Slag bij Solebay

De Slag bij Solebay of Sole Bay (7 juni 1672, naar een voormalige baai aan de Engelse zuidoostkust) was een zeeslag tijdens de Derde Engelse Oorlog tussen de vloot van de Republiek der Verenigde Nederlanden enerzijds en een gecombineerde Engels/Franse vloot anderzijds.

De vloten
De Nederlandse vloot telde 61 oorlogsschepen, 14 fregatten, 22 gewapende aviso's en 36 branders, voerde 4.484 stukken geschut en had een bemanning van 20.738 koppen. Luitenant-admiraal De Ruyter voerde het bevel over het centrum; luitenant-admiraal Banckers over de linker-, luitenant-admiraal Van Ghent over de rechtervleugel. Onder hen was het bevel over de verschillende smaldelen van de eskaders opgedragen aan luitenant-admiraal Aert Jansse van Nes, de vice-admiraals De Liefde, Ysaac Sweers, Volckard Adriaenze Schram, Cornelis Evertsen en Enno Doedes Star en de schout-bij-nachts Jan van Nes, Den Haen, Jan Matthyssen, Vlugh en Bruinsvelt.

De vloot van de Britten en de Fransen bestond uit 87 oorlogsschepen en fregatten, 13 kleinere gewapende vaartuigen en 24 branders, voerde 5.100 stukken geschut en had ruim 33.000 man aan boord. Beide vloten waren in drie eskaders verdeeld.

Het gevecht
Tegen acht uur in de morgen nam het gevecht een aanvang. De drie eskaders van de Nederlandse vloot kwamen bijna in een rechte linie naast elkaar opzetten: De Ruyter in het midden, Banckers aan de linker-, en Van Ghent aan de rechterzijde. Vóór elk van de eskaders zeilden twee oorlogsschepen en twee branders uit ieder smaldeel, tezamen 18 oorlogsschepen en evenveel branders. In deze slagorde vielen de Nederlanders de vijand aan: Banckers de witte vlag onder d'Estrées, De Ruyter de rode vlag onder de hertog van York, en Van Ghent de blauwe vlag, die door Montagu, graaf van Sandwich ten strijde werd geleid.

De strijd der opperbevelhebbers
De Ruyter kwam met zijn schip, de Zeven Provinciën, recht op het Engelse admiraalsschip The Royal Prince af en gaf het de volle laag, hetgeen door de hertog van York op dezelfde wijze beantwoord werd, en toen ontstond tussen de beide vlootvoogden een hevig gevecht, dat twee uren duurde, en waarbij de Zeven Provinciën het geschut met dezelfde gezwindheid loste, alsof er met musketten werd geschoten. Hierdoor leed het schip van de hertog geweldig, en ten slotte werd zijn grote steng met de admiraalsvlag eraf geschoten. Dit was voor hem reden, zich van De Ruyter te verwijderen, en op een der naast liggende schepen, de St. Michael, waarover Robert Holmes het bevel voerde, over te gaan, van waar men de koninklijke standaard tot aan de avond zag waaien, toen de hertog zich genoodzaakt zag, ook dit schip te verlaten en zich aan boord van de London te begeven.

Inmiddels was ook Van Nes in een felle strijd met de vice-admiraal van de rode vlag gewikkeld, en werd een vijandelijk schip van 80 stukken, The Royal Catherine, overmeesterd, dat echter kort daarna door de Britten heroverd werd.

