Vom Kriege

“Vom Kriege” is het bekende en befaamde boekwerk van Carl Philipp Gottfried von Clausewitz. Het werd na zijn overlijden (1831) op initiatief van zijn weduwe met andere nagelaten geschriften in 1832 uitgegeven door Dümmlers Verlag, Berlijn, onder de titel Hinterlassene Werke des Generals Carl von Clausewitz über Krieg und Kriegführung, in het Nederlands, Nagelaten werken van Generaal Carl von Clausewitz over Oorlog en Oorlogsvoering.

Nagelaten werken
De “Nagelaten werken” behandelen drie verschillende onderwerpen: oorlog, veldtochten, en strategie. Elk onderwerp wordt op een verschillende wijze behandeld. In de oorspronkelijk uitgave werden ze geordend in tien boekdelen.

Drie boekdelen gaan over de oorlog. Ze dragen de titel “Vom Kriege” (Over de oorlog). “Vom Kriege” is een theoretische veralgemenende studie van het verschijnsel “oorlog” in vier zogenaamde “boeken”.

Boek I : de natuur van de oorlog Boek II: een theorie van de oorlog Boek III: strategie

Boek IV: het gevecht

Vijf boekdelen beschrijven en bespreken veldtochten waaraan  Clausewitz tijdens de  Napoleontische oorlogen in 1796, 1799, 1812, 1815 deelnam. Ze bevatten commentaar en overwegingen die direct en alleen toepasselijk zijn op de beschreven concrete situaties.

De twee laatste boekdelen belichten strategie aan de hand van historische veldtochten. Ze zijn een zoektocht naar veralgemening aan de hand van concrete historische voorbeelden.

De “Nagelaten werken“ zijn ontstaan in de loop van een lang en moeizaam proces van schrijven, herlezen, herschikken, herzien, hertalen. De boeken bevinden zich in verschillende stadia van ontwikkeling. Als geheel zijn de “Nagelaten werken“ onafgewerkt, met herhalingen, niet consequent taalgebruik, niet consistent, zichzelve tegensprekend. Het allereerste boek is het meest voltooide.

Vertalingen
Van de “Nagelaten werken” van generaal Carl von Clausewitz werden een  groot aantal vertalingen gepubliceerd. Opvallend zijn de zeer vroege vertalingen in het Nederlands en het Frans. Op 11 november 1846 verscheen de eerste Nederlandse vertaling. De vertaler was E.H. Brouwer, bibliothecaris van de Koninklijke Militaire Academie (KMA).

In de jaren 1849 tot 1851 werd Clausewitz vertaald in het Frans door een Belgische artillerieofficier Jean B. Neuens.

De eerste Engelse vertaling door Colonel J.J. Graham dateert van 1873.

In 1968 verscheen een Penguin vertaling door Anatol Rapoport.

In 1989 verscheen een nieuwe vertaling in het Engels van Michael Eliot Howard and Peter Paret, de zogenaamde Princeton vertaling.

Clausewitz begrijpen
Clausewitz wordt licht fout begrepen omdat de lezer de verschillende behandeling van de onderwerpen uit het oog verliest en een commentaar van Clausewitz op een bepaald plaatselijk en tijdelijk gebeuren voor algemeen geldig houdt.

Mogelijk fout begrip wordt daarenboven in de hand gewerkt door vereenvoudigde verwijzingen naar een of ander onderwerp in de “Nagelaten werken” als  behorend tot  “Vom Kriege”.

De wijze waarop Clausewitz de problemen benadert, de zogenaamde Hegeliaanse denkwijze, is ook een bron van mis verstaan. Een thesis wordt geformuleerd, vervolgens een anti-these en tenslotte een synthese. De twee eerste stappen van die redenering worden licht verward met de laatste die de enige is die Clausewitz’s overtuiging weergeeft.

Een correct begrip van Clausewitz wordt ook bemoeilijkt door de onvermijdbare “vervalsingen” van de oorspronkelijke Duitse teksten in vertalingen.

