Henri Winkelman

Henri Gerard Winkelman, Nederlands generaal, * Maastricht, 17 aug. 1876, † Soesterberg, 27 dec. 1952. W. doorliep de Koninklijke Militaire Academie in Breda (1892-96), werd in 1896 2de, in 1902 1ste luitenant, in 1913 kapitein, en in 1923 majoor. In 1931 was hij opgeklommen tot generaal-majoor en had het grootste deel van zijn militaire carrière bij de generale staf gediend, maar in laatstgenoemd jaar werd hij benoemd tot commandant van de 4de divisie en kreeg het bevel van de 4de militaire afdeling. In 1934 leek W. chef van de generale staf c.q. opperbevelhebber van de strijdmacht te worden, maar generaal-majoor Reijnders werd onverwacht op deze post benoemd en W. werd, onder gelijktijdige bevordering tot luitenant-generaal, met pensioen gestuurd.

Toen in 1939 de mobilisatie van kracht werd kwam W. echter weer in actieve dienst en werd op 1 nov. van dat jaar commandant van de luchtverdedigingskring Utrecht-Soesterberg. Evenals tijdens de Eerste Wereldoorlog, toen de opvattingen van de opperbevelhebber, generaal Snijders, op gespannen voet stonden met die van het kabinet, boterde het ook nu niet tussen de regering en generaal Reijnders, o.a. over de staat van beleg in de verschillende stellinggebieden. Toen de regering de generaal een nieuwe opdracht verstrekte die diep ingreep in zijn te voeren militair beleid, zag Reijnders daarin aanleiding zijn ontslag in te dienen, en W. werd begin 1940 alsnog in diens plaats als opperbevelhebber van de Land- en Zeemacht aangesteld. Had zijn voorganger bij een Duitse aanval gekozen voor hardnekkige verdediging van de zogeheten Peel-Raamstelling, W. verlegde het zwaartepunt van 's lands defensie naar Midden-Nederland, wat meer aansloot bij de inzichten die bij het ministerie van Oorlog leefden.

Anders dan in 1914-18 slaagde Nederland er niet in de Duitsers met een strikte neutraliteitspolitiek buiten de deur te houden. Na de Duitse aanval in mei 1940 werd de Peel-Raamstelling al spoedig ontruimd en werd teruggetrokken naar de Grebbelinie ten noorden van de grote rivieren, die liep van de Rijn bij Rhenen naar het IJsselmeer. Deze linie werd met grote inzet en dapperheid verdedigd, maar kon uiteindelijk niet de rol spelen, waar W. op gerekend had. De linie werd 14 mei ontruimd.

W. werd op 13 mei 1940 door de regering, voordat deze naar Engeland vluchtte, gemachtigd te capituleren op het moment dat hij verdere weerstand zinloos achtte, en werd daardoor tijdelijk de hoogste gezagsdrager in het land. Hij tekende de capitulatie in Rijsoord op 15 mei 1940. De weken daarna leidde hij de demobilisatie met verve maar toonde zich onverzoenlijk en stond strikt afwijzend tegenover de Duitse bezetter, wat hem onder de Nederlandse bevolking een grote populariteit bezorgde. Toen hij in die houding volhardde was voor de Duitsers, zeker na Anjerdag (29 juni 1940), de maat vol en werd W. als krijgsgevangene in Duitsland geïnterneerd, waar hij tot de Bevrijding zou blijven.

Op 1 okt. 1945 werd hem eervol ontslag verleend. Veel waardering van de zijde van de overheid, behalve een enkel erevoorzitterschap en een naar hem genoemde kazerne, heeft hij na de oorlog overigens niet ondervonden.

Lit.: De Jong, L.: Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, dl. IV (1972); Brongers, E.H.: De oorlog in mei '40 (1963); Biografisch Woordenboek van Nederland, dl. 2 (1985).