Schlieffenplan vs. Plan XVII

Vroeg of laat krijgt iedereen die zich verdiept in de militaire geschiedenis te maken met het befaamde Schlieffenplan en met Plan XVII, die meesterlijke onfeilbare formules voor de overwinning, die garant stonden voor de Duitse en Franse verwachting van een korte doch beslissende oorlog in 1914. Het Schlieffenplan wordt meestal gezien als vrucht van zorgvuldige planning, het hoogtepunt van militaire doelmatigheid die het succes binnen handbereik zou brengen, Plan XVII daarentegen als product van wensdromen en arrogante stupiditeit. Maar eigenlijk waren beide plannen, in beginsel althans, het resultaat van dezelfde misvatting. Beide waren volgens hun bedenkers theoretisch onfeilbaar, maar bleken, toen het erop aankwam, voorbeelden van dogmatisch militair denken, en gingen ervan uit dat alles zou lopen zoals het voorzien was, wat echter zelden gebeurt. Het is niet verrassend dat beide faalden. De "korte oorlog" van de briljante en gedurfde strategie werd de "Grote Oorlog", de beruchte loopgravenoorlog die in vier jaar tijd hele generaties jonge kerels verslond.

De theorie achter het Schlieffenplan
Sinds de dagen van de Franse Revolutie waren de problemen verbonden aan de steeds groter wordende legers, de snelle mobilisatie en de beweeglijkheid op het slagveld in duizelingwekkende vaart toegenomen. Niet het minste daarvan was wat Clausewitz noemde "de mist van de oorlog", het in het duister tasten omtrent de bedoelingen en de kracht van de vijand, diens zwakheden, en de vijandelijke troepenbewegingen.

Maar wat moest men doen, als men dacht de vijandelijke bedoelingen doorgrond te hebben? Of als men daar juist geen idee van had? In augustus 1914 dachten zowel de Duitsers als de Fransen het antwoord gevonden te hebben, een antwoord gebaseerd op theoretisch redeneren en deels op het feit dat de Duitsers de Fransen een snelle en beslissende nederlaag hadden toegebracht in de Frans-Duitse Oorlog van 1870. Na de oorlog van 1870 echter, was het probleem voor de Duitsers vergroot omdat men in een toekomstige oorlog behalve met Frankrijk, ook met Rusland te maken zou kunnen krijgen.

Er zou een snelle, beslissende overwinning op de Fransen moeten worden geboekt, aangezien Duitsland in een lange uitputtingsoorlog beslist in het nadeel zou zijn. Helmuth von Moltke (de oudere), het brein achter de veldtocht van 1870, had geworsteld met deze strategische nachtmerrie, net als zijn opvolger als hoofd van de generale staf, graaf Alfred von Waldersee. Beiden concludeerden dat een overwinning op twee fronten tegelijk onmogelijk was, waardoor het noodzakelijk werd om zich op het ene front verdedigend op te stellen en op het andere een snelle aanvalsoorlog te voeren. En beiden hadden, gelet op het sterke Franse verdedigingssysteem van forten en vestingen, geconcludeerd dat Rusland het eerst moest worden aangepakt.

Nadat hij in 1891 chef van de generale staf was geworden, had graaf Alfred von Schlieffen een nieuw plan uitgewerkt. Daar Rusland maar langzaam kon mobiliseren, zou Duitsland in het oosten kiezen voor een defensieve strategie, terwijl in het westen Frankrijk, veruit de gevaarlijkste tegenstander van de twee, zou moeten worden veroverd op een manier die wat snelheid aanging zelfs de meesterlijke campagne van 1870 nog overtrof. Natuurlijk was dit een gecompliceerde opdracht, maar het ontbrak de Duitsers niet aan mannen met visie en grandeur, zeker niet na de Frans-Duitse Oorlog. Bovendien had men, zoals Schlieffen het zag, geen andere keus. Om het nog lastiger te maken was de Duitse generale staf reeds geruime tijd tot de conclusie gekomen dat in een moderne oorlog, "de mist van de oorlog" niet tot een aanvaardbaar niveau kon worden teruggebracht. Er zou te veel tijd verloren gaan met wachten tot de vijandelijke bedoelingen duidelijk waren, en eventuele informatie daarover zou toch niet op tijd verwerkt kunnen worden om van invloed te zijn op de aanvalsoperatie. Een succesvol systeem moest er daarom voor zorgen dat "de mist van de oorlog" optrok.

