Inundaties rond Nieuwpoort

Om de oprukkende Duitse legers te stoppen werden tijdens de Eerste Wereldoorlog de polders in de omgeving van Nieuwpoort onder water gezet, of met de geijkte uitdrukking voor onderwaterzetting met militaire doeleinden, geïnundeerd. In wat volgt worden de Wereldoorlog I inundaties rond Nieuwpoort beschreven vertrekkend van de waterbouwkundige installaties in Nieuwpoort.

Het sluizencomplex van Nieuwpoort
Afbeelding:Paneel Ganzepoot.jpg

Het sluizencomplex van Nieuwpoort bestaat uit sluizen en verlaten. Het kreeg zijn huidige vorm in de tweede helft van de 19de eeuw na de ontmanteling van de vestingen rond Nieuwpoort in uitvoering van het vernieuwd Belgisch defensieconcept. De sluizen en verlaten beschermen het achtergebied tegen overstroming door zeewater. Een overlaat is een afdamming, in de vorm van een schuif, die kan opgetrokken worden of neergelaten. De afdamming kan ook met schotbalken gerealiseerd worden. De balken worden neergelaten in de gleuven in de landhoofden of pijlers. Wanneer een schuif opgetrokken wordt ontstaat er een onderstroom. Bij schotbalken stroomt het water over de bovenste balk. De overlaten dienen om, op een gecontroleerde wijze, het overtollige water uit het achtergebied te laten afvloeien. Het achterland ligt lager dan het zeeniveau bij hoog water. Het ligt wel hoger dan het niveau van de zee bij laag water. Het volstaat dus de overlaten te sluiten bij hoog tij om de zee te beletten door te dringen in de polder, en te openen bij laag tij om het overtollige regenwater te laten afvloeien. Een sluis of sas die toelaten schepen te schutten, d.w.z. een schip van een bepaald waterniveau naar een hoger of lager waterniveau te brengen, is een schutsluis of scheepvaartsluis. De sluizen verbinden de achterhaven of zwaaikom met de bevaarbare kanalen. Een schutsluis houdt het water in het bevaarbaar kanaal op de gewenste hoogte en belet het zeewater door te dringen in de polder. Ze kan ook gebruikt worden om water te lozen en om te inunderen.

Eind oktober 1914 werden vanaf Nieuwpoort de inundaties gesteld die beslissend zouden zijn om de Duitse opmars langs de kust te stoppen. Gedurende gans de oorlog bleef het sluizencomplex van Nieuwpoort het centrum van de controle van de gestelde inundaties en van de waterhuishouding in het gebied Nieuwpoort, Diksmuide, Lo. De installaties werden zwaar beschadigd maar ze bleven grosso modo toch functioneren. In de jaren 20 was alles omzeggens hersteld.

Vanop de Lange Brug zien we van links naar rechts:
 * De overlaat van Het Nieuw Bedelf, een afwateringskanaal;
 * Het Gravensas, op de Plassendalevaart, een scheepvaartkanaal;
 * Het Springsas op de Kreek van Nieuwendamme, een afwateringskanaal;
 * Het Iepersas en de overlaat van de IJzer die zowel voor afwatering als voor scheepvaart gebruikt worden;
 * De overlaat van de Noordvaart, een afwateringskanaal;
 * De overlaat en het Veurnesas op de Veurnevaart die eveneens zowel voor afwatering als voor scheepvaart gebruikt worden.

De overlaat van het Nieuw Bedelf
400px|left Het Nieuw Bedelf is een afwateringskanaal. Het voert het water af van het deel van de Groote Westpolder dat gelegen is tussen de duinen en de Plassendalevaart of Brugse Vaart. Het Nieuw Bedelf kan ook water afvoeren van de Vladslo Ambacht polder. De Vladslo Ambacht polder strekt zich uit ten Noorden van Diksmuide. Daartoe is het afwateringskanaal van die polder, de Vladslovaart, verbonden met het Nieuw Bedelf door een hevelduiker onder de Plassendalevaart ter hoogte van de plaats gekend als de Ketsbrug. Het stelsel van sloten en kanalen ten Zuiden en Westen van de IJzer en ten Noorden van Veurne heet de Noordwatering. Een peillat laat toe de waterstand te controleren. Het nulpunt om de hoogtelijnen op de stafkaarten te bepalen werd vastgelegd door de tweede algemene waterpassing (TAW), uitgevoerd van 1948 tot 1953. Dit nulpunt is eigen aan België. Het is de gemiddelde hoogte van de zeespiegel bij laag water te Oostende. Nederland en Frankrijk hanteren elk een ander nulpunt. Duitsland hanteert hetzelfde nulpunt als Nederland. Op de hedendaagse stafkaarten staat de hoogte van de Belgische polders aangegeven met positieve getallen, zowat één, twee, drie meter. Het hoogteverschil tussen lage en hoge tij is in Nieuwpoort omtrent vijf meter. Die polders liggen dus hoger dan het zeeniveau bij lage tij, maar lager dan het niveau van de zee bij hoge tij. Bij het begin van de Grote Oorlog lag het nulpunt voor de Belgische kaarten merkelijk lager dan wat de Duitsers als nul hanteerden: 2,4 meter. Als gevolg daarvan konden ze allicht de hoogtelijnen op de Belgische kaarten verkeerd interpreteren in die zin dat ze overstroombare gebieden zagen als boven het waterpeil liggend.

