Slag in de Golf van Leyte

De laatste zeeslag in de Stille Oceaan was ook één van de grootste uit de geschiedenis: de Slag in de Golf van Leyte (23-26 okt. 1944) tussen de Amerikanen en de Japanners op de Filippijnen, in werkelijkheid vier afzonderlijke zeeslagen, met alle soorten oorlogsschepen die de taken uitvoerden waarvoor ze ontworpen waren: slagschepen, kruisers en torpedojagers. De slag ontstond omdat de Japanners ondanks de mokerslagen die ze sinds Pearl Harbor hadden moeten incasseren, hunkerden naar een alles-of-niets-confrontatie tussen de beide vloten. Hun afbrokkelende macht in de Stille Oceaan en hun slinkende oliereserves maakten het trouwens noodzakelijk iets te doen, en uiteindelijk werden ze door de invasie van de Marianen, halverwege 1944, gedwongen handelend op te treden.

Het was niet moeilijk te voorspellen dat de volgende Amerikaanse aanval op de Filippijnen gericht zou zijn, en om die te verijdelen hadden de Japanners "Sho-I" ("Plan voor de Overwinning") ontworpen. Het was een laatste wanhopige poging om de Amerikanen te verleiden tot een massaal gevecht, waarbij hun gehele oppervlaktevloot was betrokken. Het was even simpel als duidelijk: bij gebrek aan voldoende vliegers voor luchtsteun vanaf vliegdekschepen zou de vloot zich een weg moeten banen naar de landingszones. Door deze dreiging zouden de Amerikanen hun hoofdmacht moeten inzetten en slag moeten leveren.

Het bevel van de Japanse "Mobiele Groep" was toevertrouwd aan vice-admiraal Ozawa en bestond uit vier vliegdekschepen en twee tot vliegdekschepen omgebouwde slagschepen Hyuga en Ise (maar zonder vliegtuigen) en drie kruisers. Vice-admiraal Kurita was commandant van strijdgroepen A en B, het sterkste onderdeel, bestaande uit de slagschepen Yamato, Musashi, Nagato, Haruna en Kongo en 12 kruisers. Groep C was verdeeld in een voorhoede onder vice-admiraal Nishimura met Fuso en Yamashiro en een enkele zware kruiser, en een achterhoede onder vice-admiraal Shima, met drie zware kruisers. De Amerikanen duidden deze formaties aan met een verwijzing naar de locatie waar ze zich bevonden: de Mobiele Groep werd de noordelijke strijdmacht, Groep A en B de centrale strijdmacht en Groep C de zuidelijke strijdmacht.

Ozawa's rol was om de snelle vliegdekschepen van de Amerikaanse admiraal Halsey weg te lokken van de invasievloot. Groep A en B zouden zich dan bij Groep C voegen om de invasievloot te vernietigen, en iedere tegenstand wegvegen. Tegen het 45-cm-geschut van Yamato en Musashi en de gevreesde "Long Lance"-torpedo's van de kruisers en torpedojagers zouden slechts zes oude slagschepen kunnen worden ingezet: Mississippi, Maryland, West Virginia, Tennessee, California en Pennsylvania, want de zes snelle slagschepen bevonden zich bij Halsey's 3de vloot. Het weglokken van Halsey zou ook de dreiging van een luchtaanval verminderen, zo werd gehoopt, want de aanvallers zouden alleen te maken krijgen met de "escort carriers" (langzame, kleinere, lichtbewapende en lichtgepantserde vliegdekschepen) van de 7de vloot. Er werd ingecalculeerd dat Ozawa's strijdmacht waarschijnlijk zou worden vernietigd, maar omdat anders een nederlaag over een paar maanden vrijwel zeker was, vonden de Japanners dit offer aanvaardbaar.

Zodra de eerste Amerikaanse aanvallen in de Golf van Leyte werden gerapporteerd, trad Sho-I in werking. Ozawa vertrok uit Japan en Kurita, Nishimura en Shima uit Brunei op Borneo. Maar het ging bijna direct fout want Kurita's zware eenheden werden ontdekt door twee Amerikaanse onderzeeërs terwijl deze de Straat van Palawan passeerden. Nadat ze dit belangrijke nieuws hadden doorgegeven, deden ze een geslaagde aanval, en torpedeerden drie zware kruisers. De Japanse luchtmacht op de Filippijnen had haar krachten grotendeels verspild met weinig succesvolle aanvallen op Amerikaanse vliegdekschepen in plaats van bij Kurita's schepen te patrouilleren en deze kregen nu zware luchtaanvallen te verduren. Meer dan 250 vliegtuigen van "Task Force (speciale eenheid) 38" voerden vijf keer massale aanvallen uit.