Met het oog hierop was er slechts één logisch antwoord: zelf met een groot offensief het initiatief nemen. Door zo te handelen zou de strategie die de vijand had voorbereid minder belangrijk worden, en nadat de strijd was losgebarsten kon met redelijke zekerheid worden vastgesteld wat zijn plannen waren nu hij gedwongen werd te reageren op de dreiging die van de aanval uitging. In theorie leek deze redenering even logisch als onfeilbaar, niet alleen omdat de aanval de beste verdediging is, maar ook omdat degene die aanvalt in het voordeel is bij een verrassingsaanval, het concentreren en verdelen van de ingezette strijdkrachten enz. Geen wonder dat in militaire kringen het initiatief vaak "het gulden vlies van de oorlog" wordt genoemd.

Volgens deze gedachtegang ontwikkelden de Duitse militaire autoriteiten een plan de campagne dat drie hoofdkenmerken bezat, nl. een grootopgezet offensief om het initiatief te houden en uit te bouwen, het insluiten van de Franse legers wat de meeste kans bood op een beslissende overwinning, en ten slotte voldoende handelingsvrijheid van de bevelhebbers van de betrokken eenheden. Deze laatste factor werd noodzakelijk geacht om onvoorziene omstandigheden het hoofd te kunnen bieden. Aan Schlieffen de taak een plan te maken dat aan deze criteria voldeed, of, met andere woorden, de theorie naar de praktijk te vertalen. Dit deed hij, althans volgens de Duitsers, in zijn beroemde Schlieffenplan.

Het Schlieffenplan voorzag in een groot offensief van vijf legers, die rond een denkbeeldig draaipunt noordelijk van Thionville-Metz door Nederland en België bewogen in de richting van het Noord-Franse laagland. De uiterste rechtervleugel zou ten westen van Parijs naar binnen zwenken, de Franse legers voor zich uit vegend tot die kwamen vast te zitten tussen de statische Duitse linkervleugel in het ruwe terrein van Elzas-Lotharingen en de aandringende rechtervleugel. Op deze manier zou de omsingeling, een gigantisch "Cannae", voltooid worden en het Franse leger tot capitulatie gedwongen worden. Persoonlijk initiatief werd natuurlijk van elke verantwoordelijke officier verwacht. Maar het Schlieffenplan was inflexibel en afhankelijk van een reeks handelingen die van uur tot uur nauwkeurig waren beschreven. Het werd geacht bijna onfeilbaar te zijn, zozeer zelfs, dat er geen alternatieve plannen waren gemaakt voor het geval het mocht mislukken.

Plan XVII en het elan
Voorafgaand aan 1911 had de Franse militaire doctrine de conservatieve stelling gevolgd dat de overwinning afhing van tijdige en juiste informatie over de vijandelijke troepensterkte en troepenbewegingen, informatie die het een commandant mogelijk maakte de krijgsplannen aan te passen aan de omstandigheden. Met andere woorden, de Fransen geloofden in een defensieve houding, om tijd te winnen en "de mist van de oorlog" te laten optrekken, gevolgd door een offensief.

