Slag bij Maxen

Maxen is een dorp bij Pirna in Saksen. Tijdens de Zevenjarige Oorlog vond in de nabijheid van dit dorp een veldslag plaats: de Slag bij Maxen tussen Pruisen en Oostenrijkers. Hier moest in de ochtend van 21 nov. 1759 de Pruisische generaal Finck met de restanten van zijn verslagen korps (9 generaals, 549 officieren, 12.000 man, 71 stukken geschut, 96 vaandels, 24 standaards) in het open veld voor de Oostenrijkse bevelhebber Daun capituleren en zich in krijgsgevangenschap begeven.

Na de zware Pruisische nederlaag bij Kunersdorf (12 aug. 1759) dreigde koning Frederik II van Pruisen ook Dresden te verliezen. Hij had vrijwel al zijn troepen uit Saksen teruggetrokken om Berlijn te verdedigen. Alleen Dresden, dat door generaal Schmettau werd verdedigd, was nog in handen van de Pruisen. Schmettau besloot de vijand de "Neustadt" te laten en de verdediging te beperken tot de op de linker Elbeoever gelegen "Altstadt". Frederik berichtte hem, dat hij geen hulp kon zenden en dat Schmettau, als de stad niet meer gehouden kon worden, deze maar moest ontruimen. Hoewel hij hier later weer van terug kwam, omdat de situatie aanzienlijk verbeterd was, was Schmettau al op 4 sept. gecapituleerd voor het rijksleger en de Oostenrijkers.

Inmiddels waren Saltykow en Laudon, achtervolgd door Frederik, weggetrokken naar Silezië, de Russen daarna naar Polen, de Oostenrijkers naar Moravië, zodat van die zijde geen directe dreiging meer uitging. Nu kon Frederik zijn gehele strijdmacht weer tegen Saksen inzetten, waar zijn broer, prins Heinrich, tegen Daun al de nodige successen had geboekt, zodat laatstgenoemde moest vrezen, Dresden weer kwijt te raken. Dit leek bewaarheid te worden, toen Frederik half nov. zelf op het strijdtoneel verscheen, en zijn komst aankondigde door een geslaagde aanval op de achterhoede van de vijand bij Krögis.

Daun had waarschijnlijk wel vanzelf het veld geruimd, maar Frederik had een hekel aan getreuzel. Hij meende nu weer sterk genoeg te zijn om de veldtocht spoedig te kunnen beëindigen en wellicht ook Dresden weer te kunnen heroveren. Zijn plan was Daun de kortste weg naar Bohemen af te snijden en hem de Elbe over te jagen, en diens leger langs onbegaanbare paden naar de ondergang te drijven. Hiertoe stuurde hij generaal Finck met ongeveer 13.500 man naar Maxen om Dauns terugweg te blokkeren en kolonel Kleist naar Bohemen. De laatste had het makkelijk en mocht compensatie zoeken voor de gruwelijkheden, die door Frederiks vijanden bedreven waren. Finck daarentegen had het moeilijk. Noch prins Heinrich noch hijzelf waren het eens met het plan van de koning, maar Frederik had alle bezwaren, die overigens gegrond waren, weggewuifd. En Finck droop af.

Nauwelijks had Daun gezien, hoe gevaarlijk de stelling was, die Finck betrokken had, of hij liet hem van drie kanten, deels door Oostenrijkse troepen, deels door het rijksleger, omsingelen, terwijl hijzelf zijn tenten bij Plauen had opgeslagen, tegenover de koning, die zijn hoofdkwartier bij Wilsdruf had gevestigd. Alle brieven, die Finck aan de koning schreef, om hem van zijn radeloosheid in kennis te stellen, werden door de vijand onderschept, zodat zich een nieuwe ramp voor Frederik aftekende.

Aangevallen door een driemaal sterkere tegenstander, die voor het grootste deel op de heuvels stond opgesteld, terwijl de Pruisen zich in het dal bevonden, en door een verschrikkelijk geschutsvuur met de totale vernietiging bedreigd, begreep Finck dat redding nagenoeg uitgesloten was, temeer, daar Maxen zelf door de vijand veroverd was. Bovendien ontbrak het hem bij de lange en verbeten strijd die volgde al spoedig aan munitie. Finck speelde met de gedachte een doorbraak te forceren en hield met dit doel krijgsberaad, maar weldra werd ingezien dat de situatie hopeloos was. Daarom besloot Finck, op wiens bekwaamheid en onverschrokkenheid de koning vast vertrouwde, en van wie gezegd werd, dat hij "een tweede Turenne" zou worden, te capituleren, wat 21 nov. gebeurde. Desalniettemin ondernam generaal Wunsch een cavalerieaanval, maar omdat de infanterie niet kon volgen, mislukte deze. Ongeveer 12.000 man Pruisische troepen, onder wie 9 generaals en 549 officieren, raakten in Oostenrijkse krijgsgevangenschap, terwijl 71 stukken geschut verloren gingen. Finck trof een nog zwaarder lot, hij werd ontslagen en voor altijd uitgesloten van herintreding in Pruisische dienst. Een hoogte in de nabijheid werd "Der Finckenfang" gedoopt.

Daun hoefde nu niet meer voor zijn stelling rond Dresden te vrezen; hij deed zelfs een poging, een Pruisisch korps op de rechteroever van de Elbe, dat onder bevel stond van generaal Diericke, net zoals bij Maxen was gebeurd, in te sluiten. Om dit te voorkomen stak Diericke op 4 dec. over naar de linkeroever, maar kon deze operatie door de plotseling optredende ijsgang maar half voltooien, en verloor 1.500 man als krijgsgevangenen.

Met dit nieuwe verlies werd het voor Frederik zo noodlottige jaar 1759 afgesloten. Slechts 24.000 man vormde zijn gehele strijdmacht in Saksen, en hij moest van hertog Ferdinand van Brunswijk 12.000 man vragen, tot hij zijn uitgedunde leger had aangevuld, maar desondanks beperkte zijn terreinverlies zich tot Dresden en omgeving; de rest van Saksen en Silezië waren vrij van vijandelijke troepen.

Lit.: Mollwo, L.: Die Kapitulation von Maxen (1893).