IJzer

De IJzer is een rivier die door België en Frankrijk stroomt. Hij dankt zijn naambekendheid vooral aan zijn strategische rol in de Eerste Wereldoorlog. Een deel van de vlakte van de IJzer tussen Nieuwpoort en Diksmuide werd in oktober 1914 onder water gezet en de opmars van de Duitse legers definitief gestopt.

Beschrijving
De IJzer ontspringt ten westen van Cassel in Noord-Frankrijk op 35 meter hoogte in Lederzeele. Hij is de enige rivier die op Belgisch grondgebied, in Nieuwpoort, in de Noordzee uitmondt. De IJzer is 78 kilometer lang waarvan 45 in België.

Het stroomgebied van de IJzer wordt in het zuiden en het oosten van het stroomgebied van de Leie gescheiden door de West-Vlaamse Heuvels en de Midden-West-Vlaamse Heuvelrug. In het Noorden wordt het door een duinenrij van de Noordzeekust afgescheiden. De IJzervlakte sluit landschappelijk aan op de polders.

De bovenloop kronkelt zich in een zacht golvende en dun bevolkte landbouwstreek doorheen een smalle vallei richting België. Hij wordt gevoed door de Penebeek (Peene Becque), de Vuilebeek (Sale Becque) en de Herzele (Herzeele). De Zwijnebeek (Zwyne Becque) op de linkeroever en de Heidebeek (Ey Becque) op de rechteroever vormen een eind lang de grens tussen Frankrijk en België.

Ter hoogte van Roesbrugge – Haringe vloeit de IJzer België binnen. In België monden de Poperingevaart, de Kemmelbeek, de Lovaart, de Ieperlee en de Handzamevaart uit in de rivier.

Stroomafwaarts de Frans-Belgische grens krijgt de IJzervallei een asymmetrisch profiel. Aan de noordzijde wordt de vallei begrensd door het steil oplopende plateau van Izenberge (16 meter hoogte), een vruchtbaar akkergebied. De zuidzijde van de vallei bestaat uit vlakke en laag gelegen graslanden, die bij hoge waterstanden dienst doen als natuurlijk bufferbekken: de IJzerbroeken.

In zijn benedenloop stroomt de IJzer tussen twee dijken door de vlakke en open polders naar Nieuwpoort. Vanaf de Uniebrug is de natuurlijke bochtige loop van de rivier kortgesloten door een kanaal.

De IJzer mondt uit in de Noordzee via het Sluizencomplex van Nieuwpoort. Vanaf hier wordt de IJzer ook havengeul genoemd. Vanaf het sluizencomplex tot de Noordzee, ongeveer drie kilometer, is de IJzer op de linkeroever ingedijkt. Ten zuiden van de havengeul, op de linkeroever, ligt de oude stad. De dijk heeft hier een kademuur. Verder zeewaarts strekt zich ten zuiden van de havengeul een poldergebied uit. De laatste kilometer is een duinengebied dat heden ten dage bebouwd is met villa's en flatgebouwen.

Ten noorden van de havengeul, op de rechteroever, strekt zich een duinengebied uit. Het eerste deel ervan is industriegebied. De rechteroever is er ingedijkt met een kademuur. Het laatste deel van de rechteroever is bewaard als natuurlijk estuarium, een gebied van slikken en schorren.

Het water in de havengeul is onderhevig aan de getijdenwerking. Het hoogteverschil tussen hoge en lage tij is vier meter. Verandering van getijde gaat gepaard met sterke stroming.

Ontstaan en geschiedenis
De naam van de rivier IJzer houdt geen verband met het metaal ijzer. De oorsprong van de naam ligt in de pre-Romeinse tijd, zou van Keltische oorsprong zijn en iets als levendig water betekenen. Het is een naam die in gans Europa voorkomt als Isar (Duitsland), Isara (Italië), Jisera (Tsjechië), of Isère (Frankrijk) wat klinkt als l’Yser, de Franstalige uitdrukking voor de IJzer maar met een ander schriftelijk woordbeeld.