Dit laatste was natuurlijk van essentieel belang voor de overwinning. In 1911 werd generaal Joffre chef van de generale staf en neigde naar een offensieve strategie die overeenkwam met die van de Duitsers. Spoedig weerspiegelde de officiële Franse militaire doctrine de overtuiging dat in moderne oorlogen tijd de kritieke factor was en het wachten tot "de mist van de oorlog" was opgetrokken te lang duurde. Maar als het offensief de sleutel tot het succes was, werd tegelijk pijnlijk duidelijk, dat men de vijand geen gelegenheid moest geven om als eerste toe te slaan, enkel om tijd te winnen en informatie te verkrijgen die misschien ook nog dubieus was. Want stel eens, dat de opponent over het juiste strijdplan beschikte, en men gaf vervolgens, als standaardreactie, het initiatief uit handen?

De Fransen gingen nu over op een concept dat de twee belangrijkste ingrediënten van "de mist van de oorlog", de kans op oorlog en de vijandelijke strategie, zouden uitsluiten. Het antwoord, niet verrassend, was het offensief. Zo viel in de Franse dienstvoorschriften van 28 oktober 1913 te lezen dat "de oorlogsvoering gedomineerd wordt door operaties die het karakter van een krachtig offensief hebben." Kolonel Grandmaison, chef operaties van de generale staf, en de grote profeet van de "nieuwe geest", zei het aldus: "Een tegenstander kan aanvallen maar als hij tegelijkertijd een tegenaanval moet afweren zal zijn offensief al spoedig vastlopen. De snelheid waarmee wij reageren op de vijand behoedt ons voor verrassingen en de kracht van onze aanval beschermt ons tegen diens manoeuvres."

Deze opvatting kwam dicht bij die van de Duitsers. De Fransen gingen echter al snel verder dan hun traditionele vijand. Hoewel het strijdplan belangrijk was voor het offensief, werd de instelling waarmee het offensief werd uitgevoerd nog belangrijker gevonden. Dezelfde dienstvoorschriften die hierboven genoemd werden vermeldden dat "succes in een oorlog veel meer afhangt van doorzettingsvermogen en vasthoudendheid bij de uitvoering van de plannen, dan van het vernuft van degene die ze bedacht heeft." Deze nadruk op "het elan" leidde ertoe dat de Fransen plannen schrapten om de opmars van de vijand met sterke, vooruitgeschoven eenheden te vertragen tot zijn bedoelingen duidelijk waren en de volle kracht van zijn aanval tot ontplooiing kon komen. In plaats daarvan werd Plan XVII, dat "plan voor een aanval" werd genoemd, het uitgangspunt. In principe was dit het plan voor een direct en gedurfd offensief door Lotharingen om het Duitse centrum open te breken en de twee vleugels uiteen te splijten. Details van de planning werden van ondergeschikt belang geacht.

Succes was gegarandeerd, zo werd gemeend, door de onweerstaanbare kracht van "l'offensive à outrance" (aanvallen tot het uiterste), wat de nieuwe slogan werd in Franse militaire kringen. Net als de Duitsers, dachten de Fransen dat hun eigen logica onweerlegbaar was. Had niet de grote Napoleon, die door Clausewitz zelf de "God van de oorlog" was genoemd, erop gewezen dat het morele aspect van de oorlog driemaal zo belangrijk was als het materiaal? Elan was belangrijker dan kogels. Natuurlijk zouden er slachtoffers vallen als gevolg van deze doctrine, maar, zoals Joffre het stelde: "Je kunt geen omelet maken zonder eieren te breken." Elan, als een natie zich de nodige offers zou getroosten, zou triomferen over koud staal, vooral wanneer het Frans elan betrof.

Maar ondanks alle nauwgezette planning en zorgvuldige voorbereiding, faalde het Schlieffenplan en kwam Plan XVII nooit van de grond. Omdat ze gegokt hadden op een korte en beslissende strijd, waren de militaire experts volledig onvoorbereid op de chaotische en rampzalige loopgravenoorlog, waarin, zoals de welbespraakte Churchill het uitdrukte, "de grote legers elkaar lagen te beloeren zonder er enig idee van te hebben wat er moest gebeuren." Zo werd de korte oorlog een Grote Oorlog, een gebeurtenis die een kritische evaluatie van de onfeilbare plannen voor de overwinning vereist, een falen dat uiteindelijk ontaardde in een bloedvergieten dat zijn weerga niet kende.