Het waagstuk van Van Brakel
Bijna gelijktijdig verliet Jan van Brakel met zijn schip Groot Hollandia, meer aan zijn strijdlust dan aan de regelen der krijgstucht gehoor gevend, het centrum, gevolgd door commandeur De Munnick met het brandschip Gorkum, en stevende recht op het schip van de admiraal van de blauwe vlag, de graaf van Sandwich af, dat zich in de nabijheid van de rechtervleugel van de Nederlanders bevond. Zonder één schot te lossen zeilde hij onder een hagelbui van kogels ettelijke Britse schepen voorbij, stoof op de vijandelijke zeevoogd af, en gaf hem eerst toen de volle laag. Er barstte tussen de Groot Hollandia, een schip van slechts 60 stukken en 300 man, en The Royal James, met 100 stukken en 800 man, een adembenemende, maar ongelijke strijd los. Het schip van Van Brakel lag als een boot tegen het grote schip van Sandwich aan. Maar toch beukte Van Brakel, ofschoon zijn schip deerlijk gehavend was, en het bovendek meermalen door de vijand werd bezet, en zeer velen van zijn bemanning gewond raakten of sneuvelden, gedurende anderhalf uur zodanig op de Britse admiraal in, dat Montagu zich nauwelijks meer verzette, en zich vermoedelijk zou hebben overgegeven, als Van Brakel een vlag gevoerd had.

Montagu komt om
Kort daarop kwamen enkele Nederlandse schepen hem echter te hulp. Montagu, die reeds door drie branders was bestookt, doch deze telkens in de grond had geboord, deed van alles om Van Brakel kwijt te raken, waarin hij ten slotte door het loshakken der enterdreggen slaagde, maar het baatte de Britse vlootvoogd weinig. Want nu daagde Jan Danielszoon van de Ryn met zijn brander op. Deze kwam, gedekt door het vuur van vice-admiraal Sweers recht op de Royal James af, hechtte zich daaraan vast en zette het in weinige ogenblikken in lichterlaaie. Bij honderden sprongen de matrozen uit het brandende en half zinkende schip. Ook Montagu trachtte zich met een van zijn zoons in een sloep te redden, doch deze, met een te grote menigte mensen belast, zonk, en de dappere vlootvoogd vond met zijn zoon jammerlijk de dood in de golven.

Van Ghent sneuvelt
Aan de kant van de Nederlanders was luitenant-admiraal Van Ghent reeds enige uren eerder eveneens gesneuveld. Met ongewone courage was hij op de blauwe vlag afgevaren, maar nauwelijks had het gevecht een half uur geduurd, of hij werd door een kanonskogel getroffen, die hem het leven en het vaderland een van zijn meest onversaagde zeelieden benam. Door zijn dood aangeslagen zonk zijn bemanning de moed in de schoenen en kregen ettelijke schepen van de blauwe vlag gelegenheid om zich bij de rode te voegen, waarmee de zwaarste last van het gevecht op De Ruyter neerkwam. Maar spoedig werd de orde hersteld, want de vlag van de luitenant-admiraal werd overgedragen aan de kapitein der mariniers van het schip van Van Ghent, Van Panhuys, die met het eskader de strijd voortzette, tot ook hij werd uitgeschakeld toen een kogel zijn ene been verbrijzelde en het andere deerlijk kwetste.

Banckers vs. d'Estrées
Inmiddels had luitenant-admiraal Banckers niet stilgezeten. Deze viel, zodra het gevecht een aanvang nam, het eskader van de witte vlag onder graaf d'Estrées, dat meest uit Franse schepen bestond, fanatiek aan. Spoedig echter draaide het eskader, tegen het uitdrukkelijk bevel van de hertog van York, af naar het zuiden, waardoor een ruimte tussen dit eskader en de overige vijandelijke schepen ontstond. Banckers zette met zijn Zeeuwen en Friezen de Fransen achterna, en stelde alles wat mogelijk was in het werk om met hen in gevecht te raken, vooral om vice-admiraal d'Estrées gevangen te nemen. Doch zij ontweken de strijd voortdurend, zodat Banckers hen niet voldoende kon naderen. Hij gaf echter de hoop niet op, bleef hen achtervolgen, schoot een van hun schepen tot een wrak, beschadigde andere en dreef hen voor zich uit, tot de avond een einde aan het gevecht maakte.

