Ondergang van de Duitse vloot in Scapa Flow

Scapa Flow is een beschutte baai in het zuidelijke deel van de Orkney-Eilanden (noordelijk van Schotland gelegen op 59° N.B.). De baai ligt tussen de eilanden Orkney, Graemsay, Burray, South Ronaldsay en Hoy en is bekend als ankerplaats voor de Britse koninklijke marine tijdens de Eerste en de Tweede Wereldoorlog. De Vikingen gebruikten de binnenzee reeds voor hun oorlogsschepen. Tot 1956 bleven de Britten haar als marinebasis gebruiken. De Grand Fleet had hier de gehele Eerste Wereldoorlog haar belangrijkste steunpunt, dat door zijn ligging bij uitstek geschikt was voor een blokkade van Duitsland.

Na afloop van de Eerste Wereldoorlog ging de Duitse oorlogsvloot (de Hochseeflotte) hier voor anker in afwachting van de bepalingen van het Verdrag van Versailles. Maar waarom hier? Artikel 23 van de wapenstilstand luidde:

"De oorlogsschepen van de Duitse vloot die door de geallieerden worden aangewezen, moeten onmiddellijk worden ontwapend en in een neutrale haven of – indien dit niet mogelijk blijkt – in een geallieerde haven worden geïnterneerd. Ze zullen daar bewaakt worden door de geallieerden. Alleen aan boord is een eigen waakdienst toegestaan. Het betreft: 6 slagkruisers, 10 slagschepen, 8 lichte kruisers (waarvan twee mijnenleggers) en 50 torpedoboten van de nieuwste soort. Alle ter internering aangewezen schepen moeten bereid zijn, de Duitse havens zeven dagen na ondertekening van de wapenstilstand te verlaten. De reisroute zal middels een radiotelegram worden meegedeeld."

De Duitse marinevertegenwoordiger, kapitein ter zee Vanselow, verzocht Admiraal Wemyss, de Britse First Sealord dringend, de schepen in een neutrale haven te interneren; ze hadden zich immers nooit overgegeven, maar Wemyss ging daar niet op in. Volgens Newbolt, in deel 5 van "Naval Operations" (de officiële Engelse maritieme geschiedschrijving) stelde Wemyss, die als oudste zeeofficier aan de wapenstilstandsonderhandelingen in Compiègne deelnam, onmiddellijk daarna aan de geallieerde marineraad (Allied Naval Council) voor, hiertoe Scapa Flow te bestemmen, omdat internering in een neutrale haven maar moeilijkheden zou geven. Dit voorstel werd aangenomen. Al snel bleek de Duitsers bij navraag dat de geallieerden bij geen enkel neutraal land hadden geïnformeerd. Het Noorse ministerie van marine had zelfs geantwoord dat men zich al had voorbereid om de Duitse schepen tijdelijk op te nemen, en zich erover had verwonderd dat daartoe geen verzoek was ingediend. Op 11 januari 1919 protesteerde de Duitse regering – uiteraard vergeefs - nadrukkelijk tegen deze handelwijze. In de complete chaos na de wapenstilstand, geteisterd door de marxistische revolutie die door de Duitse havens waarde en in de paniek door de Britse dreigementen, Helgoland te bezetten en Wilhelmhaven te beschieten, was het nog een wonder, dat de schepen op 21 november 1918 ordelijk naar de Firth of Forth voeren. Hoewel schout-bij-nacht Ludwig von Reuter, die het bevel voerde over deze operatie, door de bolsjewistische "Opperste Zeeliedenraad" alleen als "technisch adviseur" werd erkend, had hij bij velen toch genoeg moreel gezag.

De gehele Britse Grand Fleet zorgde voor ontvangst van de Duitse schepen, die onmiskenbaar de sporen droegen van muiterij en revolutie: vijf slagkruisers, negen slagschepen van de Kaiser- en König-klasse plus Bayern, zeven lichte kruisers en 49 torpedoboten. Slagschip König lag nog ter reparatie in Kiel en vlaggenschip Baden was niet opgeëist, maar moest zich later toch in internering begeven omdat slagkruiser Mackensen nog niet voltooid was. De Britse admiraal Beatty had niets aan het toeval overgelaten en al zijn schepen in opperste paraatheid gebracht. En toen de vloot voor anker lag liet hij weten dat de Duitse vlag met zonsondergang gestreken moest worden en nooit meer zonder Britse toestemming mocht worden gehesen. Na een grondige inspectie werden de Duitse schepen naar wat later hun laatste rustplaats zou blijken, Scapa Flow, begeleid.

