Hjalmar Schacht

Horace Greeley Hjalmar Schacht, Duits politicus en econoom, * Tingleff (Noord-Sleeswijk), 22 jan. 1877, † München, 3 juni 1970. S. doorliep het gymnasium in Hamburg en promoveerde in 1899 in Kiel op een economisch proefschrift. In 1908 werd hij plaatsvervangend directeur bij de Dresdner Bank. Wegens zijn slechte ogen werd hij tijdens de Eerste Wereldoorlog vrijgesteld van krijgsdienst, hoewel hij tijdelijk bij het militaire bestuur van het bezette België werkzaam was. In 1916 werd hij directeur van de Nationalbank voor Duitsland, vier jaar later eigenaar daarvan, in 1922 van de fusiebank "Darmstädter und Nationalbank".

S. stapte in 1923 van het bedrijfsleven over naar de staat en werd met medewerking van rijkskanselier Stresemann, die een persoonlijke vriend van hem was, in dec. 1923 (toen de hyperinflatie overigens al over haar hoogtepunt heen was) president van de centrale bank. Binnen een paar maanden werd S. een van de bekendste politieke persoonlijkheden. Ofschoon hij de methode, volgens welke de munt sinds okt. 1923 werd gestabiliseerd, vóór zijn benoeming had afgewezen en bestreden, deed hij zich nu juist gelden als degene die deze politiek uitvoerde en schiep zo zijn eigen mythe als "redder van de mark". Op dit onderwerp teerde S. zijn hele verdere carrière, eerst voor het doorvoeren van zijn geenszins uitsluitend op de stabilisering van de Reichsmark gerichte politiek, en daarna, als volgende stap, voor het wegwerken van de staatsschuld en het terugdringen van de staat uit het bedrijfsleven. Hoewel hij zich steeds als a-politiek vakman opstelde, was S. vanaf het eerste begin een president van de centrale bank met politieke ambities, die nooit schroomde in de dagelijkse politiek in te grijpen en de rijksregering onder druk te zetten; zo bracht hij zelfs een minister van Financiën (Rudolf Hilferding) ten val.

De aanleiding voor het aftreden van S. op 2 apr. 1930 was zijn afwijzing van het kort tevoren goedgekeurde Youngplan, dat mede op zijn initiatief tot stand kwam en waarover hij onderhandeld had. De dieper liggende oorzaken waren zijn intussen volledig bekoelde relatie met de rijksregering en zijn opvatting dat de tijd rijp was voor een politieke weersomslag (Hans Luther). De voormalige linksliberaal, die in 1926 de DDP (Deutsche Demokratische Partei) verlaten had, zocht nu toenadering tot de DNVP (Deutschnationale Volkspartei).

S. geraakte onmiddellijk in de ban van Adolf Hitler, toen hij deze in jan. 1931 voor de eerste keer ontmoette. Tijdens de verkiezingsstrijd in 1932 zette hij zich met volle overgave in voor diens kanselierschap. Op 17 mrt. 1933 kon S. in de directiekamer van de Rijksbank terugkeren en voerde opnieuw een politiek, die hij enkele weken tevoren nog stellig zou hebben afgekeurd. Hij ging over tot een expansieve geldpolitiek en stelde het nationaal-socialistische regime in staat de werkverschaffing uit te breiden en de bewapening van de krijgsmacht onmiddellijk sterk op te voeren. Toen hij daarnaast op 30 juni 1934 het ambt van minister van Economische Zaken ter hand nam, voorts in mei 1935 dat van algemeen gevolmachtigde voor de oorlogseconomie, had hij de horizon van zijn politieke loopbaan bereikt.

De positie van S. was van begin af aan gebaseerd geweest op de welwillendheid van Hitler, die hem sinds 1936 door de hoogconjunctuur, de volledige werkgelegenheid en de binnenlandse stabiliteit steeds minder nodig had. Zijn sporadische kritiek op sommige maatregelen van het regime, zoals de toenemende Jodenvervolging, had nu geen enkel effect. Toen hij steeds meer bevoegdheden aan Hermann Göring, de gevolmachtigde voor het Vierjarenplan, kwijtraakte, kreeg S. op eigen verzoek op 26 nov. 1937 ontslag als minister van Economische Zaken en op 20 jan. 1939 als president van de Rijksbank. Aanleiding was een memorandum, waarin het directoraat van de Rijksbank waarschuwde voor een mogelijke inflatie en een restrictieve geld- en financieringspolitiek eiste. S. kon de toenemende staatsschuld en enorme geldmassa die in omloop was niet meer verantwoorden, maar bleef desondanks als minister zonder portefeuille aan het regime verbonden. Zijn ontslag uit het kabinet (22 jan. 1943) diende hij pas in na de aanval op de Sowjetunie.

In zijn kritiek op het regime nam S. sindsdien geen blad meer voor de mond, met als gevolg, dat hij na de aanslag op Hitler van 20 juli 1944 werd gevangengenomen. Bij de aanslag zelf was hij niet betrokken, hoewel hij sinds het eind van de Jaren 30 wel contact had met verzetsbewegingen. Evengoed bleef hij tot mei 1945 en daarna als verdachte in Neurenberg (&rarr; Proces van Neurenberg), waar hij in okt. 1946 werd vrijgesproken, en tijdens verscheidene "denazificerings"-procedures tot 2 sept. 1948 gevangenzitten. Daarna was hij actief als zelfstandig bankier, publicist en adviseur van verschillende buitenlandse regeringen. Hij schreef o.m.: "Der theoretische Gehalt des englischen Merkantilismus" (dissertatie, Kiel, 1900); "Die Stabilisierung der Mark" (1927); "Das Ende der Reparationen" (1931); "Grundsätze deutscher Wirtschaftspolitik" (1932); "Schacht in seinen Äußerungen" (1937); "Abrechnung mit Hitler" (1948); "Magie des Geldes, Schwund oder Bestand der Mark" (1966).

Bron: Neue Deutsche Biographie, dl. 22 (2005).