Slag aan de Berezina

De Berezina is een vooral door de overtocht van het grote Franse leger op 26, 27 en 28 nov. 1812 bekende rivier in Wit-Rusland, die bij het stadje Borissow de hoofdweg van Smolensk naar Minsk kruist, en tussen de drassige oevers ongeveer 120 meter breed is. Dit geschiedde echter niet ongestoord en er waren zware gevechten nodig, om de overtocht af te dwingen: de Slag aan de Berezina. Zie ook: Napoleons veldtocht in Rusland (1812).

Het Franse leger dat aan de terugtocht uit Moskou bezig was, was door ziekte, gebrek en de ingetreden strenge koude in een treurige toestand geraakt. Het telde weliswaar nog 70.000 man, maar nauwelijks de helft was bewapend; de rest werd gevormd door een ordeloze troep in lompen gehulde, bleke en zonderlinge gestalten met lange baarden, die alleen nog moed en kracht bezaten om elkaar het schaarse voedsel dat nog over was te betwisten. Na Smolensk moest dit uitgeputte leger zich in een vermoeiend marstempo voorthaasten, om de Berezina, die niet zonder brug kon worden overgestoken, te passeren, voordat de korpsen van de generaals Wittgenstein, die met 30.000 man uit het noorden, en Tsjitsjagow, die met 27.000 man uit het zuiden naar de Berezina oprukten, zich daar aaneen zouden sluiten om de Fransen de terugweg af te snijden. Daardoor zouden ze tussen twee vuren in komen te zitten, aangezien de Russische hoofdmacht onder Koetoesow ze - zij het langzaam - achtervolgde. Tsjitsjagow was echter al aan de westelijke oever van de Berezina aangekomen, had Borissow ingenomen en had, toen hij daar op 23 nov. door maarschalk Oudinot weer was verdreven, de brug over de Berezina verwoest. Nu was het zaak, een gunstige plek voor het slaan van bruggen te vinden, het materiaal daarvoor aan te voeren, de bruggen te bouwen en dit voor de vijand aan de overzijde zo lang mogelijk verborgen te houden. De plek voor de overtocht werd vijf uur gaans boven Borissow bij Studjenka gevonden, het hout verkregen door houten huizen af te breken, en de vijand door troepenbewegingen bij en beneden Borissow afgeleid van de plaats waar de bruggen moesten komen. 400 pontonniers begonnen op 25 nov. 's avonds, toen Napoleon in Borissow was gearriveerd, met de constructie, die ze met ongekende opoffering, bij strenge kou, dikwijls tussen het drijfijs tot aan de schouders in het water van de Berezina staand, tot stand brachten: één brug voor het voetvolk en de ruiterij, die op 26 nov. 's middags om 1 uur klaar was, en een tweede voor de artillerie en de karren met vracht, die om 4 uur gereed kwam.

Oudinot begon met zijn korps onmiddellijk de overtocht naar de westelijke oever, naar welke 's morgens al 400 man infanterie op vlotten waren overgezet. Hij verdreef een Russische eenheid die kwam opdoemen, en betrok een stelling om de bruggen aan deze kant te beveiligen, terwijl maarschalk Victor de hoogten bij Studjenka bezette, om het korps van Wittgenstein dat in aantocht was, op afstand te houden.

Napoleon zelf stak met de garde 27 nov. 's middags de rivier over. Tot dat tijdstip hadden de Russen de overtocht niet belemmerd, maar wel was deze vertraagd doordat er telkens nieuwe planken op de infanteriebrug moesten worden aangebracht en was de andere brug tweemaal gebroken, terwijl het chaotische opdringen van achterblijvers ook al zorgde voor oponthoud. Tegen de avond brak de andere brug voor de derde maal en nauwelijks was deze hersteld, of soldaten en wagens drongen in zulke dichte massa's voor de brug op, dat er voor de korpsen die nog aan de discipline gehoorzaamden haast geen doorkomen aan was. Iedereen probeerde naar de overkant te komen; mensen kwamen door het gedrang op de bruggen in het water terecht. Anderen probeerden over het zwakke drijfijs of zwemmend de rivier over te steken, wat slechts weinigen gelukte.

Doch op 28 nov. 's morgens vroeg vielen de verbitterde Russen zowel Oudinot en Ney op de westelijke, als Victor bij Studjenka op de oostelijke oever aan. Laatstgenoemde hield evenwel met 4.500 man de gehele dag stand tegen de vijfvoudige overmacht van Wittgenstein en Tsjitsjagow werd door Oudinot resoluut teruggeslagen. Er kon echter niet verhinderd worden, dat de vijand de overvolle bruggen geregeld zeer doeltreffend onder vuur nam, waardoor de paniek tot ongekende hoogte steeg. Pas 's avonds om 9 uur stak ook maarschalk Victor naar de westelijke oever van de Berezina over, maar zijn voorposten bleven tot 29 nov. 's morgens vroeg op de oostelijke oever, waar zich nog een enorme massa moedeloze mensen bevond, die in machteloze vertwijfeling de nacht voorbij lieten gaan zonder van de bruggen gebruik te maken. De meesten ontbrak het aan kracht om over de bergen lijken te klimmen, die de weg versperden, en pas toen bij het naderen van de Russen om half 9 in de ochtend bevel werd gegeven om de bruggen in brand te steken, stortten ze zich met een wild gehuil in de vlammen of in de rivier, waar de meesten omkwamen. Van 70.000 man troepen gelukte het slechts 40.000 de Berezina over te steken, en een groot deel daarvan stierf in de dagen die volgden alsnog. Een klein deel geraakte in gevangenschap.

Een verdere vlucht naar Wilna werd voor de overlevenden alleen mogelijk, omdat de Russen drie belangrijke bruggen aan een lange rijweg niet verwoest hadden. Die waren niet bereikbaar geweest omdat de moerassen, waar de weg doorheen liep, nog niet hard genoeg bevroren waren voor een doortocht.


 * Literatuur: Lindenau, K. v.: Der Beresina-Übergang des Kaisers Napoleon (1896).
 * Weblink: http://www.wtj.com/articles/berezina/.