Tweedaagse Zeeslag bij Nieuwpoort

De Tweedaagse Zeeslag bij Nieuwpoort (12/13 juni 1653) was een confrontatie tussen de vloot van de Republiek der Verenigde Nederlanden en die van Engeland tijdens de Eerste Engelse Oorlog (1652-54).

Na de Driedaagse Zeeslag van Portland (28 febr.-2 mrt. 1653) hield men zich in Nederland bezig met het herstellen en opnieuw uitrusten van de vloot. Tromp, door de ervaring wijs geworden, had er bij de Staten op aangedrongen, dat hij zwaardere schepen zou krijgen die ruimer bemand waren. Maar hij had aan dovemansoren gesproken en moest het doen met een strijdmacht die niet veel sterker, ja, in menig opzicht zwakker was dan die, waarmee hij de vijand in de laatste gevechten het hoofd had moeten bieden. Toch aarzelde hij geen ogenblik aan de bevelen van de autoriteiten te gehoorzamen.

Halverwege mei 1653 stak Tromp met de vloot in zee, vergezeld door 200 koopvaarders, die hij naar Hitlandt (Shetland-Eilanden) moest begeleiden, opdat die van daar verder hun koers westwaarts zouden kunnen vervolgen, om daarna samen met andere koopvaarders, die op de thuisreis waren, terug te keren. Het eerste gedeelte van zijn opdracht werd volgens plan uitgevoerd, maar toen de verwachte koopvaarders niet kwamen opdagen, voer hij, op uitdrukkelijk bevel van de Algemene Staten, naar Duins om de Engelse vloot daar te verrassen en te vernietigen.

Het gelukte ditmaal aan Tromp om Duins met een gedeelte van zijn strijdmacht binnen te lopen, doch hier aangekomen trof hij niet meer dan drie koopvaarders aan, die in bezit genomen werden, en een fregat, dat wist te ontsnappen. Daar in Duins verder niets te halen viel, en Tromp vernam, dat de grote Britse vloot al ettelijke dagen geleden de Noordzee was overgestoken, besloot hij na enkele schotenwisselingen met de Engelse forten zich ook in die richting te begeven. In de vroege morgen van 12 juni ontdekte hij de Engelsen ter hoogte van Nieuwpoort.

De Nederlandse zeemacht, 98 oorlogsschepen en zes branders sterk, werd onder opperbevel van Tromp aangevoerd door de vice-admiraals Jan Evertsen en Witte de With, commandeur Michiel de Ruyter en schout-bij-nacht Pieter Floriszoon, die elk het bevel over een smaldeel hadden. De Britse vloot telde 95 of 100 schepen, die meestal groter, zwaarder bewapend en talrijker bemand waren dan de Nederlandse, en stond onder het opperbevel van de generaals George Monck en Richard Deane, die zich beiden op hetzelfde schip ophielden, en onder wie aan vice-admiraal William Penn en schout-bij-nacht John Lawson het bevel over een smaldeel was opgedragen. De wind woei uit het noordoosten en was in het voordeel van de Britten. Om 11 uur nam de strijd een aanvang

De Engelse vloot, halfmaansgewijs in slagorde geschaard, naderde langzaam de Nederlanders, en nu ontstond een hevig gevecht, dat tot 's avonds 9 uur voortduurde, met verlies van enkele schepen aan beide kanten. Richard Deane, een van de twee Britse opperbevelhebbers, was gesneuveld. Tromp probeerde meermalen het Britse admiraalsschip aan te vallen, doch werd telkens belet daartoe door te dringen. De Ruyter vocht enige tijd met succes. Ook sommige kapiteins onderscheidden zich door dapperheid, van wie Willem van der Zaen en in het bijzonder Joost Bulter, die al strijdend met zijn schip ten onder ging, genoemd mogen worden. Als alle scheepsbevelhebbers op deze wijze hun plicht hadden gedaan, was de zege waarschijnlijk aan de Nederlanders geweest, maar een deel van de kapiteins toonde zich weinig strijdbaar en gaf blijk van verregaande onkunde, waardoor op een van de beslissende ogenblikken verwarring ontstond.

Bij het aanbreken van de volgende dag werden de commandanten van 's lands vloot aan boord bij Tromp geroepen voor krijgsberaad. Nu bleek, dat de munitievoorraad van de meeste schepen, evenals bij de vorige zeeslag, zozeer geslonken was, dat men de strijd onmogelijk de gehele dag zou kunnen volhouden. Daarom werd besloten, nog eenmaal de vijand aan te vallen en zo mogelijk op de vlucht te drijven; mocht dit niet gelukken, dan zou men zich naar de Wielingen (toegang Westerschelde) terugtrekken.