Uit hetzelfde gebied als het Nieuw Bedelf wordt overtollig water ook afgevoerd door een sloot gekend als het Geleed. Het Geleed mondt uit in de IJzer tussen de nieuwe jachthaven en het natuurdomein langs een overlaat bekend als het Pietesas.

Eind 1915 verdedigden de Fransen het bruggenhoofd rond het sluizencomplex. Ze wierpen op het Nieuw Bedelf met zandzakjes een dam op ter hoogte van de Boterdijkbrug, zowat 500 meter stroomopwaarts van de verlaten. Ze maakten een bres in de dijk van de Plassendalevaart om zo met water van de Plassendalevaart het gebied ten Oosten van de Boterdijk via het Nieuw Bedelf onder water te zetten. Deze inundatie moest het bruggenhoofd beschermen. De dam moest beletten dat het inundatiewater zou kunnen afvloeien naar zee via de verlaten van het Nieuw Bedelf. Aanvankelijk dienen de verlaten van het Nieuw Bedelf dus alleen voor ontwatering binnen het bruggenhoofd.

In juli 1917 wordt het bruggenhoofd bezet door de Engelsen. Ze vatten het plan op aan te vallen in de richting Westende. Het gebied tussen de weg naar Westende en de Boterdijk is ondertussen ook onder water gezet via het Nieuw Bedelf. Ze vragen aan de Belgen de verlaten van het Nieuw bedelf te openen om deze inundatie te ledigen. De verlaten van het Nieuw Bedelf worden daarop, in augustus 1917, totaal vernietigd door de Duitse zware artillerie. Het zeewater kan nu vrij binnendringen. De inundaties dienen nu als versterking van de Duitse stelling rond de Grote Bamburg hoeve.

Rond dezelfde tijd vernietigt de Duitse artillerie ook de luiken die de watertoevoer naar het hoornwerk (Redan) van Palingbrug controleren om het terrein ten Noorden van Nieuwpoort blijvend te inunderen en de Noordelijke uitgangen van Nieuwpoort onbruikbaar te maken.

Het Gravensas
Afbeelding:gravensas.jpg

Het Gravensas verbindt de Vaart van Plassendale met de achterhaven. De vaart wordt ook Brugse Vaart genoemd of Vaart van Oudenburg. De Brugse Vaart is in de eerste plaats bestemd voor scheepvaart. Het Gravensas is daarom een schutsluis. Schepen kunnen van uit het kanaal naar de achterhaven varen en omgekeerd hoewel het niveau in het kanaal altijd verschilt van het niveau in de achterhaven. Het niveau van de achterhaven varieert met het getij. Het niveau van het kanaal wordt stabiel gehouden en ligt boven het omliggende land. Schepen die van Oudenburg of Brugge komen, kunnen via de achterhaven naar de voorhaven of via de Veurnevaart naar Veurne en omgekeerd. De sluis heeft een stel bovendeuren aan de kant van het kanaal en een stel benedendeuren aan de kant van de achterhaven. De bovendeuren en benedendeuren bestaan elk uit twee dubbele deuren, de vloeddeuren en de ebdeuren. De vloeddeuren bestaan uit twee vleugels die zo zijn gebouwd dat ze bij vloed toegedrukt worden door de druk van het opkomende zeewater. De ebdeuren zijn zo gebouwd dat de twee vleugels bij eb door de druk van het water in het kanaal toegedrukt worden. De ruimte tussen de boven- en benedendeuren heet schutkolk. Om een schip te schutten wordt het waterniveau in de schutkolk, op gelijk niveau gebracht met de ene of de andere kant door het openen van schuiven in de deuren. De deuren kunnen dan aan de kant met gelijk waterniveau aan beide zijden van de deur, geopend worden met behulp van de kaapstanders. Het schip kan dan in de schutkolk varen en in een tweede beweging het lager of hogere niveau bereiken. Dubbele boven- en benedendeuren zijn alleen vereist in de nabijheid van de zee, waar eb en vloed spelen. Op de binnenwateren, buiten de getijdeninvloeden, volstaat één bovendeur en één benedendeur. Beiden zijn dan gericht naar de bovenloop waar het niveau van het water altijd hoger is.