Het Schlieffenplan: de blauwdruk voor een mislukking
Na de Grote Oorlog, waren de Duitsers er snel bij om te zoeken naar oorzaken voor hun nederlaag en, waar mogelijk, de schuld te leggen bij bepaalde personen en gebeurtenissen. Vanzelfsprekend keken ze ook naar het Schlieffenplan en de mislukking die erop volgde, ervan uitgaand, zo lijkt het, dat het eigenlijk een goed plan was, omdat het bijna tot succes leidde.

Het probleem was uit te zoeken wie fouten had gemaakt en wat precies was misgegaan. Niet verrassend was de conclusie dat Schlieffen een genie was en zijn plan een prachtige formule voor de overwinning, behalve uiteraard in handen van een incompetente figuur als Helmuth von Moltke (de jongere). Vooral werd Moltke verweten dat hij de Nederlandse neutraliteit niet had willen schenden, waardoor hij de ontplooiing van de legers op de rechtervleugel en de mogelijkheid daarvan op het juiste moment toe te slaan onnodig had ingeperkt. Maar wat nog belangrijker was, zo meende men, als Moltke de rechtervleugel had versterkt in plaats van de linker, en Parijs door de rechtervleugel had laten opvegen, dan was alles goed gegaan. Jarenlang steggelden historici over deze argumenten, net zoals ze de Duitse "dolksteek"-theorie accepteerden om de ineenstorting van het westelijk front in 1918 te verklaren.

Zo schreef bijvoorbeeld Sir Basil Liddell Hart (1895-1970), een van de meest gerenommeerde Britse militaire historici in 1930 dat - helaas voor Duitsland - de jongere Moltke de morele moed en het strategische inzicht van zijn voorganger miste. Andere schrijvers gingen zelfs verder en beweerden dat door het geregeld "herzien" van het Schlieffenplan Moltke de rechtervleugel zo verzwakte dat toen de oorlog kwam deze vleugel niet sterk genoeg was om zijn missie te volbrengen.

De ontdekking van de documenten van het Schlieffenplan in de Verenigde Staten in 1953 - ze waren onder de Duitse documenten die na de Tweede Wereldoorlog in beslag waren genomen - de latere publicatie daarvan en in het bijzonder Gerhard Ritters meesterlijke analyse van het Schlieffenplan hebben veel historici aanleiding gegeven tot een nader oordeel over dit door velen als een meesterwerk van strategie beschouwde aanvalsconcept.

Het resultaat was dat velen hun opvattingen over het plan wijzigden. Hoewel men niet moet onderschatten wat men met vermetelheid in een oorlog kan bereiken, had het plan zelf, zo wordt nu door sommigen gesteld, al de kenmerken van een mislukking in zich; Moltke had weinig of niets met deze mislukking te maken; en wat werkelijk verwonderlijk was, was dat het Schlieffenplan nog bijna succes had. Het bewijsmateriaal, dat moet gezegd worden, lijkt hen gelijk te geven. Om een voorbeeld te noemen: Moltke werd meestal heftig bekritiseerd om niet door Nederland te gaan – Schlieffen was er ook geen voorstander van, maar achtte het nodig omdat hij om een aantal gevreesde Belgische vestingen heen wilde trekken. Eigenlijk bereikte Moltke hetzelfde resultaat zonder nog een vijand toe te voegen aan een reeds indrukwekkende lijst door diezelfde forten met een briljante actie te overrompelen.