Tijdens de ijstijd lag voor de huidige Belgische kust een uitgestrekte zandvlakte. Een massale hoeveelheid water was immers in de vorm van ijs opgeslagen in de enorme ijskap die noordelijk Europa bedekte tot halverwege huidig Nederland. Deze vlakte werd doorsneden door een rivier gevoed door smeltwater van de ijskap en neerslagwater. Zowat 10.000 jaar geleden warmde het klimaat op en de ijskap begon te smelten. Een rivier, gevoed door smeltwater en neerslag in het stroombekken van wat nu de IJzer is, vloeide naar de lager gelegen zee. Door de geleidelijk stijgende zeespiegel ging deze rivier meer en meer meanderen en uitwaaieren in een steeds veranderend geheel van geulen. Er ontstond een gebied van slikken en schorren, zoals men ze kan zien in het natuurdomein IJzermonde op de rechteroever van de rivier bij de monding. Dit slikken en schorrengebied strekte zich uit tussen Nieuwpoort, Diksmuide, Lo en Veurne. Door de werking van de wind op het zand ontstond een duinengordel die op verschillende plaatsen door getijdengeulen werd doorbroken. Door het aanleggen van dijken en oorspronkelijk primitieve dammen en verlaten werd vanaf de 10de eeuw de rivier, de IJzer, in een beperkte bedding gedwongen, het slikken en schorrengebied droog gelegd en omgevormd tot een poldergebied. Dat gebied ten noorden van Veurne, tussen de IJzer en de kust, is sedert de middeleeuwen gekend als Veurne-Ambacht. Vanaf de 13de eeuw werd de rivier tot scheepvaartweg uitgebouwd. Schepen voeren tussen Nieuwpoort en Ieper langs de IJzer en de Ieperlee. Via Nieuwendamme voeren schepen tussen Brugge en Nieuwpoort. Omvangrijke kanaliseringwerken (rechttrekkingen, baggerwerken, oeverwerken, dammen, sluizen, verlaten, hellingen) vonden plaats van de 17de tot de 19de eeuw. In 1643 werd van de (huidige) Uniebrug tot de monding een drie kilometer lang kanaal gegraven ter vervanging van de bochtige benedenloop van de IJzer. De bochtige benedenloop dient nu alleen voor afwatering onder de naam Oude IJzer of Kreek van Nieuwendamme. Het kanaal is nu gekend als de IJzer maar ook als IJzerkanaal wat soms aanleiding geeft tot misverstanden als zou de IJzer helemaal gekanaliseerd zijn.

In 1640 werd het kanaal Nieuwpoort-Plassendale gegraven.

De IJzer werd te Fintele verbonden met de Lovaart die op haar beurt in Veurne verbonden is met waterwegen naar Nieuwpoort en Duinkerke. In de 19de eeuw werden de mondingen van bevaarbare kanalen en afwateringskanalen samengebracht in één complex van sluizen en verlaten.

De afwatering van Veurne-Ambacht verloopt na al die werken niet meer langs de natuurlijke weg, de IJzer, maar wel langs afwateringskanalen in de polder. De afwatering van het gebied stroomopwaarts Diksmuide gaat wel nog steeds langs de IJzer.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd een deel van de IJzervlakte geïnundeerd om de opmars van de Duitse legers te stoppen.

Na de Tweede Wereldoorlog nam de handelsscheepvaart op de IJzer sterk af. Vandaag heeft de pleziervaart het water voor zich alleen. De IJzer is nu een grensoverschrijdende toeristisch-recreatieve as met schitterende natuurgebieden en tal van bezienswaardigheden in de cultuurhistorische stadjes en dorpen langs zijn oevers.

Militair verleden
Natuurlijke rivieren en door mensen gegraven kanalen waren eeuwen lang belangrijke, zo niet de voornaamste communicatiewegen. Ze waren en zijn anderzijds nog altijd ook een hindernis voor wie van de ene oever naar de andere oever wil. Ze zijn als naderingsweg en als hindernis ook van militair belang. De plaatsen waar de rivier kan overschreden worden zijn verplichte doorgangspunten voor een oprukkend of terugtrekkend leger.