Een schutsluis zoals het Gravensas kan gebruikt worden om een inundatie te stellen met zeewater. Het volstaat de vloeddeuren te openen met behulp van de kaapstanders en de deuren te verankeren in hun kassen in de kaaimuur. Dat kan alleen op het ogenblik dat de waterstand aan beide kanten van de vloeddeuren gelijk is. Wanneer men dan de ebdeuren vrij spel geeft kan het zeewater binnendringen bij opkomend tij, maar niet terug vloeien bij afgaand tij omdat de ebdeuren zich dan vanzelf sluiten onder druk van het terugvloeiende water. Het bovenste gedeelte van de ebdeuren is open en fungeert als een overloop waardoor automatisch een vast peil aangehouden wordt aan de landzijde. De eerste pogingen tot inundatie via het Spaanse Sas of Kattesas mislukten door het wezenlijke kenmerk van de vloeddeuren: beide vleugels sluiten vanzelf bij opkomend tij, tenzij men ze belet van te sluiten. Dat kan door ze in open stand te verankeren in de daarvoor voorziene deurkasten in de sluismuren. Dat was daar onmogelijk gebleken op de normale manier, d.i. met behulp van haken die daartoe in de kaaimuur ingemetseld zijn of met touwen die door een oog of ring in de kaaimuur geleid worden.

Hoewel de Brugse Vaart in de eerste plaats een scheepvaartkanaal is wordt ze ook gebruikt voor een deel van de ontwatering van de Groote Westpolder. Het af te voeren teveel aan water in de Groote Westpolder wordt door middel van drie gemalen in de vaart gepompt. De vaart kan ontwateren in Oostende of Nieuwpoort. Tot 1917 werd de schutsluis alleen gebruikt om water in het kanaal te steken om de inundatie van de Boterdijk, Noord van het kanaal in stand te houden in weerwil van het spuien door de Duitsers in Plassendale. Omdat de bediening van de deuren niet anders kon gebeuren dan in het zicht van de vijand, installeerden de Fransen er in december 1915 automatisch werkende luiken. Ze gaven geen voldoening en in januari 1917 werden ze vervangen door een Belgische constructie die evenmin volledige voldoening gaf. Het manoeuvre van de deuren werd hervat en ter bescherming van de bedienaars werden drie bakstenen dikke muren gemetseld. Ze werden door de Duitse artillerie vernield. In juli 1917 plannen de Engelsen zoals al vermeld een aanval. Ze vragen de inundatie te ledigen. Er bleven toen nog twee deuren over, ebdeuren die het water ophouden in het kanaal. Om de inundatie te ledigen worden ze met kabels opengehouden in de deurkasten. De schotbalken en de geïnstalleerde automatische luiken, klapdeuren, worden door Duits artillerie vernietigd. De zee kan vrij binnendringen en de inundatie blijft bestaan. De Belgen proberen vergeefs met allerlei werken de controle over de inundatie te hernemen. De inundatie blijft bestaan en belet elk manoeuvre.

Het Springsas of Scheursas
Afbeelding:Scheursas.jpg

Het Springsas of Scheursas is een overlaat op de Kreek van Nieuwendamme. Deze Kreek van Nieuwendamme is een oude bochtige arm van de IJzer die in de 17de eeuw afgesneden werd door een rechte vaart, gekanaliseerde IJzer, IJzerkanaal of kortweg IJzer genaamd. De oude arm werd opgenomen in het stelsel van afwateringsvaarten en sloten van de polder Vladslo Ambacht en van de Groote Westpolder en voert dus water af uit die polders. Daartoe zijn de Vladslovaart en de Kreek van Nieuwendamme met elkaar verbonden door een aantal sluizen ter hoogte van het Fort van Nieuwendamme. Vandaar dat het Springsas of Scheursas ook Sas van Vladslo Ambacht genoemd wordt. De Kreek kon ook water afvoeren tussen de IJzer en de Brugse steenweg. Voor de eerste inundaties in oktober 1914 werd dit aanvankelijk uit het oog verloren. We komen er verder op terug.

