Japan valt Nederlands-Indië aan

Op zondag 7 december 1941 vielen Japanse vliegtuigen onverwacht de Amerikaanse vlootbasis Pearl Harbor op Hawai aan. Acht grote oorlogsschepen werden tot zinken gebracht en meer dan 300 vliegtuigen beschadigd of vernietigd. De Amerikaanse marine in de Stille Oceaan was voorlopig uitgeschakeld en Japan had de handen vrij voor de verovering van Zuidoost-Azië Tegelijk met de aanval op Pearl Harbor landden Japanse troepen in Thailand, op Malakka, in Hongkong en op de Filippijnen.

Ongetwijfeld stond ook Nederlands-Indië met zijn rijke oliereserves op de verlanglijst van het grondstofarme Japan. Voor het geval de Japanners nog mochten aarzelen, maakte de naar Londen uitgeweken Nederlandse regering het hun gemakkelijk: al een dag na de aanval op Pearl Harbor verklaarde Nederland, samen met Amerika en Engeland, Japan de oorlog, in het naïeve vertrouwen dat deze grootmachten in geval van nood wel zouden bijspringen. Maar Amerika was vleugellam en Engeland gaf uiteraard voorrang aan het behartigen van zijn eigen koloniale belangen in Zuidoost-Azië.

Hoewel de defensieve sterkte van "Insulinde" niet overhield door bezuinigingen en een strikte neutraliteitspolitiek zou het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger (KNIL), zelfs wanneer zulks niet het geval was geweest, het uitgestrekte eilandenrijk, 1.904.300 km² groot met (in 1930) 60,7 miljoen inwoners (2/3 woonde op Java en de Nederlanders maakten 0,4% uit van de totale bevolking) toch niet alleen tegen de Japanners kunnen verdedigen. Maar ook het gezamenlijk Amerikaans, Brits, Nederlands en Australisch commando, het ABDACOM, onder bevel van de Brit Archibald Wavell en gevestigd in Lembang bij Bandoeng, legde weinig gewicht in de schaal. Nederlandse bommenwerpers, jachtvliegtuigen en onderzeeboten waren intussen in het kader van ABDACOM ingezet tegen Japanse transporten bij de strijd om Malakka en Brits-Noord-Borneo.

Het KNIL bestond in 1940 uit ca. 75.000 officieren en manschappen. De Militaire Luchtvaart van het KNIL bezat 190 toestellen voor diverse taken waarvan er 38 in Singapore gestationeerd waren, de Marine Luchtvaartdienst bezat 49 hoofdzakelijk Dornier-vliegboten en de luchtvaartschool in Soerabaja beschikte over ca. 90 toestellen. De Koninklijke Marine had 2 kruisers, 1 ouder pantserschip, 7 torpedobootjagers, 1 flottieljeleider, (begin 1942) 13 operationele onderzeeboten en een groot aantal kleinere vaartuigen.

Nadat de algemene mobilisatie was afgekondigd, vielen de Japanners op 11 januari 1942 Noord-Celebes (Minahassa) en Noord-Borneo (Tarakan) binnen. De gevechten om de oliebronnen van Tarakan en op Celebes werden al na een dag in het voordeel van hen beslist. Op 24 jan. 1942 landden ze op de oostkust van Borneo (Balikpapan, haven) en op de zuidoostkust van Celebes (Kendari, luchtbasis) en ondervonden nauwelijks tegenstand. Eind jan. 1942 vielen Pemangkat en Pontianak aan de westkust van Borneo en ging daarmee weer een belangrijk vliegveld verloren. Op 10 febr. werd Bandjermasin aan de zuidkust van Borneo veroverd en een dag later was met de val van Makassar ook geheel Celebes in Japanse handen.