Hoe men het ook bekijkt, de rechtervleugel begon niet slecht. De fout was hier feitelijk door Schlieffen zelf gemaakt. Zijn landgenoot, Clausewitz, had ooit geschreven dat een militair standpunt altijd ondergeschikt moet zijn aan dat van de politiek. Maar Schlieffen verkoos dit wijze advies te negeren, en zag de schending van de Nederlandse en de Belgische neutraliteit uitsluitend vanuit een oogpunt van militaire doelmatigheid. Er is geen bewijs dat hij de politieke consequenties daarvan ooit serieus overwogen heeft, hoewel iedere ontwikkelde burger hem had kunnen vertellen dat deze ernstig waren. Zoals de verschillende versies van het Schlieffenplan duidelijk maken, bleek de beroemde chef van de generale staf vatbaar voor dergelijke gevaarlijke spelletjes. De vroegste versies van zijn plan laten zien dat hij zich zeer goed bewust was van de risico's, maar terwijl de tijd vorderde, leek hij uitsluitend oog te hebben voor de theoretische kant van de zaak. Omstreeks 1905, toen zijn definitieve versie verscheen, leek hij geneigd mogelijk ernstige gevolgen van zijn plan te negeren. Nergens is dit duidelijker dan in de ontworpen zwenking van de rechtervleugel. Het was de sleutel van het hele plan maar dat zou alleen werken, als die zwaai op het juiste moment zijn grootste dynamiek kon ontwikkelen. Schlieffen zelf erkende dat dit moeilijk zou worden, maar wees erop dat een aanvalsoorlog nu eenmaal veel kracht vraagt en dat die kracht afneemt terwijl die van de verdediger toeneemt. Maar dit weerhield hem er niet van om de rechtervleugel taken op te leggen die de hele operatie vrijwel onmogelijk maakten, zelfs als alles mee zou zitten. Bijvoorbeeld, de massaliteit van de rechtervleugel en de wijde boog die de vleugel moest beschrijven leverden automatisch problemen van logistieke aard op. Schlieffen hoopte gebruik te kunnen maken van de Belgische en Franse spoorwegen, maar ging er kennelijk niet van uit dat de Fransen en Belgen hun spoorwegen zouden vernielen, wat zij ook gedaan hebben. Het Duitse 1ste en 2de leger, op de uiterste rechtervleugel, moesten daarvoor de prijs betalen. Ze moesten te voet over de boog van een grote cirkel, zelfs toen de met het spoor aangevoerde Franse troepen hen de pas afsneden. Er was voortdurend tekort aan voorraden, hoewel alle beschikbare voertuigen van het Duitse leger werden ingezet voor het vervoer van levensmiddelen en munitie. Geen wonder dat ze uitgeput waren toen ze de Marne bereikten. Wat hier ook over te zeggen valt: onder de gegeven omstandigheden, waaronder natuurlijk de kritische factor tijd, was de operatie gewoon te zwaar voor de Duitsers.

Wat, zo kan men zich afvragen, had er meer gedaan kunnen worden voor de rechtervleugel en wat zou deze zelf hebben kunnen doen? Het is overbodig te spreken over het versterken van de rechtervleugel als, zoals Liddell Hart stelt, "het nutteloos is manschappen toe te voegen als die niet bevoorraad kunnen worden." Deze beslissende zwakte van het Schlieffenplan wordt gemakshalve genegeerd door degenen die veel gewicht toekennen aan de zwenking ten oosten van Parijs, een manoeuvre die vaak wordt geweten aan Moltkes gebrekkige strategische inzichten en, zoals door R.E. Dupuy en T.N. Dupuy, met stelligheid wordt aangevoerd als oorzaak voor het mislukken van het plan. Schlieffen stond op de zwenking westelijk van Parijs zodat deze "kolossale vesting" de Duitse flank niet zou kunnen bedreigen.

