Kruisboog

Kruisboog
Een kruisboog (armborst, arbalest, voetboog) is een wapen bestaand uit een boogstaaf (lijkend op een korte handboog), gemonteerd op een zuil, vaak met een kolf die lijkt op een geweerkolf, en voorzien van een mechanisme om de pees strak vast te houden en een trekkermechanisme om deze te lossen waardoor een korte pijl wordt weggeschoten. Soms is er een opwindmechanisme of lier aanwezig, of een spanhaak of stijgbeugel als de kracht nodig om de boog te spannen te groot is om dit met de hand te doen. (Dit is meestal het geval.)

Pijlen
De pijlen worden soms bouten of schichten genoemd. Vroeger verschilden ze heel sterk van gewone pijlen, waren korter en hadden andere aerodynamische eigenschappen dan handboogpijlen. Het is voor de reproduceerbaarheid van de prestaties op een bepaalde boog belangrijk dat de gebruikte kruisboogpijlen even zwaar zijn. Dan wordt het consistente prestatieniveau mogelijk waardoor de kruisboog zich een plaats heeft verworven in het middeleeuwse oorlogsarsenaal. Kruisboogpijlen zijn lichter dan handboogpijlen, en moeten worden gelakt om opname van vocht te verhinderen wat hun eigenschappen zou veranderen. Ze hebben meestal ook maar 2 of zelfs geen veren per pijl in plaats van de drie van handboogpijlen. Hierdoor zitten ze het mechaniek van de boog niet in de weg bij het afvuren en hebben ze minder luchtweerstand. Pijlen van moderne jachtkruisbogen lijken weer veel meer op de pijlen van handboogschutters, al blijven ze iets korter.

Kruisboog versus handboog
Kruisbogen waren vanouds krachtiger en nauwkeuriger dan handbogen, ze konden een pijl door een harnas heen schieten. Omdat de schutter de boog niet zelf onder spanning hoeft te houden bij het richten kan dit ontspannener gebeuren. Het spannen is echter moeizamer door de grotere daarvoor vereiste kracht. Dit leidt weer tot een geringer aantal schoten per minuut dan bij de handboog. De kruisboog was daarom in de Middeleeuwen meer een verdedigings- dan een aanvalswapen, de schutter heeft wat dekking nodig voor het herladen. De spankracht is de kracht waarmee men de pees naar achter moet trekken als de boog tot de schietspanning wordt gerekt. Aangezien deze bij een kruisboog veel groter kan zijn dan de schutter kan opbrengen hebben zulke kruisbogen meestal een hulpmiddel om ze te spannen, dat gebruik kan maken van een hefboomeffect, een katrol of tandradmechanisme. Het is deze grote spankracht van de kruisboog die hem zo'n formidabel wapen maakte in de strijd tegen geharnaste tegenstanders. In de Middeleeuwen werden er echter ook al uitstekende handbogen gemaakt, vooral in Engeland, die qua effectiviteit volgens velen te prefereren waren boven kruisbogen, mits gebruikt door een deskundig schutter. Hierin zat hem echter de crux: handboogschieten vereist een veel grotere deskundigheid en veel meer en geregelde oefening dan kruisboogschieten. Het was veel duurder een aantal handboogschutters in goede staat van oefening te krijgen en te houden. In moderne tijden hoeven beide handwapens elkaar qua kracht en schietafstand weinig meer toe te geven.

Kruisboogsport
Ook tegenwoordig wordt er nog met kruisbogen geschoten, als sport en voor de jacht, dit laatste vooral in de Verenigde Staten. Moderne kruisbogen hebben boogstaven van staal of moderne composietkunststoffen en halen pijlsnelheden van meer dan 100 m/s op het moment dat de pijl de boog verlaat en zijn met telescoopvizier tot ca 100 m nauwkeurig genoeg om een doel van 20 cm te treffen. Bij de jacht wordt meestal echter gestreefd naar afstanden van 20 meter of minder. Zulke jachtbogen zijn weer anders geconstrueerd dan middeleeuwse kruisbogen, met langere pijlen. Het schieten met kruisbogen op openbare terreinen is overigens in Nederland verboden.

