Taliban

Taliban (meervoud van talib dat in het Afghaans student (van theologie) betekent) is de aanduiding van een islamitische terreurbeweging in Afghanistan en Pakistan. In beide landen beheersen ze grote gebieden. In Afghanistan hadden de Taliban een tijdlang de macht in Kabul en het grootste deel van het land in handen, die ze gewapenderhand hadden veroverd, en hadden ze er een emiraat uitgeroepen. Deze Taliban hadden uitvalsbases in het grensgebied met Pakistan waar ook de opleidingscentra liggen in de vorm van strenge Koranscholen, de zgn. madrassa's.

Vooraf
Sinds de invasie van de Sovjet-Unie in 1979 was Afghanistan het strijdtoneel van diverse partijen. Het verzet tegen de Sovjets werd aanvankelijk met geld en wapens door de Verenigde Staten gesteund. Na verloop van tijd waren er diverse krijgsheren (Moedjahedien) die niet alleen de Sovjets, maar ook elkaar bestreden. De teelt van papaver voor de productie van heroïne was voor hen een belangrijke inkomstenbron. In 1988 trokken de Sovjets zich terug uit Afghanistan en raakten de krijgsheren slaags met elkaar.

Opkomst en bloei
In 1992 lieten de Taliban voor het eerst van zich horen door een roofoverval op een konvooi af te slaan. De rovers werden geëxecuteerd, verminkt, en als voorbeeld tentoongesteld. Kort daarna werd Kandahar ingenomen, dat tot 2001 als hoofdstad van het Talibanregime zou fungeren. In de jaren 1992-1996 rukten de Talibanstrijders steeds verder noordwaarts op. Hoewel ze de hoofdstad Kabul aanvankelijk niet konden innemen, bezetten ze wel de tweede stad Herat, en werden ze door de Afghanen als bevrijders binnengehaald. Mullah Mohammed Omar werd in deze jaren meer en meer de leider van de Taliban. Op 26 september 1996 werd Kabul alsnog ingenomen. De door de Sovjets geïnstalleerde president Muhammad Nadjiboellah werd door de Taliban uit een VN-gebouw gesleurd en als collaborateur opgehangen. De oppositie, die zich verenigde in de Noordelijke Alliantie, trok zich terug in de Panjshirvallei. Een patstelling ontstond, waarbij de Taliban de facto heerser over het land waren, maar de Noordelijke Alliantie, gesteund door de Russen, in het noordoosten standhield.

Mohammed Omar vormde Afghanistan om tot een streng islamitisch land. De Taliban stichtten het Islamitisch Emiraat Afghanistan (soms ook wel de Islamitische Staat Afghanistan genoemd). Ze gingen meteen over tot het verplichten van top-tot-teenbedekkingen voor vrouwen (boerka's) en baardgroei voor mannen, en tot het verbieden van onderwijs voor vrouwen, van foto's en video en verder elke vorm van afbeelden van levende wezens, en zelfs tot een verbod op vliegeren. Ook televisies werden verboden en officieel aan galgen gehangen. In maart 2001 bliezen de Taliban de Boeddhabeelden van Bamyan op, en bereidden een wet voor die niet-moslims verplichtte een merkteken te dragen. Lijfstraffen zoals amputatie en zweepslagen werden ingevoerd en de bevolking van Kabul werd verplicht executies in het voetbalstadion bij te wonen. Daarnaast verboden de Taliban officieel de teelt van papaver. Dit verbod was zuiver bedoeld voor de bühne, met het doel om erkend te worden door de grote naties en de VN. In werkelijkheid werd er meer opium geproduceerd dan ooit en hieven de Taliban een belasting van US$ 56 per standaardverpakking morfine van 6 kg, hetgeen ze enkele honderdduizenden dollars per dag opleverde. Het Emiraat werd alleen door Pakistan, Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten als wettige regering erkend. Weliswaar was Kabul de formele hoofdstad, maar het zenuwcentrum van de Taliban lag in het zuidelijke Kandahar, waar Mullah Omar meestal ook verbleef. Daar gaf hij leiding aan de sjoera, een vergadering van geestelijken die de Talibandecreten uitvaardigde. Ook Wakil Ahmed Muttawakil, de minister van Buitenlandse Zaken, was daar vaak te vinden. Hier waren de regels nog strenger, en waren hindoes al verplicht gele kleding te dragen. Omar wilde Kandahar volbouwen met moskeeën en liet daarvoor de weinige hijskranen, ingenieurs en bouwmaterialen die het land nog bezat naar Kandahar halen. Deze projecten werden door de val van de Taliban niet voltooid.

