Vluchtelingen

Van 1914 tot 1918, de periode die zou bekend worden als de Grote Oorlog en later als de Eerste Wereldoorlog, zaten duizenden ontheemde Belgen vast in het neutraal gebleven Nederland.

Burgervluchtelingen
Op 4 augustus 1914 viel Duitsland België binnen. Meteen na de inval kwam een stroom op gang van burgers die vluchtten voor het oorlogsgeweld en de wreedheden van de Duitse troepen. Na de val van Antwerpen op 10 oktober 1914 kwamen uiteindelijk zowat 1 miljoen burgers in Nederland terecht.

Aanvankelijk liet de Nederlandse regering de opvang van de burgervluchtelingen zoveel mogelijk aan particulieren over. Later werden bewaakte opvangkampen opgericht. Het eerste kamp verrees bij Nunspeet. Daarna volgden kampen bij Bergen op Zoom, Roosendaal, Tilburg, Hontenisse, Baarle Nassau, Amsterdam, Scheveningen, Oldebroek en Veenhuizen.

De kampen bestonden uit tenten of barakken met woon- en slaapvertrekken. Binnen de kampen werden de vluchtelingen onderverdeeld in drie categorieën: gevaarlijke of ongewenste elementen, minder gewenste elementen, fatsoenlijke behoeftigen.

Vanaf november 1914 was de toestand in België min of meer gestabiliseerd en de meeste burgervluchtelingen gaven er de voorkeur aan terug naar huis te keren. In mei 1915 waren er nog 105.000 burgervluchtelingen in Nederland, een aantal dat de rest van de oorlog ongeveer constant bleef.

Vanaf maart 1915 werden met Deense hulp eenvoudige, verplaatsbare woningen gebouwd voor de vluchtelingen. Deze huizen werden geplaatst bij Ede (Deens Dorp), Uden (Villa-Dorp), Gouda, Amsterdam (Alida Jacobsdorp) en Zierikzee.

Eind 1918 begon de massale terugkeer van de burgervluchtelingen naar België. In januari en februari 1919 keerden de laatste burgervluchtelingen terug naar huis.

In Nunspeet herinnert een monumentje aan de Belgische aanwezigheid tijdens de Eerste Wereldoorlog. (Coördinaten: 52°22'35.37" N 5°47'29.89" E)

In het vluchtelingenkamp op de Edese Heide bij de Gelderse plaats Ede werden ruim 5.300 vluchtelingen opgevangen. Het kamp, bestaande uit barakken, was een volledig dorp compleet met een school, hospitaal, winkel, werkplaatsen en een kerk. Een gedenksteen werd opgericht (Coördinaten: 52° 2' 32.1" N, 5° 42' 32.04" E ) als herinnering aan het voormalige Belgische vluchtelingenkamp. Het is een zwerfsteen met het opschrift:


 * BELGISCH VLUCHTELINGENKAMP
 * V.O.E.
 * 1914-1918
 * DEZE ZWERFSTEEN IN EDE DOET ONS DENKEN AAN HET VERLEDEN

Militaire vluchtelingen
De eerste dag na de Duitse inval al kwamen 52 Belgische militairen naar Nederland. Ze waren van hun legereenheid afgesneden, op de dool en op de vlucht ofwel deserteurs.

Wanneer op 10 oktober 1914 het veldleger Antwerpen verliet op weg naar het Zuiden om uiteindelijk stelling te nemen achter de  IJzer, bleven er naar schatting 40.000  Belgische soldaten, vestingtroepen en andere militairen achter. Om aan krijgsgevangenschap te ontkomen weken zij uit naar het neutraal gebleven Nederland. Onder de vluchtende soldaten bevonden zich eveneens bijna 1.600 Britten van de First Royal Naval Brigade.

De militairen werden aan de Nederlandse grens ontwapend. Voor zover ze niet in burgerkleren naar huis konden terugkeren, of naar Engeland ontkomen, werden ze in Nederland geïnterneerd. Dat in uitvoering van de sectie V betreffende de "Rechten en plichten van neutrale mogendheden en personen bij oorlogvoering te land" van het verdrag van 18 oktober 1907, gesloten na de Tweede Vredesconferentie van Den Haag.

Ze werden ondergebracht in Alkmaar in een leegstaande kazerne. Later werden ook kazernes in Amersfoort, Harderwijk, Groningen en Oldebroek voor internering van gevluchte militairen gebruikt. In Alkmaar werden aanvankelijk eveneens gevluchte Duitse militairen ondergebracht, maar omdat dit regelmatig tot conflicten leidde tussen hen en de Belgische militairen werden zij overgebracht naar Kamp Bergen.

In de Juliana van Stolbergkazerne te Amersfoort waren op 13 oktober 1914 in totaal 16.500 Belgische militairen ondergebracht terwijl de kazerne bestemd was voor slechts 4.000 man. Omdat de meeste kazernes te klein waren voor de grote stroom militaire vluchtelingen, werden in de nabijheid al snel tentenkampen opgericht. De Belgische officieren werden in pensions en dergelijke ondergebracht. Ze genoten een zekere bewegingsvrijheid. De huisvesting van de soldaten was een probleem. Daarom liet de Minister van Oorlog speciale interneringskampen bouwen.