Intussen was het verloop van de strijd, ook bij de overige eskaders, de gehele voormiddag zeer wisselend. Reeds bij het begin van de slag was er zo weinig wind, dat veel schepen niet in staat waren, hun plaats in de formatie tegenover de vijand in te nemen en voor de tegenstander gold hetzelfde. En toen het gevecht eenmaal met kracht werd voortgezet, werd de weinige wind, die er nog was, door het hevig kanonneren doodgeschoten, zodat de vloten door elkaar dreven, zonder dat de schepen behoorlijk bestuurd konden worden. Maar juist deze omstandigheid maakte de strijd uiterst hevig en langdurig, want als de schepen elkaar eenmaal genaderd waren, verlieten ze elkaar niet, maar bleven urenlang de strijd voortzetten met een volharding, waaraan geen eind scheen te komen. Dit was vooral het geval bij het eskader van De Ruyter.

De Ruyter opnieuw onder vuur
Deze opperbevelhebber werd met de zijnen na het terugwijken van de hertog van York niet slechts door het eskader van de rode, maar ook door ettelijke schepen van de blauwe vlag fel aangevallen. Zijn eigen schip liep toen groot gevaar door twee branders vernietigd te worden, welke echter beide door de vaardigheid van de kapitein, later om zijn kunde en moed tot luitenant-admiraal verheven Philips van Almonde, afgeweerd werden. Ook de Britse schout-bij-nacht, John Hermann, bestookte geruime tijd met enige schepen de Nederlandse vlootvoogd, doch deze, bijgestaan door zijn trouwe krijgsmakker luitenant-admiraal Aert Jansse van Nes, door diens broer, de schout-bij-nacht, en door andere dappere bevelhebbers, weerde de herhaalde aanvallen met evenveel moed als beleid af. Dit duel duurde urenlang, waarin beide partijen de uiterste krachten inspanden om elkaar, voornamelijk door middel van branders, zoveel mogelijk schade toe te brengen. Maar verscheidene aanslagen van dien aard mislukten. Negen of tien Nederlandse branders verbrandden vruchteloos of werden in de grond geboord, doch een stak het Engelse schip The Henry, van 74 stukken, geleid door kapitein Francis Digby in brand, dat daarop door de Nederlanders werd overmeesterd, maar later heroverd werd. Twee andere grote schepen zouden omtrent deze tijd wel gezonken zijn.

Kapitein Wynbergen van het Noorderkwartier, en kapitein François van Aersse uit de Maze, waarvan de eerste een schip van 70 stukken, doch de laatste slechts een fregat voerde, maakten zich ieder meester van een groot vijandelijk schip, dat echter, toen de Britten van alle zijden tot ontzet toeschoten, wederom, zonder dat er gelegenheid was ze te verbranden, verlaten moesten worden, nadat een aantal gevangenen daaruit bevrijd was. Daarentegen werd één Nederlands schip, de Jozua, gewapend met 60 stukken, kapitein Jan Dick, in de grond geboord, en een ander, Stavoren geheten, van 48 stukken, kapitein Daniël Elsevier, na dapper verzet veroverd.

De strijd luwt
's Middags wakkerde de koelte een weinig aan, en de schepen raakten daardoor iets meer uit elkaar. Toen besloot De Ruyter, toen hij de kanons van Banckers en d'Estrées hoorde, met de beide andere smaldelen naar het zuiden af te draaien, ten einde zich weer bij het derde eskader aan te sluiten en daarna het gevecht met vereende krachten voort te zetten. Dit werd, terwijl het gevecht doorging, gerealiseerd toen De Ruyter met de beide eskaders tegen de avond het smaldeel van Banckers bereikte, waarna de Britten ten noorden van hen wegzeilden, en de nacht een einde aan het gevecht maakte.

Volgens De Ruyter en de meeste overige officieren van 's lands vloot, was deze zeeslag de felste en langdurigste, die tot nog toe was geleverd. Alle Nederlandse bevelhebbers, en onder deze in het bijzonder Aert Jansse van Nes en Banckers, De Liefde, Sweers, Jan van Nes en Den Haen, hadden zich zonder uitzondering naar behoren van hun plicht gekweten, en velen hadden een onwrikbare moed aan de dag gelegd. Maar niemand had zo zeer uitgemunt als de opperbevelhebber zelf.

