Vrede van Tilsit

De Vrede van Tilsit (7/9 juli 1807) beëindigde formeel de Vierde Coalitieoorlog (1806/07) tussen Frankrijk enerzijds en Rusland en Pruisen anderzijds. Bij Tilsit kwamen op een vlot midden in de Njemen (Memel), een rivier in Oostpruisen, op 25 juni 1807 Napoleon en tsaar Alexander van Rusland bijeen en hadden in het paviljoen dat op dit vlot opgetrokken was een twee uur durend onderhoud. Hierbij verklaarden ze de helft van Tilsit tot neutaal gebied dat zou dienen als hoofdkwartier voor de tsaar van Rusland en de koning van Pruisen, Friedrich Wilhelm III. Een dag later vond op het vlot een tweede ontmoetring plaats in tegenwoordigheid van de koning van Pruisen. De formaliteiten werden overgelaten aan de diplomaten Talleyrand (Frankrijk) en Koerjakin (Russisch ambassadeur te Parijs) en Labanow (adjudant van de tsaar). De vrede tussen Frankrijk en Rusland werd 7 juli 1807 tussen deze gevolmachtigden gesloten, die tussen Frankrijk en Pruisen tussen Talleyrand, generaal v. Kalckreuth en graaf von der Goltz, op 9 juli door beide partijen ondertekend en op 12 juli te Koningsbergen geratificeerd.

Pruisen zou van Frankrijk een deel van de veroverde deelstaten en provincies terugkrijgen, maar al het westelijk van de Elbe gelegen:Pruisisch gebied alsmede de vesting rond de Friedrichstadt (deel van Maagdenburg) op de rechteroever van de Elbe, het district Cottbus en alle sedert 1 jan. 1772 door Pruisen in bezit genomen Poolse provincies, behalve Westpruisen, dat als Hertogdom Warschau aan de koning van Saksen toeviel, moeten afstaan. Als Westpruisen werd het gebied beschouwd westelijk van Oudpruisen, oostelijk van Pommeren en de Neumark, noordelijk van het district Kulm en een lijn die liep van de Weichsel via Waldau naar Schneidemühl, langs het district Bromberg en de straatweg van Schneidemühl naar Driesen, alsmede de stad en de vesting Graudenz en drie dorpen in de omgeving. Dantzig, met een gebied van twee uren gaans in de omtrek, moest een republiek worden waarvoor Pruisen en Saksen militair garant stonden, en aan de koning van Saksen moest een marsroute over Pruisisch grondgebied tussen Saksen en Warschau worden toegestaan. Op de Weichsel, de Netze en het Kanaal van Bromberg moest een vrije vaart gelden. Rusland kreeg het district Bialystok uit het voormalige Pruisisch Polen met 100.000 inwoners. De straf voor begane misdrijven van alle Polen werd kwijtgescholden. De hertogen van Saksen-Coburg, van Mecklenburg en Oldenburg kregen hun grondgebied weer terug, maar de havens bleven door de Fransen bezet tot de vrede tussen Frankrijk en Engeland tot stand zou zijn gekomen. Napoleon accepteerde het aanbod van Rusland om ten behoeve van de vrede tussen Engeland en Frankrijk te bemiddelen, als Engeland dat binnen een maand ook zou doen.

Rusland erkende Josef Napoleon als koning van Napels en Lodewijk Napoleon als koning van Holland, de Rijnbond volgens de omvang van dat moment en de titels van de betreffende monarchen, alsmede van de vorsten die wellicht nog tot de Rijnbond zouden toetreden, Jérôme Napoleon als koning van Westfalen en alle maatregelen, die met betrekking tot de afgestane Pruisische gebieden nog door Napoleon getroffen mochten worden, en stond het bestuur over Jever aan Holland af. Het beëindigen van de vijandelijkheden tussen de Turken en Rusland, en de ontruiming van Moldavië en Walachije door de Russen werd voortgezet, maar genoemde provincies mochten niet eerder door de Turken bezet worden, voordat de vrede tussen Rusland en de Hoge Porte na bemiddeling door Franrijk een feit zou zijn.

De vrede was voor Pruisen vernederend. De koning moest meer dan de helft van zijn grondgebied (176.605 km² met 5.664.000 inwoners, Hannover inbegrepen, niet echter Kleef, Ansbach en Bayreuth) afstaan en hield slechts 143.990 km² met 5.165.000 inwoners over; zijn land was daardoor een tweederangs natie geworden. Daarbij moest Pruisen zich neerleggen bij de vrede tussen Frankrijk en Rusland. Daarnaast moesten de Pruisische havens voor Engeland gesloten blijven. Op 1 aug. 1807 moest het grondgebied tot aan de Passarge, op 1 okt. heel Pruisen tot aan de Elbe, met uitzondering van een klein stukje, dat tot 1 nov. bezet bleef, door Franse troepen ontruimd zijn. Al deze bepalingen moesten in gang worden gezet, zodra de aan het land bij de vrede opgelegde oorlogsschattingen betaald waren of daarvoor garanties verstrekt zouden zijn.

Lit.: Wolfensberger, H.: Napoleonische Friedensverträge. Campo Formio 1797, Lunéville 1801, Amiens 1802, Pressburg 1805, Tilsit 1807, Wien-Schönbrunn 1809 (1946).