Yamato en Nagato werden elk beschadigd door twee bomtreffers, maar Musashi had het hard te verduren. Ze werd geraakt door ongeveer 13 torpedo's aan bakboord en 20 aan stuurboord, en getroffen door 17 bommen. Zelfs haar massieve pantser was niet bestand tegen zo'n kastijding en Kurita moest haar verlaten. Ze zonk ten slotte ongeveer acht uur nadat de aanvallen begonnen waren. Kurita wist het niet, maar Halsey had toegehapt en was met zijn snelle vliegkampschepen bezig aan een verwoede achtervolging van Ozawa, en liet daarbij de invasie-armada voor Samar onverdedigd achter. Voor de ontstelde Amerikanen leek een nachtmerrie uit te komen, toen de reus Yamato en andere Japanse eenheden de zwakke escort carriers en het escorte van torpedojagers aanvielen. De vliegtuigen op de Amerikaanse carriers waren niet uitgerust om slagschepen aan te vallen; hun taak was de invasietroepen te ondersteunen, en er waren ook geen duikbommenwerpers aan boord. Toch gebeurde het onmogelijke: de Japanners trokken zich terug zonder de invasievloot vernietigd te hebben, hoewel ze het vliegdekschip Gambler Bay, twee torpedobootjagers en een korvet tot zinken hadden gebracht.

Historici breken zich sinds die tijd het hoofd over de vraag waarom Kurita zich plotseling terugtrok terwijl hij de overwinning binnen handbereik had. Maar de Japanners zagen de zaken geheel anders. In de eerste plaats had de admiraal reeds zijn vlaggenschip verloren, hij had een koortsaanval en was de jongste niet meer. De hele dag had zijn eskader aanvallen van onderzeeërs en vliegtuigen moeten afslaan, en daarbij vier zware kruisers en de Musashi verloren. Toen hij zag dat er bij Samar geen schip of vliegtuig te bekennen was maakte hij zich ernstige zorgen, want hij kon nauwelijks geloven dat Halsey volledig in de uitgezette val was getrapt. De vliegtuigen van de escort carriers konden aan land bijtanken, munitie herladen en elk ogenblik terugkomen om aan te vallen, maar hoeveel waren er? De heroïsche pogingen van de vliegers van admiraal Sprague verborgen het feit dat de Amerikanen geen duikbommenwerpers hadden, en zodoende zou men kunnen vermoeden dat de spanning Kurita uiteindelijk te veel werd en hij bevel gaf terug te trekken.

Wellicht speelde ook mee dat Kurita vermoedde dat Groep C een ramp was overkomen toen deze oprukte door de Straat van Surigao, maar dat hij dat niet zeker wist. Admiraal Nishimura echter keek juist uit naar een nachtelijke actie, want hij was ervan overtuigd dat de Fuso en de Yamashiro aan de Amerikaanse eenheden gewaagd waren. Kurita wist beslist niet dat Halsey inderdaad had toegegeven aan de lokroep van Ozawa's strijdmacht. Gelet op de enorme druk waaronder de Japanners al sinds het vertrek uit Brunei hadden gestaan was het verklaarbaar dat de teleurstelling over het gevecht bij Samar Kurita er ten slotte toe had gebracht om het op te geven.

Zoals voorspeld werd de strijdmacht van Ozawa vernietigd toen deze werd ingehaald door Halsey's vliegtuigen bij Kaap Engaño. Al de vliegdekschepen werden in de grond geboord maar de omgebouwde slagschepen Hyuga en Ise ontsnapten naar Japan. Maar het grootste verlies leed Nishimura toen hij de Straat van Surigao binnenvoer even na middernacht op 25 oktober. Zijn strijdmacht, bestaande uit twee torpedobootjagers die het vlaggenschip Yamashiro leidden, de Fuso en de zware kruiser Mogami in linie geflankeerd door nog twee torpedojagers, werd weggevaagd toen deze door "PT boats" (patrouille-torpedoboten) en daarna door torpedobootjagers werd aangevallen. Nishimura schijnt geen poging te hebben ondernomen om ze te ontwijken, en om 3:07 uur werd Fuso midscheeps geraakt door waarschijnlijk vijf torpedo's tegelijk. Brandstof vatte vlam en daarna volgde een reeks explosies die het schip in tweeën scheurde, maar in plaats van te zinken dreven de twee brandende helften uit elkaar. Zowel de Japanse als de Amerikaanse uitkijk rapporteerde twee in vlammen gehulde schepen; het achterschip zonk pas na een uur.