Forten en vestingen
Eind 16de eeuw hadden de opstandige hervormingsgezinde noordelijke provinciën van de Nederlanden zich onafhankelijk verklaard van hun natuurlijke soeverein, de Spaanse koning. De zuidelijke provinciën waren nog steeds onder controle van de Spaanse vorst. Niettemin was de stad Oostende in handen van de opstandige hervormingsgezinden. Ze behoorde in feite tot de noordelijke “Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden”. Het omliggende gebied daarentegen werd gecontroleerd door de Spaanse vorst, vertegenwoordigd door de landvoogden Alexander Farnese en later Albrecht en Isabella. Langs de IJzer lieten ze enkele forten bouwen als onderdeel van een verdedigingslinie, tegen plunderingen door de hervormingsgezinden uit Oostende.

Fort van Nieuwendamme
Het gehucht Nieuwendamme op de beneden loop van de IJzer is afgebeeld op een kaart van het Brugse Vrije naar P. Pourbus (1562-1571) als een eilandje in de IJzer, waarop een torentje van een kerk of kapel prijkt. De afbeelding toont sluizen in het noordwesten en bewoning in het oosten. In 1584 werd er een fort gebouwd als een vierkantig sperfort. De sluis werd opgenomen in het fort teneinde inundatiemogelijkheden te controleren. Het fort was in feite een vierhoekige veldschans van ongeveer 115 bij 115 meter, voorzien van vier bastions met rechte flanken. Oorspronkelijk was het omwald met gracht van 30 m.

Na het beleg van Oostende gevolgd door de verovering van Oostende in 1604 door legers van de Spaanse vorst verloor het fort zijn functie. Het fort geraakte in onbruik. Na de aanleg van het kanaal Nieuwpoort-Plassendale (1640) en de rechttrekking van de benedenloop van de IJzer (1643) lag Nieuwendamme niet langer op een druk bevaren waterweg. Het gehucht werd verlaten.

De benedenloop van de IJzer is nu los gekoppeld van de IJzer en dient alleen voor ontwatering onder de naam Kreek van Nieuwendamme.

De overblijfsels van het fort zijn te zien in Middelkerke, Rattevallestraat, zonder nummer. Ze zijn beschermd als monument bij K.B. van 16.11.1981.

Fort Knokke
Noord van de samenloop van de Ieperlee en de IJzer, (huidig adres is Houthulst Ieperleedijk) werd een klein vierkant sperfort opgericht, de voorloper van het latere fort de Cnocke.

Ook dit fort verloor zijn functie van bescherming tegen de plunderaars van Oostende na de verovering van de stad in 1604.

In 1649 maakte de Vrede van Westfalen een einde aan de oorlog tussen de opstandige Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en Spanje. De Republiek werd door Spanje als soevereine staat erkend. De Zuidelijke Nederlanden bleven onder Spaans bewind.

Op zoek naar natuurlijke grenzen viel Frankrijk herhaaldelijk de Zuidelijke Nederlanden binnen. Het fort Knokke won opnieuw aan belang. In de zuidelijke sector van de samenvloeiing bouwt het Spaans bewind een nieuw fort ter verdediging tegen Frankrijk.

Het Spaans bewind blijkt niet in staat de Zuidelijke Nederlanden afdoend tegen Frankrijk te verdedigen. Met de Vrede van Aken in 1668 komt de kasselrij Veurne-Ambacht in Franse handen terecht. Het fort ligt nu aan de noordgrens van het Franse rijk. Lodewijk XIV laat de noordgrens versterken door de aanleg van een dubbele verdedigingslinie, de zogenaamde pré-carré. Het fort de Cnocke wordt omwille van zijn strategisch belang vanaf 1678 naar ontwerp van Vauban verder uitgebouwd als een fort op een driehoekig eiland, ingeplant in de zuidelijke sector van de samenvloeiing en aan de zuidoostzijde voorzien van een hoornwerk en een ravelijn met bakstenen parament.

In de periode 1690-1692 wordt het fort uitgebreid met twee bastions ten noorden ten zuiden van het fort,  twee ravelijnen ten oosten en ten westen en drie lunetttes, allen uit aarde opgebouwd. In de periode 1692 - 1712 wordt om de oostelijke en de westelijke sector van de versterking een 36 tot 55 m brede gracht gegraven.

