Bruggenhoofd

Algemeen
In zijn oorspronkelijke militaire betekenis is een bruggenhoofd een defensief ingericht terreingedeelte aan de andere kant van een hindernis en ter hoogte van een verplichte doorgang. De verplichte doorgang is in de regel, maar niet altijd, een bestaande of door eigen troepen gebouwde brug op een rivier die, uiteraard, door de eigen troepen gecontroleerd wordt. Het bruggenhoofd verzekert het veilig gebruik van de verplichte doorgang.

Het bruggenhoofd wordt ingericht volgens een vast tactisch stramien. De omvang ervan wordt bepaald door de opdracht en het terrein. De voorste verdedigingslijn van het bruggenhoofd wordt zo gekozen dat de vijand geen rechtstreeks vuur kan afgeven op de verplichte doorgang of waargenomen indirect vuur. Achteraan is het bruggenhoofd begrensd door de hindernis. Het bruggenhoofd wordt verdedigd door gevechtseenheden, gesteund door artillerie, luchtsteun en luchtafweer. Genie en logistieke eenheden staan klaar om de doorgang permanent open te houden. De commandant van het bruggenhoofd heeft gezag over alle troepen in, en in steun van, het bruggenhoofd.

In offensieve operaties moet het bruggenhoofd zo nodig veroverd worden op de vijand. Het moet niet alleen een veilig gebruik van de doorgang verzekeren. Het moet ook voldoende ruimte verschaffen voor de opbouw van een strijdmacht die het offensief zal hernemen: maneuvereenheden, vuursteuneenheden en logistieke steuneenheden. De verdediging van het bruggenhoofd komt in actie wanneer de vijand onverwacht snel een tegenaanval zou inzetten.

In defensieve operaties wordt het bruggenhoofd gevestigd in een gebied dat nog niet bezet is door de vijand. Het bruggenhoofd laat de eigen troepen aan gene kant van de hindernis toe veilig in de eigen lijnen binnen te lopen. De binnenlopende en op te vangen troepen kunnen terugtrekkende eenheden zijn of waarnemingsposten en gevechtsvoorposten die voor de hindernis ontplooid werden als onderdeel van een defensieve opstelling achter de hindernis. De verdediging van het opvangbruggenhoofd komt in actie wanneer de vijand onverwacht snel zou oprukken.

De opdracht van een bruggenhoofd is in principe beperkt in tijd, enkele dagen of weken. Na het vervullen van de opdracht wordt het bruggenhoofd opgegeven en de troepen die het verdedigden heringedeeld.

Maritiem bruggenhoofd
Een gebied bij de zee dat na een ontscheping of amfibieoperatie veroverd wordt om er in een eerste fase de strijdmacht op te bouwen waarmee het offensief zal verder gezet worden wordt ook bruggenhoofd genoemd. Voorbeeld: de geallieerde ontscheping in Normandië op 6 juni 1944 en de landing bij Anzio op 22 januari 1944. Bij uitbreiding kan het gebied rond Duinkerke waar het BEF in mei 1940 herinscheepte, de operatie Dynamo, ook een bruggenhoofd genoemd worden.

Strategisch bruggenhoofd
Het woord bruggenhoofd wordt ook in een strategische betekenis gebruikt. Het slaat dan op een gebied dat bij inbezitname een strategisch voordeel oplevert. De ontscheping op het eiland Gallipoli in de Eerste Wereldoorlog kan omschreven worden als het vestigen van een bruggenhoofd om van daar een verder reikend offensief in te zetten. Dit bruggenhoofd bestond van 25 april tot 27 december 1915 zonder zijn opdracht te vervullen

Oneigenlijk bruggenhoofd
Om zijn gelijkenis met een echt bruggenhoofd wordt een uitstulping van de voorste verdedigingslijn over een hindernis ook wel bruggenhoofd genoemd, zoals het bruggenhoofd rond het sluizencomplex van Nieuwpoort tijdens de Eerste Wereldoorlog.