Iwan Demjanjuk

John Demjanjuk (eig. Iwan Nikolajewitsj Demjanjoek), * Doebovi Macharyntsi (Oekraïne), 3 april 1920, † Bad Feilnbach (Beieren), 17 maart 2012, was een ex-Amerikaan tegen wie tweemaal een proces werd gevoerd wegens tijdens de Tweede Wereldoorlog bedreven oorlogsmisdaden. In 1952 emigreerde hij naar de Verenigde Staten, waar hij als John Demjanjuk automonteur werd. Halverwege de jaren 70 werd Demjanjuk ervan beschuldigd de beruchte "beul van Treblinka" te zijn die "Iwan de Verschrikkelijke" werd genoemd. De Amerikaanse justitie spande een procedure aan om hem zijn staatsburgerschap te ontnemen, wat in 1987 ook gebeurde.

In 1987 werd hij uitgeleverd aan Israël. Tijdens een proces werd hij door verschillende overlevenden van Treblinka herkend. Hoewel Demjanjuk steeds had betoogd dat er sprake moest zijn van een persoonsverwisseling, dat hij nog nooit in Treblinka was geweest, en de Nederlandse geheugendeskundige dr. Willem Wagenaar, die optrad als getuige-deskundige, de verklaringen van overlevenden van Treblinka, die beweerden Demjanjuk te herkennen, onbetrouwbaar noemde, werd hij in 1988 ter dood veroordeeld; na Adolf Eichmann het tweede doodvonnis dat door een Israëlische rechtbank werd uitgesproken. In hoger beroep werd de tenuitvoerlegging van dit vonnis nog jaren uitgesteld, en in 1991 doken uit de KGB-archieven getuigenverklaringen op, waaruit bleek dat Iwan de Verschrikkelijke de bijnaam was van een zekere Iwan Martsjenko en niet van Iwan Demjanjuk. Op 29 juli 1993 werd Demjanjuk door het Israëlische Hooggerechtshof vrijgesproken. In 1998 kreeg Demjanjuk zijn Amerikaans staatsburgerschap terug. Daarop begon de Amerikaanse justitie een nieuwe procedure om hem het land uit te kunnen zetten. Op 30 april 2004 concludeerde een federaal hof van beroep in Ohio dat Demjanjuk wél als kampbewaarder had gewerkt, nu niet in Treblinka maar in Sobibór. Omdat hij dit had verzwegen bij zijn immigratie in 1952, had hij zijn staatsburgerschap op onrechtmatige wijze verkregen. Op 19 mei 2008 verloor Demjanjuk zijn laatste beroep tegen uitzetting uit de Verenigde Staten. Hij zou worden uitgeleverd aan Duitsland. Nadat hij dit nog een jaar had weten te rekken, werd hij op 11 mei 2009 naar München gevlogen, waar hij de volgende dag in de staatsgevangenis werd opgesloten.

In Duitsland wachtte hem een proces dat gebaseerd was op nieuw bewijsmateriaal, t.w. een identiteitskaart van de SS waarop vermeld stond dat hij kampbewaarder was in Sobibór. Het proces nam op 30 november 2009 een aanvang. Op 14 april 2010 bevestigde een onafhankelijk deskundige voor de rechtbank te München de echtheid van de identiteitskaart van Demjanjuk, wat het enige directe bewijs tegen deze was.

Hoewel de aan een rolstoel gekluisterde Demjanjuk via zijn advocaten liet weten dat hij ook nog nooit in Sobibor was geweest, er nog nooit van had gehoord en het zelfs niet op de landkaart zou kunnen aanwijzen, eiste het Duitse OM op 22 maart 2011 een straf van 6 jaar cel tegen de inmiddels bijna 91-jarige verdachte. De Nederlandse hoogleraar Wagenaar stelde in een artikel voor het NRC-Handelsblad, dat na de plotselinge dood van Wagenaar werd gepubliceerd, dat het persoonsbewijs een overduidelijke vervalsing was en betoogde dat de herkomst van het document onduidelijk is gebleven.

Op 12 mei 2011 bepaalde de rechtbank dat Demjanjuk vijf jaar celstraf zou krijgen. Deze ging tegen die beslissing in hoger beroep. De Oekraïner werd in afwachting van zijn hoger beroep op vrije voeten gesteld, enerzijds vanwege zijn hoge leeftijd, maar ook "omdat hij als statenloze toch niet kan reizen en er daardoor geen vluchtgevaar is".

Op 14 januari 2011 kondigde het Spaanse Nationaal Gerechtshof aan Demjanjuk te willen vervolgen in verband met misdrijven die hij zou hebben begaan, nu als kampbewaker in het voormalige concentratiekamp Flossenbürg, waar 60 van 155 Spaanse gevangenen zijn omgekomen.

Demjanjuk heeft de afloop van zijn hogerberoepsprocedure niet meer mogen meemaken. Hij stierf op 17 maart 2012 in een Duits verpleeghuis.