Op de Ferrariskaart uit de jaren 1770 staat het in detail getekend als Fort de Cnocke.

In 1781 werd het fort Knokke dat toen weer onder Oostenrijks bewind viel, gesloopt. De grachten worden gedempt. Het eigenlijke fort en de bijhorende zuidelijke sector met bakstenen parament worden afgebroken. De uit aarde opgeworpen versterkingswerken blijven min of meer behouden en worden omgevormd tot weiland.

Het voormalige fort de Cnocke laat tot op heden zijn sporen na in het landschap. De lichte terreingolvingen in het polderlandschap, en het grillige verloop van een smalle gracht ten oosten van de samenvloeiing Ieperlee-IJzer zijn materiële sporen van de gebastioneerde omtrek van dit fort. De huidige indeling van de landbouwpercelen gaat nagenoeg volledig terug op de toenmalige structuur van de versterking. Bomenrijen op de grenzen van de percelen en het gebruik van de grond als hooiland of weiland markeren vaak deze indeling. De contouren van het voormalige fort kunnen bijgevolg als dusdanig in het landschap worden waargenomen. De in de jaren 1920 heropgebouwde hoeve (Ieperleedijkstraat nr. 2) met een woonhuis onder zadeldak en een dwarsschuur in gele bakstenen en stalling is ingeplant op de plaats van de voormalige gouverneurswoning van het fort. De restanten werden in 1995 als monument beschermd.

De huidige brug over de IJzer is gekend als Knokkebrug, een verwijzing naar het voormalig fort.

De Vlaamse Landmaatschappij zal in het kader van een natuurinrichtingsproject ter hoogte van de Knokkebrug werken uitvoeren. De grachten zullen uitgediept worden tot op een archeologisch verantwoord niveau en de grond opnieuw op de vroegere aarden versterking of glacis gebracht. Hierdoor zullen de restanten van het voormalige 16de eeuwse fort Knokke weer zichtbaar worden.

De vesting Nieuwpoort
In 1697 werd de Negenjarige Oorlog tussen Frankrijk en een Liga van Europese staten waaronder Spanje en de Noordelijke Nederlanden afgesloten met de Vrede van Rijswijk en een verdrag gekend als het (eerste) Barrièreverdrag of Barrièretractaat. De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden werd daarmee bij de verdediging van de Zuidelijke Nederlanden betrokken. Volgens het Barrièretractaat kreeg de republiek het recht om zich te beschermen tegen de Fransen door garnizoenen te legeren in acht vestingsteden in de Spaanse Nederlanden. Nieuwpoort, de stad op de monding van de IJzer, was een van die steden. De barrière was dus een vooruitgeschoven verdedigingslinie van de Republiek.

Niettemin werden van 1745 tot 1748 de Zuidelijke Nederlanden door koning Lodewijk XV van Frankrijk bezet. De vestingwerken van de barrière steden waren sterk verwaarloosd gebleken, zodat de Fransen een aantal ervan gemakkelijk hadden kunnen innemen.

Na het midden van de 18de eeuw verliezen deze versterkingen echter geleidelijk aan hun betekenis. In 1781 zegde Keizer Jozef II het barrièretractaat eenzijdig op. Een aantal vestingen werden gesloopt.

Na het Congres van Wenen in 1815 werd onder impuls van de Britten andermaal een barrière van vestingsteden opgericht ter hoogte van de huidige zuidelijke grens van België. Ze werd bekend als de Wellingtonbarrière. Deze barrière moest het geheel van de Nederlanden, het pas opgerichte (Verenigd) Koninkrijk der Nederlanden, beschermen tegen hernieuwde Franse agressie. Nieuwpoort was zoals voorheen een van de barrièresteden. Na de Belgische onafhankelijkheid in 1830 speelden de vestingsteden dezelfde rol.