Het Springsas werd gebouwd in de Hollandse tijd met een dubbele bedoeling. Het water dat opgehouden werd in de Kreek moest, bij lage tij, via het sas krachtig naar zee vloeien om de vaargeul van verzanding vrij te houden. Het had ook een militaire bedoeling. Nieuwpoort was een vestingstad en deel van de Wellingtonbarrière, het verdedigingsdispositief van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden tegen de bedreiging door Frankrijk. Het zal ook een rol spelen in het Belgisch defensieconcept van 1830. Springsas moest ook dienen om inundaties te stellen rond de versterkte stad Nieuwpoort. Het bestond daarom uit twee kokers en twee stellen vloeddeuren, één voor elke koker. De noordelijke koker was voorzien van een overlaten met schotbalken. De zuidelijke koker was voorzien van verlaten met schuif. Schotbalken en schuif moesten toelaten een bepaald peil aan te houden in de Kreek, enerzijds om een voldoende krachtige stroming te kunnen ontwikkelen, maar anderzijds ook om een inundatie te kunnen stellen met zoet water door eenvoudig weg het regenwater op te houden. Inundaties met zoet water hadden inderdaad de voorkeur om de schade aan de landbouwgronden te beperken. Door het ophalen van de schuif kon een sterke onderstroom gerealiseerd worden voor het uitschuren van de havengeul. De muur tussen beide kokers was oorspronkelijk een stuk langer dan nu en schotbalken en schuif zelf waren als het ware in een versterking opgenomen. Aan de kant van de zee werd het geheel door vloeddeuren beschermd tegen het hoge tij en mogelijk binnendringen van zeewater in de polder. Het Springsas is nu voorzien van schuiven in beide kokers en de vloeddeuren werden niet herbouwd bij de herstelling van het sluizencomplex in de jaren twintig.

Het Springsas werd in de Eerste Wereldoorlog gebruikt om ten Noorden van de IJzer, tussen de Plassendalevaart en de IJzer, een inundatie te stellen. Op 17 oktober 1914 al stelde Commandant Thys Robert voor de verlaten van het Scheursas op de Kreek van Nieuwendamme te openen om de verdediging van de IJzer tussen Nieuwpoort en Sint Joris te versterken. Op 21 oktober ‘s avonds opent een geniedetachement vergezeld van Hendrik Geeraert de verlaten. Op 22 oktober 's middags is de polder Noord van de IJzer tussen Nieuwpoort en Sint Joris onder water gezet.

Het was de eerste inundatie vanuit Nieuwpoort. De schippersknecht Hendrik Geeraert speelde in die operatie een beslissende rol. Er waren geen sluiswachters achtergebleven bij de sluizen. Het was Hendrik Geeraert die het detachement vergezelde dat de verlaten moest openen. Hij wist waar de sluiswachters het materiaal om met de kaapstanders de vloeddeuren te openen en ze te verankeren in hun kassen achtergelaten hadden en de zwengels voor de tandwielkasten om de schuiven te lichten. Hendrik Geeraert wist de militairen ook te wijzen op een sloot die de Kreek van Nieuwendamme via een duiker onder de gekanaliseerde IJzer, verbindt met de Noordvaart. Ter hoogte van de Witte Brug, op de hoger gelegen Brugse Steenweg, waren schuiven op de sloot die moesten neergelaten worden om ze af te dammen. Anders zou het openen van de overlaat van de Kreek van Nieuwendamme mettertijd Veurne Ambacht onder water gezet hebben. De inundatie strekte zich dus uit ten Noorden van de IJzer en ten Zuiden van de IJzer tot aan de Brugse Steenweg die fungeerde als dijk. Deze verbinding tussen de Kreek van Nieuwendamme en de Noordvaart bestaat niet meer. Hendrik Geeraert was er ook bij om de latere, beslissende inundaties te stellen. Het onbetwistbaar moedige optreden van Geeraert kreeg na de oorlog mythische proporties en zijn beeltenis zou tot de jaren zestig de briefjes van duizend frank sieren. Karel Cogge, de andere burger die een belangrijke rol zou spelen in de inundaties viel dergelijk eerbetoon niet ten deel.

Tijdens de oorlog werden in een van de kokers van de overlaat van de Kreek van Nieuwendamme klapdeuren of luiken aangebracht. Op vraag van het Franse leger dat stellingen aan de Kreek bezette, werd in 1915, 1916 en 1917 het niveau in de Kreek van Nieuwendamme zo laag mogelijk gehouden. Tijdens de oorlog werd het Scheursas slechts door één granaat getroffen en de beschadiging kon gemakkelijk verholpen worden. Dat de Duitsers het Scheursas spaarden is gemakkelijk te begrijpen. Via het Scheursas worden de gronden droog gehouden waar de Duitsers hun stellingen en kantonnementen hadden. Het scheursas werd als enige niet vernield door de Duitsers voor hun aftocht. Het kon door de diensten van "Bruggen en Wegen" gebruikt worden om na de oorlog het land te draineren.