Evenals de vorige dag was de Britse zeemacht, die in de loop van de nacht door admiraal Blake met nog 18 oorlogsschepen was versterkt, in de vorm van een halve maan samengetrokken. Bij de aanvang van het gevecht probeerde admiraal Tromp om de loef van de vijand te winnen, ten einde zich op diens centrum te storten. Bijna leek Tromp zijn doel te bereiken, maar plotseling viel de wind weg, waardoor de helft van de Nederlandse schepen niet meer kon opkomen. Inmiddels ving een bloedige strijd tussen Tromp en de Britse vice-admiraal Penn aan. De Nederlandse opperbevelhebber begroette deze vijandelijke zeevoogd vijfmaal met de volle laag, enterde hem en nam zijn bovenschip in. Maar 13 Britse schepen snelden Penn te hulp en dwongen Tromp hem te verlaten. Tegen deze overmacht moest Tromp zich nu zelf teweerstellen. Hij werd omsingeld, doch nu vielen Witte de With en De Ruyter met zulk een felheid op deze drom van vijanden aan, dat zij zich een weg naar hun opperbevelhebber konden banen en hem konden ontzetten.

Ondertussen drongen de Britten meer en meer naar de Nederlanders op. Gebruik makend van de windstilte, verdubbelden zij hun pogingen om enkele van 's lands schepen af te snijden. Toen besloot Tromp, dat het tijd werd om terug te trekken. Hij liet zich al vechtend terugzakken naar de schepen, die niet hadden kunnen opkomen, en bood met Evertsen, De With, De Ruyter en enige anderen een krachtig verweer. Ongelukkig genoeg ontstond hierbij door onkunde of paniek chaos bij een gedeelte van de Nederlandse scheepsmacht. Sommige kapiteins kozen voor een smadelijke vlucht. Vier of vijf schepen kwamen met elkaar in aanvaring, waarvan er drie, fanatiek door een grote vijandelijke overmacht aangevallen, werden veroverd; de twee andere braken door de Britten heen en ontkwamen naar Goedereede en Texel. Een brander werd zonder noodzaak verbrand en een tweede achterverlaten. Drie oorlogsschepen werden ten slotte afgesneden en vielen in handen van de Engelsen, waaronder dat van Jan Gideonsz. Verburgh, dezelfde kapitein, die het vorige jaar heldhaftig met Hendrick Jansze Camp de eer van de Nederlandse vlag had hooggehouden, en die nu weer zijn schip pas na langdurig verzet te hebben geboden overgaf.

Inmiddels bleef Tromp met zijn commandanten en enkele kapiteins doorvechten om de aftocht te dekken, die langs de Vlaamse banken werd voortgezet. Tot een uur na zonsondergang volgden de Britten de Nederlanders, tot de vijand, die vreesde met zijn zware schepen in het donker aan de grond te lopen, het gevecht staakte en noordwaarts afdraaide. Tromp, wiens schip doorzeefd was en bijna zonk, zette op zijn beurt met 's lands vloot koers naar de Wielingen en liet kort daarna het anker voor Vlissingen vallen.

Terwijl Tromp nog in zee was, had hij aan de Algemene Staten een brief geschreven, waarin hij op een aanmerkelijke versterking van de vloot had aangedrongen, waaraan hij toevoegde, dat wanneer dit niet gebeurde, de Staat bij de huidige overmacht van de vijand niet anders dan nederlagen kon verwachten. Nauwelijks was hij aan land gestapt, of hij en zijn commandanten uitten zich hierover zowel mondeling als schriftelijk opnieuw. Zij gaven toe, bij de laatste zeeslag een nederlaag te hebben geleden, maar weten zulks aan bovenvermelde oorzaken. "Meer dan vijftig schepen van de Engelse vloot zijn beter dan het beste Nederlandse schip," zo werd geklaagd. Vice-admiraal De With, met zijn gewone rondborstigheid, zei kort daarna, toen hij in de vergadering van de Staten van Holland verscheen: "Wat helpt het dat ik zwijg; ik mag en moet het zeggen, de Engelsen zijn meester van ons en dientengevolge van de zee." Ja, commandeur De Ruyter betuigde rondborstig, dat hij niet van plan was weer in zee te gaan, tenzij de vloot met meerdere en betere schepen dan tot dusverre gebruikt waren, werd versterkt.

Aan dit verlangen van Tromp werd gedeeltelijk voldaan, waardoor de Nederlandse marine in het vervolg van de oorlog beter tegenstand aan de Engelsen kon bieden dan bij het uitbreken ervan. Men gaf te dien einde bevel, al de grotere schepen, die tot nog toe ter begeleiding van koopvaardijschepen gebruikt waren, naar 's lands vloot te zenden ter vervanging van de lichte vaartuigen, die werden afgedankt. De admiraliteiten huurden bovendien de zwaarste koopvaarders en rustten die voor de oorlog uit. Maar de ondervinding leerde weldra, dat deze maatregelen, hoe goed op zichzelf ook, onvoldoende waren tegen een vijand, die zulke grote schepen reeds bezat.

(Naar De Jonge, Geschiedenis van het Nederlandsche Zeewezen, 1ste dl., 2de dr. 1858, herdr. 1993).