In het midden van de 19de eeuw zocht de Belgische regering een oplossing voor een mogelijke bedreiging uit het zuiden of het oosten. Geleidelijk evolueerde het Belgisch defensieconcept in de richting van het concept dat in de eerste weken van de Eerste Wereldoorlog toegepast werd. Een aantal vestingen hadden geen plaats meer in dat nieuw defensieconcept. Ze werden ontmanteld. Nieuwpoort was er één van. Op 11 september 1862 verliet het garnizoen Nieuwpoort. De militaire bouwwerken werden verkocht en de versterkingen afgebroken. De monding van de voornaamste waterwegen werden samen gebracht in één sluizencomplex, ook gekend als de ganzenpoot.

De eerste wereldoorlog
In 1914, in de eerste maanden van de Eerste Wereldoorlog, gingen de IJzer, de Ieperlee en de stad Nieuwpoort met het sluizencomplex onverwacht een cruciale rol spelen in de oorlog. Op 18 oktober begon Slag aan de IJzer met een aanval door het 4de Duitse leger, onder bevel van hertog Albrecht van Würtemberg, op de Belgische strijdkrachten die langs de IJzer stonden opgesteld. Het Belgische leger kon de Duitse opmars stoppen door met hulp en medewerking van Karel Cogge en Hendrik Geeraert een deel van de IJzervlakte met zeewater onder water te zetten. Bij deze inundatie werden de dijken van de IJzer niet doorbroken en trad de IJzer zelf niet buiten zijn oevers. De frontlijn zou zich uiteindelijk uitstrekken van Nieuwpoort langs de IJzer en de Ieperlee tot Ieper enverder tot aan de Zwitserse grens. De IJzervlakte en de Ieperlee werden het tafereel van een stelling- en loopgavenoorlog tussen twee krijgsmachten gescheiden door het water.

Het bruggenhoofd rond het sluizencomplex
Op 21 oktober 1914 om 23u00 werden op vraag van de Franse verdedigers de verlaten van de Kreek van Nieuwendamme geopend om de polder Noord van de IJzer onder water te zetten. Deze onderwaterzetting had als doel de Duitsers zo veel mogelijk verliezen toe te brengen om nadien een offensief te kunnen ontketenen. Deze eerste inundatie werd later een deel van het naderhand ingerichte bruggenhoofd dat het sluizencomplex gedurende gans de oorlog zou beschermen. Het redan van Palingbrug, noord van de stad Nieuwpoort, een onderdeel van de vroegere vesting Nieuwpoort dat niet ontmanteld was geworden, was eveneens een onderdeel van dat bruggenhoofd.

Het Duitse bruggenhoofd Tervaete
24 oktober 1914 hadden twee en een halve Duitse divisies in de bocht van Tervate de IJzer overgestoken en er een bruggenhoofd gevormd vanwaar het offensief kon verder gezet worden. Bij vergeefse aanvallen tegen het bruggenhoofd door majoor graaf Hendrik (Henri) d’Oultremont en zijn grenadiers sneuvelden hijzelf en honderden soldaten. Het Belgisch leger moest de IJzer prijsgeven en zich opstellen achter de Grote Beverdijk en nadien achter de spoorweg Nieuwpoort-Diksmuide.

Het bruggenhoofd Diksmuide
Twee dagen na het begin van de Slag aan de IJzer was Diksmuide de enige plaats aan de IJzer die nog niet door de Duitsers ingenomen was. Diksmuide vormde een bruggenhoofd op de oostzijde van de IJzer. Het behoud van het bruggenhoofd leek destijds van groot belang voor de Fransen om, gedreven door hun doctrine van l’offensif à l’outrance, een offensief te kunnen ontketenen. Het bruggenhoofd werd verdedigd door Franse, Frans-Afrikaanse en Belgische eenheden. Onder hen 6.500 Franse mariniers, onder bevel van Admiraal Ronarc'h. Op 10 november moesten ze het bruggenhoofd toch prijsgeven. De helft van de Franse mariniers waren gesneuveld of gewond. Diksmuide bleef tot het eindoffensief (1918) in Duitse handen en men kan zich afvragen wat de zin was van de gebrachte offers.

Bronnen
Fort Knokke

Hydrografie van het IJzerbekken