Voor getrouwde militairen werden speciale dorpen gebouwd nabij de kampen, zodat hun gezinnen in hun buurt konden blijven wonen. Enkele van deze dorpen waren: Alberts’ Dorp, Elizabeth-Dorp, Nieuwdorp, Leopold’s Dorp, Heidekamp, Boschkant en Moensdorp.

Vanaf 1917 werden aparte kampen opgericht voor deserteurs

Het Belgenmonument te Amersfoort
Nabij Amersfoort verrees Kamp Zeist. Een eerste kamp werd er op 3 november 1914 in gebruik genomen. Het bestond uit 26 houten barakken. In elke barak konden 250 mannen terecht. Het kamp werd zwaar bewaakt. Er om heen stond een omheining van prikkeldraad. De leefomstandigheden waren zeer slecht. In een tweede kamp werden enige tijd later nog eens 6.000 man gehuisvest. Alles samen vonden20.000 Belgen onderdak in Amersfoort. De barakken werden niet verwarmd. Op 2 december 1914 brak in het kamp Zeist een opstand uit. Tijdens gevechten vielen acht doden en achttien gewonden. De kampen werden gereorganiseerd en het regime menselijker.

Vanaf april 1915 kregen meer en meer Belgische soldaten toestemming om buiten het kamp te werken in Nederlandse bedrijven. Dit had ook voor Nederland positieve effecten. Er was een tekort aan arbeidskrachten ten gevolge van de langdurige mobilisatie. In totaal werden 46,2% van de Belgische militairen te werk gesteld.

In 1916 reeds werd door de geïnterneerden een voorstel geformuleerd om een gedenkteken op te richten als blijk van waardering voor de genoten gastvrijheid. Onder leiding van de Belgische architect Huib Hoste kwam op de Amersfoortse Berg (Daam Fockemalaan 3818 KA Amersfoort) het Belgenmonument tot stand. De Nederlandse beeldhouwer Hildo Krop was betrokken bij de afwerking van het gebouw. Rond 10 mei 1917 werd gestart met de werkzaamheden. Het werk werd uitgevoerd door geïnterneerde Belgische soldaten. Het zou tot het voorjaar van 1919 duren voordat het monument geheel gereed was.

thumb|right|Belgische Militaire Ereveld

Op dinsdag 6 mei 2008 werden bij het Belgisch Monument in Amersfoort twee natuurstenen informatiezuilen geplaatst. Ze werden geschonken door De Stichting ‘Vrienden van Amersfoorts Stadsherstel’. De zuiltjes zijn uitgevoerd in Franse kalksteen van het zelfde type dat is verwerkt in het beeldhouwwerk van het hoofdgebouw. Daarop zijn messing tekstplaten aangebracht waarop wordt ingegaan op de geschiedenis en de architectuur van het Belgisch monument.

Het Belgische Militaire Ereveld van Harderwijk
In Harderwijk verbleven 13.000 Belgische militairen gedurende vier jaar in een barakkenkamp. 3.000 burgervluchtelingen werden ondergebracht in twee aparte kampen in de omgeving. De ballingschap zou duren tot december 1918. In 1963 werden 349 overleden Belgische militairen uit Harderwijk en omgeving die niet naar België overgebracht waren, bijeen gebracht op het Belgische Militaire ereveld op de begraafplaats Oostergaarde in Harderwijk. De meeste overledenen waren slachtoffer van de Spaanse griep epidemie in 1918.

thumb|right|Belgische grafsteen

Op zaterdag 8 november 2008 werd op het Belgische Militaire Ereveld de 90ste verjaardag van het einde van de Eerste Wereldoorlog herdacht. De herdenking werd bijgewoond door een afgevaardigde van de Belgische Defensiestaf, de burgemeester van Harderwijk en de voorzitter van de afdeling West-Veluwe/Flevoland van de Bond van Wapenbroeders.

Van 27 juni tot 1 februari 2010 liep in het Stadsmuseum Harderwijk een tentoonstelling Achter den Pinnekesdraad: 15.000 Belgen in Harderwijk (1914-1918). De tentoonstelling illustreerde met een grote rijkdom aan foto- en ander materiaal hoe de kleine, tamelijk besloten gemeenschap in Harderwijk, gedurende vier jaar in vrede kon leven met de dubbel zo grote vluchtelingen gemeenschap.

Op 11 november 1918 kwam met een wapenstilstand een einde aan de vijandelijkheden. Pas nadat ook Nederland de wapenstilstandsovereenkomst had ondertekend kon worden begonnen met het vrijlaten en terug naar huis laten keren van de militairen.

Bronnen

 * Websites

Belgenmonument Nunspeet

Belgenmonument Ede

Belgische vluchtelingen in Nederland

Belgenmonument Amersfoort

Gehalveerde mensen


 * Boeken

Anton Reijngoudt; Gehalveerde mensen - Het Belgenkamp in Harderwijk 1914-1918; Koninklijke BDU Uitgeverij B.V. Barneveld - 2004 ; 84 pagina's - ISBN 90-70150-65-4.

H.A.R. Hovenkamp (samensteller); “Achter den Pinnekesdraad” 15.000 Belgen in Harderwijk (1914-1918); In prentbriefkaarten; Uitgave streekarchivariaatNooord-West Veluwe, locatie Harderwijk, in samenwerking met het Stadsmuseum Harderwijk.