De overlaat van de IJzer en het Iepersas
Afbeelding:Iepersas.JPG

In tegenstelling tot de Brugse Vaart met het Gravensas heeft de gekanaliseerde IJzer naast een schutsluis ook verlaten omdat hij een rol speelt in de waterhuishouding. De schutsluis op de gekanaliseerde IJzer heet Iepersas, omdat de IJzer een druk bevaarde waterweg was tussen Nieuwpoort, Diksmuide en Ieper. Deze waterweg bestond uit de IJzer en het kanaal van Knokke naar Ieper dat deels de Ieperlee volgt. De sluis moest via de achterhaven de schepen komend van Ieper en Diksmuide toegang geven tot de Brugse Vaart en de Veurnevaart en omgekeerd.

Op 16 november 1914 werd op vraag van de Fransen langs de schutsluis en de verlaten van het Iepersas water gestoken om een inundatie te stellen langs de IJzer ten Zuiden van Diksmuide. Dit werd vergemakkelijkt omdat daar geen dijk is op de rechteroever van de stroom. Tegelijk werd ook via de Handzamevaart een inundatie gesteld ten Oosten van Diksmuide.

Dezelfde maand november wordt Oost van de Kruisdijk (nu Polderdijk genoemd) de Groot Noord Nieuwlandpolder geïnundeerd door water te steken in de IJzer en de dijk op de rechteroever door te steken. Tijdens de oorlog werd het Iepersas ook gebruikt om bij laag water de deuren te openen en zo een plotse sterke stroming te veroorzaken teneinde de Duitse bruggetjes, de passerelles over de IJzer te vernielen. De Duitse troepen bezetten immers stellingen ten Zuiden van de IJzer. Ook werd een te veel aan water in de inundaties van de Blankaart en Fintele langs het Iepersas geloosd.

De Duitse artillerie bombardeerde het Iepersas, maar blijkbaar nooit met de bedoeling het te vernietigen. Volgens Commandant Thijs hielden ze er aan de inundatie in stand te houden. In de loop van de oorlog moest voortdurend gewerkt worden om de beschadigde fundering van het sas te herstellen. Op 30 september 1918, kort voor hun aftocht op 17 oktober begint de Duitse zware artillerie aan de systematische totale vernieling van het sluizencomplex.

De overlaat van de Noordvaart of Veurne Ambacht
Afbeelding:Veurne Ambacht.jpg

De Noordvaart dient alleen voor uitwatering en heeft dus alleen verlaten en geen sluis of sas voor het schutten van schepen.De overlaat bestaat uit acht kokers met telkens twee schuiven. De Noordvaart verzamelt al het water van de polders tussen de IJzer, de Veurnevaart en de Bergenvaart. Dit gebied is deel van de Polder Noordwatering Veurne, kortweg ook Veurne Ambacht genoemd. De vlakte van de IJzer werd tijdens de eerste wereldoorlog onder water gezet door het openen van de verlaten van de Noordvaart. Hendrik Geeraert was er ook deze keer bij. De schuiven werden gelicht bij vloed en neergelaten bij afgaande tij. Dat was een uitermate gevaarlijke en risicovolle operatie. Acht maal twee schuiven moesten vier maal per dag bediend worden. De eerste dagen lagen de verlaten van de Noordvaart in het niemandsland. De Fransen hadden een tijdlang een bruggenhoofd over de IJzer bezet gehouden, wel te verstaan met offensieve bedoelingen, maar hadden dat opgegeven. Niemand had er aan gedacht dat een bruggenhoofd onmisbaar was om de waterhuishouding in de Westhoek te controleren.

De beslissing de verlaten van de Noordvaart te openen werd pas genomen nadat andere pogingen tot inunderen mislukt waren. Deze waren een inundatie langs het Spaanse Sas en het doorsteken van de oostelijke dijk van de Veurnevaart om te inunderen met zoet water vanuit Frankrijk. De verlaten van de Noordvaart worden geopend in de nacht van 29 op 30 oktober 1914.