Daar sloegen bij de Duitse schepelingen verveling en apathie toe. Dagen werden weken, weken werden maanden. De bemanningen mochten van de Britten, die bang waren dat het virus van de revolutie zou overslaan op hun eigen zeelieden nauwelijks van boord. Ieder Duits schip had een zeeliedenraad en de bevelen van Reuter werden naar willekeur uitgevoerd. In de onderhandelingen in Versailles leek geen vaart te zitten. Langzamerhand rijpte bij Reuter een plan: om de Duitse eer te redden zou hij, zodra de gelegenheid zich voordeed, de ondergang van zijn vloot zelf ter hand nemen.

In juni 1919 was het zo ver. De revolutie leek dood te bloeden; de meeste oproerkraaiers hadden er genoeg van en waren gerepatrieerd. Achter bleef slecht een handjevol mensen die loyaal aan Reuter waren. Op 17 juni stuurde Reuter zijn commandanten een geheim bericht over de voorgenomen operatie: op een teken van zijn vlaggenschip moesten zij hun schepen tot zinken brengen. Zijn vertrouwelingen begonnen onmiddellijk met de voorbereidingen. 21 juni moest het gebeuren. De geallieerden eisten in Versailles van de Duitsers onmiddellijke en onvoorwaardelijke ondertekening van het vredesverdrag, anders zou de oorlog worden hervat. Dat betekende dat het bevel, de Duitse schepen te bezetten, niet lang meer op zich zou laten wachten. Toen de Britse vloot die dag uitliep voor een korte oefening en er nog slechts een paar torpedobootjagers achterbleven voor de bewaking, werd door Reuter om 11.20 uur het verwachte sein gegeven.

Terstond werd op de zeventig Duitse schepen tot actie overgegaan. Afsluiters werden opengedraaid, leidingen en condensors kort en klein geslagen. De enkele Britten, die aanwezig waren, zagen de Duitsers tot hun verbijstering overal reddingssloepen vieren en van hun schepen, die langzaam in het diepe water wegzakten, wegvluchten. De Britse vloot kwam te laat om het tij nog te keren. Wilde paniek die onder de Britten uitbrak, waarbij zelfs werd gevuurd op Duitse vaartuigen die de witte vlag voerden, droeg ook niet bij tot het nemen van efficiënte maatregelen. Alleen het Duitse slagschip Baden kon nog worden gered, alsmede vier lichte kruisers en een aantal torpedoboten, waarvan de meeste echter zo goed waren verankerd dat er geen beweging in te krijgen was. De slagkruiser Hindenburg van de Derfflinger-klasse leek aan land te kunnen worden gesleept, tot het enorme schip ineens kenterde en de trossen gekapt moesten worden om te voorkomen dat de sleepboten in de diepte werden meegesleurd. Toen de dag om was lagen 51 schepen waaronder 10 slagschepen en vijf slagkruisers op de bodem van Scapa Flow.

Reuter en zijn mannen werden krijgsgevangen gemaakt; een poging van de Britten Reuter veroordeeld te krijgen wegens hoogverraad, mislukte tot twee keer toe; er werd geoordeeld dat de Duitse admiraal slechts bezittingen had vernietigd die aan Duitsland toebehoorden. Op 31 januari 1920 ten slotte keerden Reuter en zijn bemanningen na 13 maanden internering in Engeland in Wilhelmshaven terug, waar ze door de bevelhebber van de admiraliteit, vice-admiraal v. Trotha, werden ingehaald.

In de jaren daarna werd een aantal schepen geborgen. Van een achttal schepen liggen er nog restanten, die een toeristische attractie vormen voor duikers. Het (hoogwaardige) staal van deze schepen heeft in het ruimtevaarttijdperk een nieuwe bestemming gekregen. Omdat het vóór 1946, dus vóór de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki, werd gemaakt, is het veel minder radioactief en daardoor onmisbaar voor extreem gevoelige stralingsdetectoren zoals in ruimteschepen. Apparatuur die met de Apollo op de maan is gezet, delen van de ruimtesonde Galileo die naar Jupiter is gezonden, en de ruimtesonde Pioneer bevatten stukken staal van de Duitse keizerlijke vloot die in Scapa Flow boven water zijn gehaald.

Lit.: Ruge, F.: Scapa Flow 1919 – Das Ende der deutschen Flotte (1969).