Op 30/31 jan. 1942 landden de Japanners op Ambon en op 3 febr. hadden ze het hele eiland bezet. Van 18-20 febr. voerden ze landingen uit bij de belangrijke raffinaderijen van Palembang (Zuidoost-Sumatra) en op Bali en Timor. In Zuid-Sumatra was de strijd al na twee dagen beslist, maar op Midden- en Noord-Sumatra hielden de Nederlandse troepen nog stand tot 28 mrt. 1942, dus tot na de capitulatie. Bali viel direct na de landingen, Timor gaf zich over na twee dagen strijd. Sommige troepen konden zich nog naar de binnenlanden terugtrekken en voerden een guerrilla tot half dec. 1942, waarna ze naar Australië geëvacueerd konden worden..

Het eiland Java werd aangevallen door twee Japanse landingsvloten. De oostelijke landingsvloot leverde in de Javazee op 27/28 febr. 1942 slag met een geallieerd eskader onder commando van schout-bij-nacht Karel Doorman om de Japanse invasie te voorkomen. Maar de Slag in de Javazee ging verloren; Doorman ging met de kruiser "De Ruyter" ten onder en het gevecht kostte aan zo’n 1000 marinemensen het leven. Op 1 mrt. 1942 vielen de Japanners op verschillende plaatsen langs de kust (Baai van Bantam en bij Eretan (West-Java) en Kragan (Oost-Java)) aan en veroverden al snel het vliegveld Kalidjati bij Bandoeng, waardoor de Indische luchtbases voortdurend onder zware luchtaanvallen kwamen te liggen. Met de moed der wanhoop vochten de Nederlandse luchtstrijdkrachten terug. Kapitein Van Helsdingen wist met de overgebleven Brewster Buffalo’s, samen met sergeant Bruggink, luitenant Deibel en vaandrig Scheffer een aantal Japanse vliegtuigen op de vlucht te jagen, waarbij Van Helsdingen sneuvelde.

Op 5 maart 1942 trokken Japanse troepen zegevierend Batavia binnen en een dag later Djokjakarta. De inheemse bevolking stond langs de weg te juichen en zag de onafhankelijkheid al gloren. De Japanse leuze was immers “Azië voor de Aziaten!” (Of de Chinezen, die 2,3% van de totale bevolking uitmaakten, eveneens deelden in de feestvreugde, valt - gezien het optreden van Japan in China - te betwijfelen). De volgende dag slaagden de Japanners erin bij Bandoeng, de regeringszetel, een doorbraak te forceren. Op 8 mrt. ten slotte, werd Soerabaja bezet en was Java in Japanse handen. Generaal H. ter Poorten, opperbevelhebber van het KNIL, accepteerde de Japanse eisen voor overgave en ondertekende op 9 mrt. de capitulatie van het KNIL te Kalidjati bij Bandoeng. Om 7.45 uur stelde hij de bevolking via de radio van de capitulatie op de hoogte. De geallieerde brigade Blackforce, ca. 3000 man, die eind febr. vanuit Australië arriveerde capituleerde een dag later. Op Midden-Celebes en op Sumatra vochten Nederlandse troepen nog tot eind mrt. 1942 door. Op West-Borneo wist luitenant Johan Davijt zelfs het Nederlandse gezag te herstellen, tot hij in aug. 1942 door de koppensnellers werd vermoord.

De Tweede Wereldoorlog was voor Nederlands-Indië drie maanden daarvoor begonnen met de oorlogsverklaring aan Japan. In die periode veroverden de Japanners achtereenvolgens Malakka, West-Borneo, Oost-Borneo, Celebes, Ambon, Singapore, Sumatra en ten slotte Java. Wavell had op 25 febr. ABDACOM al ontbonden en was naar Brits-Indië vertrokken. De geallieerde assistentie beperkte zich tot geringe luchtsteun, de vergeefse deelname aan de Slag in de Javazee en de te late landing van een Australische brigade op Java.

In 1941-1942 sneuvelden 1.653 officieren en manschappen van de Koninklijke Marine en 896 KNIL-militairen (totaal: 2.549). 42.233 man raakten in krijgsgevangenschap. Daarvan zijn er tijdens de Japanse bezetting, die op de capitulatie volgde, 8.200 omgekomen.

Lit.: Nortier, J.J.: De Japanse aanval op Nederlands-Indië (1988).