Katana



De katana wordt meestal omschreven als samurai zwaard. Dat blijft ongeveer even typerend als het hebben over een Japanse motorfiets. Het is een lang zwaard met een eenzijdig snijdende kling. Katana betekent dan ook, “Lang zwaard” of “Normaal zwaard”. Hoewel dit zwaard haast een synoniem voor Japan is, is het van oorsprong niet Japans. De vorm en het smeedproces waarbij smeedijzer meermalen gevouwen en gehamerd wordt tot het opvallende lichtgebogen blanke staal, komt uit China.

Tot ongeveer het jaar 1000 waren Japanse zwaarden (chokutō of jōkotō) meestal recht en weinig uniform in lengte en dikte van de kling. In de Heian periode (8e-11e eeuw) kwam middels de handel via een omweg de smeedtechniek vanuit China naar Japan. Daar werden die technieken verfijnd en verbeterd en ontstonden de legendes, en de tsunami aan benamingen. De eerste katana (-geen meervoudsvorm in het Japans) waren de tachi. Deze hebben vaak een iets langere kling dan de 71 tot 76 centimeter van een katana. De lengtemaat in shaku (30 centimeter) bepaalt het soort zwaard. De langste versies worden wel dai-katana genoemd.

De draagwijze, met de snijkant omhoog (tachi) of omlaag (katana), wat ook de naam van de maker toont, typeert eveneens het soort zwaard. Het tweede, kortere zwaard dat een samurai vaak met de katana als paar (nihontō) droeg, heet wakizashi en oogt weliswaar als een kleinere katana, maar verschilt in bladdikte en gebruikte smeedtechniek. Een ander soortgelijk bijzwaard, een zonder gevest, heet koshigatana. Deze versies, omschrijvingen en benamingen, zijn slechts een kleine greep uit het totaal. Ook de scholen (gokaden) van vervaardiging, geven eigenschappen weg.

Hieronder een lijst van zwaarden met hun lengtes
 * Jin taichi: 84 cm en langer
 * Katana, Tachi: 71 tot 76 cm
 * Chisa katana: 60 tot 66 cm
 * Wakizashi: 55 tot 58 cm
 * Tantō, Aikuchi: 28 tot 41 cm
 * Yoroi toshi: 23 tot 30 cm
 * Kwaiken: 8 tot 15 cm
 * Daikatana: 80 tot 90 cm

De zwaarden zijn gemaakt van staal. Ruwweg gezegd is staal een legering van ijzer met koolstof. Het koolstofgehalte varieert van 0,5 tot 2 procent. Meer koolstof geeft een betere hardheid en hogere treksterkte, maar maakt het staal brosser. De Japanse smeden verkregen het ijzer uit lage houtskoolovens en door verschillende smeedbehandelingen verkregen ze de drie soorten staal die de basis van de katana vormen. De kern van het in doorsnee haast driehoekige blad, wordt gevormd door een relatief zachte en buigzame staalsoort dat talloze malen verhit, gedeeld, versmolten, gevouwen en gehamerd is. Zo ontstaat een kern van buigzaam staal in vele lagen. Bij de zwaarden die een jaar of langer kostte om te vervaardigen, loopt het tot duizenden lagen op. De buitenste lagen lopen op in hardheid waarbij de snijkant de hardste en meest slijtvaste is met een opvallende kristalkorrelachtige structuur (jigane). De eindeloze variabelen in smeedwijzen, bepalen de eigenschappen.

Een belangerijke factor ( zo niet de belangrijkste ) die zorgt voor een kwalitatief & functioneel zwaard is het hardingsproces.Er kan differentieel of doorgehard worden. Bij het differentieel harden wordt het zwaard volledig bedekt met klei waar enkel de snijrand vrij blijft. Dit zorgt ervoor dat de rug trager afkoelt dan de snede, waardoor het zwaard kromtrekt tijdens het afkoelen en zijn kenmerkende vorm krijgt. Het toepassen van deze techniek zorgt er eveneens voor dat ( door het kristaliseren ) de snede van de katana harder wordt dan de rug. Het maakt het zwaard 'flexibel' waardoor het minder snel kan breken wanneer het onder spanning komt te staan bij snijoefeningen. Wanneer de klei is gedroogd ( na enkele dagen ) kan het eigenlijke hardingsproces beginnen. Het zwaard wordt opgewarmd tot wanneer het een mooie egale rode kleur vertoont Eenmaal dit is bereikt wordt het zwaard snel uit de oven genomen en in een bak water afgekoeld. Deze fase is zeer moeilijk en beslissend voor het al dan niet verkrijgen van een goed lemmet. Bij het te snel afkoelen kunnen barsjes en scheuren optreden waardoor het zwaard waardeloos wordt. Na het hardingsproces wordt de klei van het lemmet verwijderd en schoongemaakt om te kijken of het zonder scheuren door de harding is gekomen. Een doorgeharde katana heeft eenzelfde hardheid over het ganse lemmet en vertoont geen hamonlijn.

Drie perioden hebben een belangrijke invloed gehad op het vervaardigingproces, de soorten, afmetingen en het gebruik van de katana. De invasie van de Mongolen in de dertiende eeuw toonde tekortkomingen. De Mongolen droegen dikke leren bescherming en de tachi waren soms te fragiel. Dit resulteerde in de aanmaak van zwaarden met een dikkere rug die minder snel braken. Vanaf de vijftiende eeuw kende Japan vele burgeroorlogen waarin krijgsheren met hun samurai-clans om de macht vochten. De tijdrovende traditionele (Kamakura) productie was niet toereikend voor het massale wapengekletter en de makers produceerden daarom eenvoudigere zwaarden met minder franje waar het gros der samurai mee vocht. Ook werden de zwaarden iets korter, wat ze beter hanteerbaar maakten. In de vijftiende en zestiende eeuw evolueerde die wat kortere een- en tweehandige uchigatana in de moderne katana. Aan het einde van de lange Muromachi periode (1336-1573) waren katana onder invloed van de Tokugawa shoguns meer gestandaardiseerd en het gebruik werd gereguleerd. Hoewel vuurwapengebruik afnam of zelfs verboden werd in het Japan van de zeventiende en achttiende eeuw, was de kunst van het maken van hoogwaardige katana afgenomen ondanks pogingen van meestersmeden als Suishinshi Masahide (1750–1825) om die kunst te laten voortbestaan.

De tweede komst van Commodore Perry's vloot in 1854, betekende het einde van Japan's isolationisme en de rappe industrialisatie ervan hierna. Het maakte de katana overbodig en verouderd als belangrijkste strijdwapen. Ze werden nog wel gemaakt, zelfs industrieel als type 94 voor het leger (shin guntō). Dat leger kreeg er een macabere reputatie mee in de Tweede Wereldoorlog, maar kon er behalve hoofden, geen overwinning uit slaan. Tegenwoordig wordt de katana vooral als ceremonieel- en kunstobject gebruikt en in de overblijvende krijgskunsten uit het samoeraitijdperk, zoals iaido, kendo en kenjutsu.

Bronnen

 * [ Michiel Mans met wapens: katana http://www.endandit.nl/tech/2007/11/20/michiel-mans-met-wapens-katana]