De tweede dag. Geen hervatting van de strijd
Gedurende de nacht na de zeeslag hield 's lands vloot een zuidoostelijke koers aan, en trachtten de bevelhebbers van al de schepen de schade zoveel mogelijk te herstellen, daar men voorzag, dat het gevecht vermoedelijk de volgende dag zou worden hervat. Tegen de ochtend overkwam het schip Westergoo van kapitein Ide Hilckes Colaerdt een noodlottige ramp; het raakte door verzuim of per ongeluk in brand, waarop het kort daarna in de lucht vloog; gelukkig werd nog een aantal manschappen gered. Met het opgaan van de zon werd men aan de loefzijde de vijand gewaar, doch deze bleef op afstand en verwijderde zich zelfs na verloop van enige tijd in noordelijke richting. Hierop besloot De Ruyter de vijand na te zetten; maar de Britten en Fransen, die aanvankelijk niet verenigd waren, doch zich nu weer hadden aaneengesloten, bleken geen lust te hebben de strijd te voort te zetten, want toen de Nederlanders hen min of meer genaderd waren, draaide de vijandelijke vloot af naar het zuiden, maar ging, toen de Nederlanders ook die koers hadden genomen, niet in op de duidelijke uitnodiging om slag te leveren, hoewel beide vloten slechts een mijl van elkaar verwijderd waren, en de Brits/Franse strijdmacht het voordeel van de wind had.

Intussen ontstond in de namiddag een dikke mist, die het gevecht, al had de vijand het willen aanvangen, scheen te zullen beletten. Doch korte tijd daarna klaarde de lucht op, maar toen de Staatse vloot nogmaals met hoge vaart op de Britten en Fransen, die steeds aan loefzijde op een mijl afstand waren, afstevende, bleek opnieuw, dat de vijand niet voornemens was, het gevecht te hervatten, daar hij voortdurend met 's lands vloot een en dezelfde koers bleef houden, zonder te naderen. Dit duurde tot ongeveer 9 uur 's avonds. Toen zetten de Britten en Fransen koers naar het noordwesten, en hoewel De Ruyter hen tot middernacht nazette, zag hij geen kans meer hen te achterhalen, en staakte de achtervolging.

Deze dag ging dus voorbij zonder iets op te leveren, doch was voor de eer en waardigheid van de Republiek van groot belang. Want nu was duidelijk geworden, wie in het moordende en verbeten gevecht van de vorige dag het overwicht had behouden. De Britten en Fransen waren immers herhaalde malen tot de strijd uitgedaagd, maar ontweken die zorgvuldig en zeilden ten slotte weg. De Nederlanders daarentegen wendden alles aan om het gevecht te continueren, en bleven niet slechts op zee, maar achtervolgden de terugwijkende vloot van de twee machtige bondgenoten!

De Nederlandse verliezen
Het verlies van beide kanten, in deze zeeslag geleden, was aanmerkelijk, doch dat van de Engelsen en Fransen overtrof nochtans in vele opzichten dat van de Nederlanders. Laatstgenoemden misten slechts twee schepen, maar verscheidene andere waren zwaar beschadigd. De Groot-Hollandia, het schip van de dappere Van Brakel, was deerlijk gehavend, en moest naar de Wielingen gesleept worden en bereikte ternauwernood de stad Veere. De Ridderschap en de Oranje, van de schout-bij-nachts Jan Van Nes en Mathyssen, de Jaarsveld en het fregat De Haas waren ook ernstig beschadigd; enkele andere waren eveneens genoodzaakt binnen te lopen, omdat de schade op zee niet kon worden hersteld. Elf branders waren een prooi der vlammen geworden of gezonken.