Achter de Amerikaanse patrouille-torpedoboten wachtte de slaglinie van admiraal Jesse B. Oldendorf, oude slagschepen die evenwel waren uitgerust met de nieuwste apparatuur voor vuurleiding en radar. Om 3:53 uur openden ze het vuur op ruim 200 hm, eerst de Tennessee en West Virginia en daarna de Maryland en het vlaggenschip Mississippi. Het leek wel of de Yamashiro onkwetsbaar was voor een breedzij van 35- en 40-cm-granaten, of zelfs voor de torpedo's waardoor ze werd getroffen, maar ten slotte viel ze in een baaierd van vuur stil, kenterde om 4:19 uur en verdween in de golven.

De Straat van Surigao was misschien de zwanenzang van het slagschip, vooral omdat de Japanse en Amerikaanse schepen veteranen van een oudere generatie waren. Ze mochten dan in belangrijkheid zijn voorbijgestreefd door vliegdekschepen, maar toen het erom ging om een sterke strijdmacht tegen te houden, zoals de Britten hadden ervaren met de Bismarck, was het ten slotte toch het geschut van de slagschepen dat de beslissing bracht.

De Keizerlijke Japanse Marine was allesbehalve weggevaagd in Leyte, want er waren wel vliegtuigen maar geen getrainde gevechtspiloten om ze te vliegen en geen vliegkampschepen; er waren nog oppervlakteschepen maar geen brandstof om ze te laten varen. Terwijl het restant van de luchtmacht zich opofferde bij kamikaze-aanvallen op de invasievloot rond Okinawa plande de Japanse marine de grootste zelfmoordmissie van allemaal. De reus Yamato kreeg opdracht om de resterende olie (er was slechts genoeg voor een enkele reis) te gebruiken om voor de laatste keer in actie te komen tegen de indringers. Hoewel er sprake van was dat ze door de ring van geallieerde schepen zou heenbreken om daarna aan de grond gezet te worden op Okinawa als een enorm geschutsplatform, moest ze in werkelijkheid als lokaas dienen. Door zoveel mogelijk vliegtuigen van de vliegdekschepen weg te lokken werd gehoopt rond Okinawa het luchtruim vrij te maken voor een gigantische kamikaze-aanval op de Amerikaanse transporten. De Japanse strijdmacht met de codenaam "Ten-Go" bestond uit Yamato, de lichte kruiser Yahagi en acht torpedobootjagers onder bevel van vice-admiraal Ito.

Om 16:00 uur op 6 apr. 1945 sloop dit eskader weg uit de Baai van Tokuyama (Japan) richting Okinawa in een ringvormige formatie met Yamato in het midden. Om 12:20 uur de volgende dag signaleerde de Yamato grote aantallen vliegtuigen op ca. 30 km recht vooruit. Om 12:32 uur opende ze het vuur, zelfs met haar 45-cm-geschut om een vacuüm te schieten tussen de laagvliegende aanvallers. Om 12:40 uur werd ze geraakt door de eerste bommen en 10 minuten later werd ze aan bakboord getroffen door torpedo's. Na nog acht torpedo's aan bakboord en twee aan stuurboord waren de binnengedrongen watermassa's niet langer beheersbaar en kon de slagzij niet langer meer worden gecorrigeerd. Na de laatste torpedotreffer om 14:17 uur was de slagzij van het gigantische schip 20 graden en werd bevel gegeven het schip te verlaten. Ze kenterde ten slotte en brak uiteen in een enorme explosie, waarschijnlijk veroorzaakt doordat vuur de magazijnen bereikt had. Met haar gingen 2498 officieren en manschappen ten onder, en het laatste restant van de geest van onoverwinnelijkheid van de Keizerlijke Japanse Marine.

Lit.: Willmott, H.P.: The Battle of Leyte Gulf - the last fleet action (2005); Cutler, T.J.: The Battle of Leyte Gulf (1994); Field, Jr., J.A.: The Japanese at Leyte Gulf - the Shō operation (1947).