Zomaar de verlaten openen zou geresulteerd hebben in de overstroming van gans het gebied tussen de IJzer, de Veurnevaart en de Lovaart. Om de inundatie te beperken tot de spoorwegberm Nieuwpoort-Diksmuide die als dijk zou fungeren, moesten ter hoogte van de duikers onder de spoorweg de sloten en kanalen afgedamd worden. Hier zou andermaal een burger een belangrijke rol spelen. Karel Cogge, een toezichter bij de Noordwatering, werd de technische raadgever van de stafofficieren die de mogelijkheden van inunderen onderzochten. Hij gaf de onmisbare informatie over de waterhuishouding van Veurne Ambacht en de diverse mogelijkheden om te inunderen. Hij vergezelde de militairen bij hun verkenning op het terrein en hij hielp daadwerkelijk bij de eerst pogingen om een inundatie te stellen langs het Spaanse Sas.

Gedurende de oorlog bleven de verlaten van de Noordvaart in gebruik om
 * in de zomer, wanneer het water verdampte door de zonnewarmte, water te steken om de inundatie van de IJzervlakte op peil te houden;
 * in de winter water te spuien om te beletten dat de vooruitgeschoven Belgische wachtposten onder water liepen of de spoorwegberm het begaf onder de druk van het water;
 * het water te spuien dat de Koolhof verzamelt ten Westen van de spoorweg (nadat de verder beschreven installatie op de Koolhof onder de spoorweg klaar was);
 * om water te lozen dat komend van de Steengracht en Slopgatvaart naar de Lovaart en van daar via de Veurnevaart en Sasje van de Oostvaart naar de Noordvaart geleid werd;
 * om langs dezelfde weg een teveel aan water van Fintele lozen;
 * om langs de beek van de Wittebrug de Franse loopgraven in Sint Joris droog te houden.

De Veurne Ambacht verlaten werden dagelijks beschoten met lichte artillerie, brisant granaten en gifgasgranaten en onder vuur genomen met mitrailleuses, wat beschadigingen en menselijke verliezen veroorzaakte, maar niet met zware artillerie. Blijkbaar waren de Duitsers er niet op uit de verlaten te vernielen wat een eind zou gemaakt hebben aan de inundatie en een geallieerde aanval vanuit Nieuwpoort gesteund door de vloot zou mogelijk gemaakt hebben. Een deel van het teveel aan water van de Polder Noordwatering Veurne kan afgevoerd worden via de Lovaart en de Veurnevaart naar Nieuwpoort en via de Bergenvaart naar Frankrijk en de zee. Daarvoor kunnen tegenwoordig zowel op de Lovaart als op de Bergenvaart pompen ingezet worden.

De overlaat van de Veurnevaart en het Veurnesas
Afbeelding:Schuiven van de Veurnevaart.JPG

De Veurnevaart is in de eerste plaats een scheepvaartkanaal, maar de vaart kan ook gebruikt worden om water uit het achterland af te voeren. Vandaar dat er zowel overlaten zijn als een sas of schutsluis. In april 1915 wordt water gestoken op de Veurnevaart om het peil van de inundatie van Fintele te verhogen. Bedoeling was dat het water via de Veurnevaart en de Lovaart Fintele zou bereiken. Dat was vreemd omdat Fintele hoger ligt dan het hoogste peil van hoog water. Het order wordt niettemin uitgevoerd. In Wulpen stroomt het kanaal over en zet de weg onder water. De vloeddeuren begeven het onder het geweld van de stroming. In mei en juni wordt verder gegaan met het onzalig idee water te steken op de Veurnevaart voor de inundatie van Fintele. De dijk van de Lovaart breekt door ter hoogte van Steenkerke. De situatie wordt gered met behulp van schotbalken. Op 27 juni 1915 wordt de centrale pijler van het Veurnesas zwaar beschadigd door Duits artillerievuur. Met zakken cement wordt de centrale muur hersteld. In de sluis wordt met zandzakken een dam gebouwd. In augustus stelt men vast dat de centrale pijler onderspoeld wordt. Het ganse bouwwerk dreigt in zee te spoelen. Er wordt een dam gebouwd op de Veurnevaart bij de spoorwegbrug. De dam bij de spoorweg spoelt weg. De dijk op de rechteroever van de Veurnevaart breekt door. De Veurnevaart en de Noordvaart lopen volledig in elkaar over. Een nachtmerrie dreigt werkelijkheid te worden: langs het voormalige Veurnesas dat niet meer functioneert, kan de zee vrij het overstroomde gebied binnen en buiten stromen. De inundatie wordt oncontroleerbaar. Grondige herstellingen zijn vereist. Een barrage op de Noordvaart wordt gesloten en een nooddijk wordt opgeworpen tussen die barrage en de spoorwegberm, parallel aan de Veurnevaart. De dam op de Veurnevaart aan de spoorweg wordt heropgebouwd. De dijk tussen de Veurnevaart en de Noordvaart wordt hersteld. Het Veurnesas is nu volledig afgesloten van de inundatie en van het achtergebied. Het kan nu droog gelegd worden en hersteld. Eind augustus 1915 kan het weer functioneren om de in en uitstroom van water te controleren. Het Hoofdkwartier van het Belgische leger beslist nu ook een speciale compagnie op te richten: de Compagnie Sapeurs-Pontonniers, onder bevel van Kapitein-Commandant Thys Robert.