Hij besefte dat de rechtervleugel voor een moeilijke opgave stond, maar zag geen uitweg uit het dilemma en rekende zoals gewoonlijk op pure moed en wilskracht om deze – zoals hij zelf moest toegeven gevaarlijke - operatie tot een goed einde te brengen. Het is waar dat het Schlieffenplan bijna slaagde, wat voor sommigen voldoende grond is om te zoeken naar oorzaken waarom het net mis liep. Maar dat het plan bijna tot succes leidde was meer het gevolg van Franse fouten dan van Duitse degelijkheid. "Een formule voor de overwinning," schreef Gerhard Ritter, "heeft een behoorlijk overschot aan kansen op succes nodig wil men er vertrouwen in hebben, want een overschot heeft de neiging snel op te raken als de oorlog niet volgens plan verloopt." Als Schlieffen van mening was dat zijn plan een dergelijk overschot had, was het omdat de doctrine achter het plan was verhard tot een dogma, waardoor hij geen rekening kon of wilde houden met het risico van een mislukking. Hij meende dat risico's inherent aan oorlog waren en niet gevaarlijker dan de uitwerking van vijandelijke artillerie op het offensief.

Dit bood hem ruimte om het volgende probleem aan te pakken, enzovoorts. Het resultaat was een bijna ongelooflijk gedurfd plan, gebouwd op de veronderstelling dat alles zou lopen zoals een uurwerk, wat zelden of nooit gebeurt in een oorlog, en dat een bijna ononderbroken reeks van meevallers nodig had, wat zo mogelijk nog minder voorkomt. Zoals Liddell Hart stelde na bestudering van het Schlieffenplan en lezing van Ritters analyse, werd het duidelijk dat het geheim van het Schlieffenplan, en Schlieffens formule voor de overwinning op niet meer berustten dan het geloof van een gokker om de bank te laten springen. De magie van het plan was een mythe.

Plan XVII: de triomf van koud staal
Daar Plan XVII al in de prullenbak kon toen het Franse 5de leger en het Britse expeditieleger aan de ene kant en de Duitse rechtervleugel aan de andere kant elkaar wat sterkte betreft in evenwicht hielden, kan men het niet afzonderlijk analyseren zoals het Schlieffenplan.

Ongetwijfeld had het zwakke punten. Men kan het falen inderdaad wijten aan de mogelijkheid van een Duitse opmars door België, waaraan getwijfeld werd, hoewel daar keer op keer op gewezen was. Tegelijkertijd, en in het licht van wat er tijdens de Eerste Wereldoorlog is gebeurd, is het aannemelijk dat de grootste zwakte van het plan het vertrouwen in het "elan" was die het onoverwinnelijk zou maken. Vastberadenheid en "elan" zijn belangrijk bij elke militaire operatie, maar in de Wereldoorlog hadden ze een meer dan gelijkwaardige tegenstander in machinegeweren en snelvuurkanonnen, die de verdediging begunstigden. Bovendien, al is het gemakkelijk genoeg in vredestijd te geloven dat vastberadenheid elk obstakel overwint, een van de onbetwistbare lessen van de oorlog is dat er grenzen zijn aan het menselijk uithoudingsvermogen, een les die als geen andere door de verliescijfers van de Grote Oorlog wordt aangetoond.

Vóór de oorlog had generaal Ferdinand Foch, een van de belangrijkste apostelen van het offensief en het hoofd van de École de Guerre, herhaaldelijk de triomf van de geest over het materieel in de sterkst mogelijke bewoordingen benadrukt, waarmee hij feitelijk zei dat een gunstig verloop van de strijd kon worden afgedwongen door aan te vallen en dan het koude staal te laten beslissen. Later, toen de oorlog was verstard tot een loopgravenoorlog en het nagenoeg zelfmoord was om een voet in niemandsland te zetten, bleek hoe belachelijk dergelijke ideeën waren. Bij het voorbereiden van een aanval in de schuilplaatsen of in het open veld, met mannen door het vuur van de artillerie en van machinegeweren tegen de grond gedrukt met hun neus in de modder, was het onvermijdelijk dat iemand zou schreeuwen: "Waar zijn we in hemelsnaam mee bezig?" waarop het even onvermijdelijke antwoord zou volgen: "Met aanvallen en laat het koude staal maar spreken!" Men kon er nog om lachen ook.

Bron: Philip M. Flammer in: Military Affairs, Vol. 30, No. 4. (Winter, 1966-1967), pp. 207-212.