Geschiedenis
De kruisboog dateert lang voordat het wapen uiteindelijk populair zou worden. Er bestaan twee theorieën over de plaats waar de kruisboog zou ontstaan zijn: Griekenland of China. Rond 400 voor onze jaartelling ontwikkelden de Grieken de katapult: een wapen dat stenen en rotsblokken over grote afstand kon wegslingeren. Dit idee ontstond uit de inspanningen om de werpkracht van de menselijke hand te vergroten. Na verloop van tijd ontwikkelde de katapult, die sterk op de kruisboog gelijkt, zich tot een groot wapen hoewel bewijzen aanwezig zijn om aan te nemen dat de eerste exemplaren de omvang van een kruisboog hadden.

Aan de andere kant wordt de theorie dat de kruisboog in China zou zijn ontstaan, ondersteund door archeologische vondsten van bronzen ontspanningsmechanismen gedateerd 200 VC. Chinese verslagen maken echter gewag van dit wapen in conflicten rond 314 VC. En bepaalde bronnen die teruggaan op niet teruggevonden oudere verslagen en die dus moeilijker te controleren zijn, doen vermoeden dat dit wapen minstens honderd jaar ouder moet zijn.

Vanaf de 11de eeuw tot het ontstaan van efficiënte vuurwapens zo’n 500 jaar later, was de kruisboog een populair oorlogswapen. De kruisboog werd vooral gebruikt als verdedigingswapen zoals bij de verdediging van forten of versterkte plaatsen zoals burchten en schepen.

In de middeleeuwen bestond in vredestijd het merendeel van de garnizoenen uit kruisboogschutters. Op een zwaar verdedigde vesting zoals het Engelse Calais aan de Franse kust waren te allen tijde 53.000 kruisboogpijlen ter beschikking. De autoriteiten kochten ze aan in grootverpakkingen van 10 of 20.000 stuks tegelijk. Tussen 1223 en 1293 produceerde de familie Malemort in Engeland bijna één miljoen kruisboogpijlen.

Het resultaat van deze vraag was een vorm van massaproductie die ver vooruitliep op de massaproductie van de Industriële Revolutie.

In de vijftiende en zestiende eeuw volgde een enorme ontwikkeling op het gebied van het gebruik en de toepassingen van buskruit. Het gevolg was dat het gebruik van de kruisboog als oorlogswapen door dit nieuwe wapen voorgoed zou verdrongen worden. Behalve op zee, waar het gebruik van de kruisboog nog lang zou blijven bestaan: ontstekingsproblemen van het kruit in vochtige omstandigheden waren hiervan de oorzaak.

Constructie
De boogstaaf van de kruisboog werd vervaardigd van hout of composietmaterialen tot in het midden van de 15e eeuw. Het voordeel van een houten boogstaaf is dat de boog als geheel lichter blijft. Composietbogen werden gemaakt van hoorn, pees en hout, waarmee veel grotere spankrachten mogelijk werden. Hoorn werd voor de binnenkant van de boogstaaf gebruikt, en dierlijke pezen voor de buitenkant. Omdat boogstaven van composietmaterialen werden vervaardigd door het samenlijmen van de onderdelen was een stevige lijmverbinding essentieel. De sterkste lijmen hadden ook de meeste tijd nodig om te drogen. Het was niet ongewoon om 6 maanden tot een jaar uit te moeten trekken voor de droogtijd van een boog. In de late 15e eeuw maakte de staalfabricage grote vorderingen en werd dit materiaal steeds vaker gebruikt voor de boogstaven. Een kruisboogstaaf is tenslotte niet anders dan een speciaal gevormde veer. Stalen boogstaven kwamen tegen het begin van de 16e eeuw steeds meer voor aangezien ze een consistenter schietgedrag hadden, behalve bij heel koud weer.