Op 27 januari 1916 begeeft het Veurnesas door uitspoeling van de fundering. Het kan niet hersteld worden. Er wordt besloten met zandzakken een dam te bouwen drie honderd meter stroomopwaarts in het verlengde van de Langestraat. Op 20 februari is de dam na veel moeilijkheden uiteindelijk klaar. De dam ter hoogte van de spoorweg kan nu weg gehaald worden. Het water dat de loopgrachten binnengedrongen was kan geloosd worden via de Veurnevaart en het Sasje van de Oostvaart. (het Sas Van Dierendonck).

De afwateringskanalen en sloten van de Polder Noordwatering Veurne zijn afgedamd ter hoogte van de spoorweg van Nieuwpoort naar Diksmuide. Het water uit het gebied ten Westen van de spoorweg kan nu afgeleid worden naar de Lovaart en via de Veurnevaart tot aan de dam aan de Langestraat en dan via het Sas van Dierendonck naar de Noordvaart, en langs de verlaten van de Noordvaart naar zee. De ontwatering van de polder ten Westen van de spoorweg kon desondanks uiteraard nooit op dezelfde afdoende wijze verzekerd worden als in vredestijd.

Het Sas van Dierendonck
Afbeelding:Sas Van Dierendonck.jpg

De twee watersystemen, de bevaarbare en deze voor afwatering zijn volledig van elkaar gescheiden. Nochtans, zowat 1000 meter van de sluizen is er een verbinding tussen de Veurnevaart en de Noordvaart die daar meestal Slijkvaart genoemd wordt, bij middel van een sasje, het Sas van de Oostvaart of Sas van Dierendonck. Het sasje laat toe kleine boten te schutten en gaf de bootjes die in de polders op de sloten vaarden toegang tot de bevaarbare kanalen. Er waren destijds ook twee dergelijke verbindingen tussen de Lovaart en de poldersloten. Het sas dat in Steenkerke de Steengracht verbindt met de Lovaart en het sas dat bij Lo de Slopgatvaart verbindt met de Lovaart. Geen van de drie sasjes lijkt nog bruikbaar. Het Sas van de Oostvaart kon ook een rol spelen als inundatiesas voor de vesting Nieuwpoort. Het militaire gebruik van inundaties is immers een steeds weerkerend verschijnsel in maritiem Vlaanderen. Getuige daarvan is het boek door J. Leper, directeur der werken bij de Noordwatering van Veurne: “Kunstmatige inundaties in Maritiem Vlaanderen 1316-1945”. Tijdens de eerste wereldoorlog komt het Sas van de Oostvaart niet ter sprake.

Het Langelis en de Oude Veurnevaart
De Veurnevaart vormt als het ware een dam tussen de polders aan de kant van de zee en de polders Oost van de vaart. Het deel van de Polder Noordwatering Veurne tussen de zee en de Veurnevaart watert af langs het Langgeleed, ook gekend als Langelis. Het Langelis loopt evenwijdig met de Veurnevaart en mondt bij Nieuwpoort uit in de Oude Veurnevaart of Arkevaart. Deze loopt ten zuiden en ten westen rond Nieuwpoort en mondt uit in de havengeul langs het Spaanse Sas of Kattesas. De eerste pogingen tot inundatie van de IJzervlakte op 26 oktober 1914 's avonds hadden daar plaats met de daadwerkelijke hulp van Karel Cogge. Dat kon, omdat in die tijd de Oude Veurnevaart door een duiker onder de Veurnevaart verbonden was met de Koolhofvaart die op haar beurt uitmondt in de Noordvaart.

Deze poging had weinig succes. Bij de allereerste poging bleek dat de haken om de vloeddeuren te verankeren ontbraken. Bij vloed sloegen ze dicht onder druk van het wassende water. Wanneer het bij een volgende lage tij toch lukte de deuren te verankeren, bleek het debiet van het sas, van de Oude Veurnevaart en van de duiker onder de Veurnevaart te klein. Een detachement dat de deuren van het Spaanse Sas met een kanon wou stuk schieten kon gelukkig gestopt worden. Het bevel daartoe kwam van het hoofdkwartier van het Belgische leger. De uitvoering ervan zou een ongecontroleerde overstroming veroorzaakt hebben en een deel van het land gewoon teruggegeven hebben aan de zee.