Ontwikkelingen sinds 2001
Afghanistan, de Taliban en Al Qaida raakten sterk verweven met elkaar. Na de terroristische aanslagen op 11 september 2001 op het World Trade Center verzocht Amerika de Afghaanse regering om uitlevering van Osama bin Laden. De Afghaanse regering was daartoe bereid mits de rechtszaak tegen Bin Laden openbaar zou zijn en in een neutraal land gehouden zou worden. De VS weigerden dat echter, verklaarden nu de Taliban de oorlog en in oktober vielen de VS en Groot-Brittannië Afghanistan binnen. De oorlog in Afghanistan was hiermee een feit. Een voor een trokken de bondgenoten van Afghanistan zich terug of liepen over, en de VS ondernamen talrijke luchtaanvallen. In coördinatie met de door hen gesteunde Noordelijke Alliantie, werd vervolgens een grondoorlog begonnen. De Taliban verloren de hoofdstad Kabul op 12 november 2001.

Na beëindiging van de strijd trokken de Taliban zich terug in de bergen en werden een guerrillagroepering die nog steeds actief is en grote delen van het land controleert. Ze voerden op 16 september 2004 een aanslag uit op Hamid Karzai in de stad Gardez. In de aanloop van de verkiezingen van 18 september 2005 werden diverse politici gedood. Tijdens de Operatie Enduring Freedom werden met name vele buitenlandse strijders gevangengenomen die zich bij de Taliban en Al Qaida hadden aangesloten. Enkele honderden werden via de Amerikaanse legerbasis in Baghram overgebracht naar het op Cuba gelegen Guantánamo Bay. Er werd veel kritiek geleverd op de regering-Bush omdat zij deze gevangenen, 'enemy combatants' genoemd, "buiten elke rechtsorde" zou plaatsen en daarmee voorbijging aan internationale verdragen zoals de Geneefse Conventies. Op 12 mei 2007 werd bij gevechten met NAVO-eenheden en militairen van het Afghaanse leger in de zuidelijke provincie Helmand Dadullah gedood, destijds de belangrijkste terroristenleider van de Taliban. Op 11 februari 2008 namen Pakistaanse veiligheidstroepen Dadullahs broer Mullah Mansoor Dadullah gevangen. Dat was enkele dagen nadat de Pakistaanse regering in Islamabad de Amerikaanse waarschuwingen voor de aanwezigheid van Talibanleiders op Pakistaans grondgebied nog hadden tegengesproken. Mullah Mansoor Dadullah en vier andere Taliban, van wie er drie zijn lijfwachten zouden zijn, werden opgepakt bij een actie in het zuidwesten van de Pakistaanse provincie Baluchistan, in het dorp Gowal Ismail Zai, bij de Afghaanse grens. Vanaf 2006 werd een sterke "talibanisering" in Pakistan gesignaleerd.

Ontwikkelingen in 2009
Bij de Afghaanse presidentsverkiezingen in augustus 2009 voerden de Taliban een geweldscampagne om kiezers ervan te weerhouden hun stem uit te brengen. In september 2009 bleek uit een uitgelekt rapport van de Internationale Raad voor Veiligheid en Ontwikkeling dat zij steeds meer terrein heroverden. Ze waren zeer actief in 80 procent van het land, waar dat een jaar geleden nog 72 procent was. In een veiligheidsrapportage die een maand eerder was gepubliceerd door de Afghaanse overheid heette het nog dat "de helft van het land" kampte met een hoog risico op terreuraanslagen, of onder controle stond van de Taliban. De opmars had vooral plaats in het noorden, met name in de provincies Balkh en Kunduz.