Het vaderland treurde om het verlies van de vermetele Willem Joseph baron van Ghent. Behalve deze luitenant-admiraal was er geen enkele scheepsbevelhebber gesneuveld; alleen Joost Michiels Cuycq, kapitein van het fregat de Windhond, overleed later aan zijn verwondingen. Doch verscheidene waren zwaarder of lichter gekwetst, zoals luitenant-admiraal Banckers, die licht aan het been gewond was, Engel de Ruyter, de dappere zoon van de opperbevelhebber, Davidt Sweers, Gerolf Isselmuyden, en andere. Het getal der doden en gewonden van het scheepsvolk was vrij aanzienlijk, maar nog draaglijk gezien de hevigheid en langdurigheid van de strijd. Luitenant-admiraal De Ruyter, op wiens schip alleen ruim 20.000 pond buskruit was verbruikt, telde niet meer dan 28 doden en 36 zwaargewonden, luitenant-admiraal Van Nes 19 doden en 20 zwaargewonden; schout-bij-nacht Den Haen 34 doden en 36 gekwetsten, en al de overige meestal minder. Eén schip was echter zwaar beschadigd, namelijk dat van Jan van Brakel, waarop door de honderd vuurmonden van Montagu geen geringe verwoesting was aangericht. Hij zelf was licht gewond, zijn twee luitenants gedood, en van de 300 man, waaruit zijn bemanning bestond, waren niet minder dan 150 man gesneuveld of zwaar gewond en 50 andere licht gekwetst.

De Franse en Britse verliezen
Het smaldeel van de Fransen, dat meestal in de achterhoede gestreden had, verloor een brander, en ettelijke Franse schepen waren zwaar beschadigd, waarvan een in bijna zinkende toestand nauwelijks de Theems bereikte. Enige officieren, onder wie schout-bij-nacht De la Rabesinières, die kort daarna aan zijn kwetsuren overleed, raakten gewond, en het verlies aan volk was vrij aanzienlijk. Veel groter was echter het verlies van de Britten. Met de vernietiging van de Royal James verloor Engeland een van zijn mooiste en sterkste schepen. Nog twee andere werden in de grond geboord, en verscheidene van de grootste soort hadden zo veel geleden, dat ze terstond na het gevecht naar de Theems gesleept werden. Behalve de graaf van Sandwich, een der dapperste en bekwaamste zeevoogden van het rijk, sneuvelden ettelijke moedige kapiteins, wier getal door sommigen op niet minder dan 16 of 18 begroot werd, wat evenwel overdreven schijnt. 19 andere scheepsbevelhebbers, officieren van lagere rang of autoriteiten die meevoeren, werden zwaar gekwetst, en het getal der doden en gewonden van het scheepsvolk werd op ruim 2.500 man geschat, waaronder een vrij aanmerkelijk aantal van de Royal James en andere schepen, waaronder de kapitein van de Royal Catherine, die door de Nederlanders gevangen werd genomen.

In het algemeen mag men het er dus op houden, dat de balans van deze bloedige en verbeten gevoerde zeeslag in het voordeel van de Nederlanders doorslaat. De Britten gaven dit ook zelf toe. Van de andere kant behoort gezegd te worden, dat de Engelse zeemacht dapper had gestreden. Grote verontwaardiging ontstond er dan ook in Groot-Brittannië bij het vernemen van de handelwijze van graaf d'Estrées, omdat koning Lodewijk bevelen aan zijn vlootvoogd zou hebben gegeven zijn schepen zoveel mogelijk te sparen. Natuurlijk probeerden de Fransen, in het bijzonder de Franse gezant aan het hof van Londen, deze aantijging van de hand te wijzen, maar de bescheiden die aan het licht waren gekomen, bewezen duidelijk de gegrondheid van deze beschuldiging. Ook in 1666, tijdens de Tweedaagse Zeeslag, had hij aan zijn zeevoogd het bevel gegeven, de strijd zoveel mogelijk te ontwijken, opdat de beide zeemogendheden, Nederland en Groot-Brittannië, elkaar zouden afslachten, zodat de Franse vloot, zelf schadevrij gebleven, vanzelf de machtigste zou worden.

(Naar De Jonge, Geschiedenis van het Nederlandsche Zeewezen, dl. 2, 2de dr. 1859, herdr. 1993).