Invloed van Clausewitz
Clausewitz was niet de eerste noch de enige die zich zoals een filosoof boog over het verschijnsel oorlog en oorlogvoeren. Het oudste bekende boek over oorlogvoeren werd geschreven door de Chinese generaal Sun Tsu rond 500 voor Christus. De Bijbel en de Koran wijden vele bladzijden aan oorlogen en oorlogsvoering. Aristoteles, Heraclitus, in de antieke oudheid, de heilige Augustinus, Thomas van Aquino in de middeleeuwen hadden er aandacht voor. Antoine-Henry Jomini was een van meerdere tijdgenoten van Clausewitz die over de oorlogsvoering theoretiseerden.

De “Nagelaten werken” van Clausewitz waren wereldwijd aanleiding tot een stroom beschouwende werken en commentaren. Ze hebben talloze militairen, staatslieden en geleerden beïnvloed en hadden en hebben nog altijd een grote invloed op beleid, instructie en operationele planning.

Het verschijnsel oorlog
Vom Kriege is ongetwijfeld de belangrijkste poging in de geschiedenis van het Westen om de inhoudelijke dynamica van het verschijnsel oorlog te doorgronden.

Oorlog is een daad van geweld om zijn wil op te dringen. De verdediging is superieur in verhouding tot de aanval. Doorslaggevende middelen en resultaten verdienen altijd de voorkeur. Om succesvol oorlog te voeren is éénheid vereist tussen de drie elementen die er bij betrokken zijn: het leger, de regering en het volk. Oorlogshandelingen spelen zich af in een "mistige", goeddeels ongekende omgeving. Een oorlog kan vele kanten uit. Een oorlog is een dynamische onstabiele interactie van emoties, toevalligheden en berekening en kan bijgevolg vele kanten uit.

Oorlog en politiek
Het eerste hoofdstuk van het eerste boekdeel en het laatste boekdeel gaan over de relatie tussen oorlog en politiek. De visie van Clausewitz wordt samengevat in de courant geciteerde uitspraak: oorlog is de voortzetting van de politiek met andere middelen. De bepaling “met andere middelen” is belangrijk. Ze betekent dat de oorlog geen vanzelfsprekend middel is waartoe de politicus snel zijn toevlucht mag nemen om politieke doelen te bereiken. De uitspraak betekent dat politici de doelen van een oorlog moeten vastleggen. De legers moeten ze bereiken. Uit die eerste stelling volgt ook het duidelijk onderscheid dat  Clausewitz maakt tussen het politiek-strategische  niveau, het operationeel-strategische niveau en tactiek.

Strategie waardeert hij als een “kunst “. Tactiek is een zaak van “kunde”, kennis, techniek. Het onderscheid politieke strategie, operationele strategie, tactiek, had en heeft nog altijd een grote invloed op het globale veiligheidsbeleid van staten en op de studie van oorlogen.

Clausewitz en het Franse militaire denken
Clausewitz schonk in de beschrijving van de Napoleontische oorlogen aandacht aan de vragen van moreel, moed en wil. Onder invloed van de algemene culturele stroming in de 19de eeuw, gekend als de romantiek, ontaardden in Frankrijk bedenkingen over die kwesties in de doctrine van het “L’offensive à l’outrance”. De (latere) Maarschalk Ferdinand Foch achtte morele krachten en wilskracht van cruciaal belang. Volgens hem streven beide partijen naar superioriteit in  dat opzicht. Een leger is bijgevolg maar verslagen wanneer zijn materieel en moreel vernietigd zijn. Om de vijand te verslagen moet dus slag geleverd worden.

Die doctrine leidde tijdens de Eerste Wereldoorlog tot herhaalde massale aanvallen en enorme verliezen. Volgens de Engelse historicus Basil H. Liddell Hart lag het ideeëngoed van Carl von Clausewitz aan de basis er van.

