzijds streefde hij naar goede betrekkingen met West-Duitsland en kon hij goed overweg met Duitse bondskanselier Konrad Adenauer. In 1963 tekenden De Gaulle en Adenauer het Élysée-Verdrag, dat aan de erfvijandschap tussen Duitsland en Frankrijk een eind moest maken. De Gaulle ging ook rechtstreeks met de Sovjet-Unie praten over ontspanning en knoopte diplomatieke betrekkingen aan met de Volksrepubliek China. De Amerikaanse interventie in Vietnam wees hij af.

De Gaulles verklaarde zijn openlijke steun aan de onafhankelijkheidsbeweging in de Franstalige Canadese provincie Québec, die in 1967 leidde tot een diplomatieke rel. Hij bezocht toen Canada bij het eeuwfeest van de Canadese onafhankelijkheid. Tijdens een toespraak vanaf het balkon van het stadhuis van Montréal riep hij, tot enthousiasme van de toeschouwers: "Vive le Québec! Vive le Québec Libre!" (Leve het vrije Québec).

In de Europese Gemeenschap zorgde hij regelmatig voor moeilijkheden omdat hij de invloed van de Europese Commissie wilde beperken en weigerde zich neer te leggen bij besluitvorming bij meerderheid van stemmen in de Raad van de Europese Unie, waarin ministers van de lidstaten zitting hebben.

Binnenlandse politiek
In eigen land was De Gaulles bewind nogal autoritair. Zijn aanhangers - de gaullisten - hadden meestal een ruime meerderheid in het parlement. Bovendien was de regering helemaal aan de president ondergeschikt. Belangrijke beslissingen liet hij ondersteunen met een referendum, waarbij hij het Franse volk voor de keuze stelde: of het voorstel werd goedgekeurd, of hij trad af. Telkens kreeg hij een meerderheid achter zich. Op die manier liet hij de grondwet wijzigen, zodat de president voortaan rechtstreeks verkozen zou worden. Bij de presidentsverkiezingen van 1965 kon de Gaulle zichzelf opvolgen voor een nieuwe ambtstermijn van zeven jaar.

De Gaulles bewind leek onaantastbaar, totdat er in mei 1968 massale studentendemonstraties uitbraken, gevolgd door massale stakingen in een quasi-revolutionaire sfeer. De oude generaal leek even geen antwoord te hebben op de crisis, en vloog zelfs naar Duitsland om daar zich daar bij generaal Massu te verzekeren van de steun van het leger. Er werden vervroegde parlementsverkiezingen uitgeschreven, waarbij bleek dat hij nog altijd massaal gesteund werd. Maar de generaal, die al tegen de tachtig liep, had toch aan prestige ingeboet. In april 1969 schreef hij opnieuw een referendum uit over een grondwetsherziening, waarbij hij ook toen weer het volk voor de keuze stelde: geef mij mijn zin of ik ga weg. Deze maal leed hij een nederlaag en hij deed wat hij gezegd had: hij trad meteen af, drie jaar voor het einde van zijn termijn, en trok zich terug in zijn landhuis in het dorpje Colombey-les-Deux-Églises.

Op bijna 80-jarige leeftijd stierf hij onverwacht thuis in Colombey-les-Deux-Églises. Hij werd op het plaatselijke kerkhof begraven, omdat hij een staatsbegrafenis had geweigerd. Eerder had hij alle onderscheidingen en eerbewijzen afgewezen.

Werken

 * La discorde chez l'ennemi (1924)
 * Histoire des troupes du Levant (1931) écrit par le major de Gaulle et le major Yvon, avec le colonel de Mierry collaborant à la préparation du texte final.
 * Le fil de l'épée (1932)
 * Vers l'armée de métier (1934)
 * La France et son Armée (1938)
 * Trois études (1945) (Rôle historique des places fortes ; Mobilisation économique à l'étranger ; Comment faire une armée de métier) suivi par le Mémorandum du 26 janvier 1940.
 * Mémoires de Guerre
 * Volume I - L'Appel, 1940-1942 (1954)
 * Volume II - L'Unité, 1942-1944 (1956)
 * Volume III - Le Salut, 1944-1946 (1959)
 * Mémoires d'Espoir
 * Volume I - Le Renouveau, 1958-1962 (1970)
 * Discours et Messages
 * Volume I - Pendant la Guerre, 1940-1946 (1970)
 * Volume II - Dans l'attente, 1946-1958 (1970)
 * Volume III - Avec le Renouveau, 1958-1962 (1970)
 * Volume IV - Pour l'Effort, 1962-1965 (1970)
 * Volume V - Vers le Terme, 1966-1969

Literatuur

 * Paul-Marie Coûteaux: Le génie de la France. Tome I: De Gaulle philosophe. Jean-Claude Lattès., Paris 2002
 * Jean-Louis Crémieux-Brilhac: La France Libre. Gallimard, Paris 1996
 * Yves Maxime Danan: La vie politique à Alger de 1940 à 1944. Librairie générale de Droit et de Jurisprudence, Paris 1963
 * Vincent Jouvert: L'Amérique contre De Gaulle. Seuil, Paris 2000
 * Jean Lacouture: De Gaulle. Éditions du Seuil, Paris 1984
 * Jean Lacouture: De Gaulle. (3 volumes): 1 — Le Rebelle (1890-1944), 2 — Le Politique (1944-1959), 3 — Le Souverain (1959-1970), 1984, 1985 et 1986. Points Histoire, Paris 1990
 * Dominique Venner: De Gaulle, la grandeur et le néant. Éditions du Rocher, Monaco 2004
 * Philippe de Gaulle: Entretiens avec Maurice Tauriac. De Gaulle, mon Père. Plon, Paris 2003
 * G.B.J. Hiltermann: Charles de Gaulle en de Fransen, In den Toren, Baarn, 1967.
 * Max Gallo: De Gaulle (vierdelige biografie) ISBN 978-2221087176