Een kruisboog heeft een pees die op zijn plaats wordt gehouden door een noot (ook wel rol of tuimelaar genaamd) als de boog is gespannen en de pijl wordt geplaatst. De noot ligt meestal aan het uiteinde van het pijlplatform, de lade. Hij bestaat uit een cilindrisch stukje hoorn, metaal of kunststof dat om een horizontale as dwars op de schietrichting draait, en waarin een keep is gemaakt waarin de pees kan rusten, terwijl aan de onderkant dan een richel is waar een staaf tegen aan drukt, die voorkomt dat de noot wegdraait en de pees lost. Deze blokkeerstaaf wordt door een veer op zijn plaats gehouden en door de trekker over te halen vrijgemaakt. De veer zorgt dat bij het weer naar achter halen van de pees de noot weer vanzelf blokkeert. De noot heeft vaak een groef in het midden waar de achterkant van de pijl in past, zodat het contact van de pees en de pijl bij het afschieten zo gelijkmatig mogelijk ontstaat. De pijl rust ook in een ondiepe gleuf op de lade om hem zo consistent mogelijk te presenteren aan de pees. De gleuf speelt zelf eigenlijk geen rol bij het geleiden van de pijl. Bij een eenvoudiger trekkermechanisme rust de pees in een uitsparing op de lade, en wordt door een pen die door de kolf heen loopt omhooggewipt als daar van onder op wordt gedrukt. Hierbij is de beweging van de pees minder goed voorspelbaar en slaat de pees nogal hard tegen het uiteinde van de pijl, wat de nauwkeurigheid schaadt.

De boogstaaf ('boog ') en de kolf van een kruisboog werden vaak van een goede kwaliteit hardhout gemaakt, zoals eikenhout of hard esdoornhout. De Centraal-Europese bogen waren vaak versierd en ingelegd met andere materialen zoals ivoor en speciale houtsoorten. De boogstaaf wordt aan de kolf bevestigd met henneptouw, linnen, of ander sterk bindmateriaal. De lade van de kruisboog is een plat gedeelte met een rechte groef waar de pijl op ligt en langs glijdt bij het afvuren. De pees van een kruisboog wordt gemaakt van sterke vezels die weinig neiging tot rafelen hebben. Linnen, hennep en dierlijke pezen werden gebruikt. Zelfs met katoen werd met enig succes geëxperimenteerd. De dierlijke pezen bestaan uit bindweefsel afkomstig van de nekwervelkolom van grotere dieren. Het bevredigend vastmaken van de elastisch vervormende boogstaaf aan de niet-vervormende zuil is ook een vrij lastig technisch probleem dat vaak werd opgelost door gebruik te maken van enigszins elastisch materiaal zoals dierlijke pezen en tussenliggende stukjes vervormbaar materiaal zoals leer. De kruisboog heeft verder een trekker, zoals die later ook werd ingebouwd in geweren, musketten en andere vuurwapens. Trekkers zijn in europa al bekend van kruisbogen uit de vroege 15e eeuw. Leonardo da Vinci ontwierp vele complexe trekkermechanismen voor kruisbogen, en kwam uiteindelijk uit op een gevoelige trekker die met zeer weinig kracht kon worden gelost.

Moderne kruisbogen (en handbogen) gebruiken soms ook een langere pees die aan beide uiteinden van de boogstaaf over een al dan niet excentrische katrol loopt, om een geringe beweging van de boogstaaf in een veel groter verplaatsingstraject van de pees om te kunnen zetten. Een dergelijke boog werkt efficiënter omdat meer energie van de boogstaaf op de pijl overgedragen wordt, omdat de zware boogstaaf zelf minder bewegingsenergie verkrijgt. Niettemin zijn moderne kruisbogen meestal veel lichter dan de loodzware grote kruisbogen uit de Middeleeuwen, met een veel geringere spankracht. Een moderne kruisboog heeft een pijlsnelheid die vergelijkbaar is met die van een moderne composiet-handboog.

Disciplines
De moderne kruisboogsport kent een aantal disciplines: (o.a.?)6m, 10m, 20m, 28m en 61m traditioneel, field, match, wipschieten.

Externe links

 * Artikel over kruisbogen op Wikipedia
 * Website van de Nederlandse Kruisboogbond
 * Geschiedenis en de werking
 * Kruisboogvereniging De Knipe