Clausewitz en het Duitse militaire denken
Vertrekkend van Clausewitz begreep Moltke de oudere strategie als een zaak voor de militair. Strategie betekende voor hem de legers aan te sturen om ze op de plaats van het gevecht te laten samenkomen. Die strategie bepaalt het succes bij een treffen. De verdere strategie wordt bepaald op basis van dat succes.

Daarop verder bouwend had de Duitse generale staf in de jaren voor de Eerste Wereldoorlog gekozen voor een “strategie van vernietiging”, dat wil zeggen op het slagveld een overwinning behalen die zo beslissend en snel was dat zij het politiek resultaat zou bepalen. In de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog koos Duitsland andermaal voor dezelfde strategie.

Het Duitse militaire denken leverde Duitsland in de twee wereldoorlogen uiteindelijk geen succes op. Het is uitgelopen op klinkende nederlagen.

De Russen achten het op Clausewitz gebaseerde Duitse denken verantwoordelijk voor de twee wereldoorlogen

Clausewitz vandaag
De omstandigheden zijn dramatisch veranderd sedert de publicatie van de “Nagelaten werken”. Gewapende conflicten treden tegenwoordig niet alleen op tussen staten. Er doen zich nu meer en meer conflicten voor tussen staten en partijen die geen staat zijn of zelfs geen staat vertegenwoordigen. Conflicten worden nu uitgevochten door een andere soort legers met andere methodes zoals guerillaactiviteiten en terrorisme. De partijen in die oorlogen streven soms niet politieke doelen na. Criminele organisaties gebruiken de oorlog als ideale omgeving voor hun activiteiten.

De vraag kan gesteld worden of Clausewitz nog altijd van tel is. In elk geval werden recente conflicten zoals de koude oorlog, de oorlog in Vietnam, de gebeurtenissen in Joegoslavië, de inval van de VSA in Irak beïnvloed door en geanalyseerd aan de hand van  Clausewitz

“Vom Kriege” is in de eerste plaats een poging tot generalisatie en doorgronden van het verschijnsel oorlog, het verwerven van een universeel inzicht. Het blijft dus zijn waarde behouden als een waardevolle bron van inzicht in zaken van overwinning of nederlaag in een oorlog. Het moet evenwel omzichtig gebruikt worden. Het is geen handboek voor het ontwerpen en leiden van militaire operaties.

Bron
Hew Strachan, Vom Kriege van Clausewitz, een biografie; Mets & Schilt, Amsterdam, Roularta Books, Roeselare; ISBN 978 90 5330 660 4; NUR 706; 2009, 201 p.

Boeken

 * Carl von Clausewitz; On War, Edited and translated by Michael Eliot Howard and Peter Paret; 1989; ISBN: 9780691018546; 752 pp., eBook ISBN: 9781400837403.


 * Carl von Clausewitz, On War, Edited and translated by Michael Eliot Howard and Peter Paret; Princeton University Press; 2008; 752 pages; ISBN 1400837405; eBook ISBN: 9781400837403


 * Carl von Clausewitz ; Over de oorlog ; J.M. Meulenhoff; 2008; 247 p.; ISBN 9789058480453; ISBN 109058480453

Boeken op internet

 * Hinterlassene Werke des Generals Carl von Clausewitz über Krieg und Kriegführung, Published 1833 by F. Dümmler in Berlin.


 * Carl Philipp Gottfried Clausewitz, vertaling E.H. Brouwer; Over den oorlog; Broese, 1846; 270 pagina's; Published by Wim Borghuis


 * Carl Philipp Gottfried Clausewitz, vertaling E.H. Brouwer; Over den oorlog; Broese, 1846; 270 pagina's; Published by Wim Borghuis


 * Engelse vertaling door Colonel J.J. Graham van de vier boeken van “Vom Kriege”


 * Engelse vertaling door Colonel J.J. Graham


 * Tweede uitgave van 1857 van de Hinterlassene Werke


 * Duitse uitgave van Clausewitz

Internet bronnen

 * Duitstalige uitgaven en vertalingen


 * Uitgebreide bibliografie


 * Engelse vertalingen


 * Graf van Carl von Clausewitz


 * Carl von Clausewitz