Het sas van de Oude Veurnevaart, Kattesas of Spaanse sas genoemd, werd niet systematisch onder vuur genomen door de Duitse artillerie. Niettemin waren de deuren stuk gegaan en ze werden in 1918 vervangen door luiken. Om bij de eerste pogingen tot inundatie te beletten dat het zeewater via het Spaanse Sas en de oude Veurnevaart onder de Nieuwe Veurnevaart en via de Koolhofvaart het gebied Oost van de spoorweg zou overstromen, was de bestaande dam op de Koolhof gesloten geworden met de daarvoor voorziene schotbalken. Met zandzakken was een dijk aangelegd van de spoorweg over de dam naar de Veurnevaart om een overstroming van de polder Zuid van de Veurnevaart te beletten. Nadat de inundatie verzekerd was met water dat via de verlaten van de Noordvaart aangevoerd werd, kon de Koolhofvaart zijn natuurlijke rol, ontwatering van het gebied ten Westen van de spoorweg, weer opnemen. De bestaande dam op de Koolhofvaart werd verhoogd. In mei 1916 kwam er metselwerk en werden er automatische luiken geïnstalleerd. Bij laag water gingen de luiken automatisch open en kon het water van de Koolhof via de sifon onder de Veurnevaart naar de oude Veurnevaart en zo langs het Oude Veurnesas naar de zee. De normale loop van de Koolhof onder de spoorweg naar de Noordvaart was afgesloten door een dam. In januari 1917 werd die dam onder de spoorweg vervangen door een waterbouwkundig werk van enige omvang dat toeliet water te spuien van de Koolhof onder de spoorweg naar de Noordvaart en de Veurne Ambacht verlaten of, naar keuze, naar de Oude Veurnevaart en het Spaanse Sas en omgekeerd om water te steken via de Oude Veurnevaart. Dit werk werd uitgevoerd omwille van de kwetsbaarheid van de Koolhofdam en het Spaanse Sas voor de Duitse zware artillerie zoals aangetoond bij het Gravensas en het Veurnesas. Vernieling van de Koolhofdam of van het Spaanse sas zou de ontwatering van het gebied ten Westen van de spoorweg ernstig bemoeilijkt hebben. De nieuwe installatie onder de spoorweg was beter beschermd tegen artillerievuur dan de Koolhofdam in open lucht.

Samenvatting
Om de Duitse troepen te beletten verder op te rukken naar het Zuiden werd het deel van de IJzervlakte ten Noorden van de spoorweg Nieuwpoort-Diksmuide geïnundeerd met zeewater door verlaten van het sluizencomplex van Nieuwpoort te openen. Voordien waren er reeds inundaties gesteld om het bruggenhoofd Noord van het sluizencomplex te beschermen.

Nadien, tijdens de loopgravenoorlog die volgde op de stabilisatie van de fronten, werd de inundatie onderhouden, uitgebreid en aangepast. Hierbij speelden alle delen van het sluizencomplex een rol: de verlaten van het Nieuw Bedelf, het Gravensas, het Scheursas, het Iepersas, de verlaten van Veurne Ambacht, de verlaten en het sas van de Veurnevaart. Alle waterlopen in de omgeving van Nieuwpoort waren betrokken bij het gebeuren. De bevaarbare waterlopen IJzer, Brugse Vaart en Veurnevaart kunnen immers ook gebruikt worden voor ontwatering. De kanalen die alleen voor ontwatering zorgen zoals het Nieuw Bedelf, de Kreek van Nieuwendame en de Noordvaart zijn met mekaar verbonden.

Slechts een klein gedeelte van het IJzerbekken werd onder water gezet. Het deel zuid-west van de spoorweg moest droog gehouden worden. De ganse waterhuishouding moest bijgevolg aangepast worden. Dat vereiste een globale benadering van de waterhuishouding in het gebied Nieuwpoort, Diksmuide, Lo, Veurne.

Literatuur
Afbeelding:Thys, Nieuport 1914-1918.jpg


 * Thys, Robert, kapitein-commandant, Nieuport 1914-1918 Les inondations de l’Yser et la Compagnie des Sapeurs-Pontonniers du Génie Belge, Paris/Liège/Londres, Levrault/Henri Desoer/Constable and Co, 1922


 * Leper J., Kunstmatige inundaties in Maritiem Vlaanderen 1316-1945, Michiels, Tongeren, 1957 (327 p.)


 * Van Pul, Paul, Oktober 1914, Het koninkrijk gered door de zee, De krijger, Erpe, 2004 (371 p.)