Hendrik Geeraert

Een bewogen levensloop
Hendrik Geeraert werd geboren op 15 juli  1863 te Nieuwpoort in de Langestraat 40. Op de geboorteakte luidt zijn naam voluit Henricus, Augustinus Geeraert. Hij was het jongste kind van Augustinus Geeraert, toen 30 jaar oud en op “de grote vischvangst op IJsland” en van Anna Veranneman, 28 jaar, huishoudster en kantwerkster. Later werd de vader schipper op de binnenvaart. Op latere leeftijd werkte hij in stadsdienst. Hij stierf op 19 november 1917 in Niort in Frankrijk. De moeder stierf in het ouderlingengesticht in Nieuwpoort op 27 september 1921.

Hendrik Geeraert huwde te Veurne op 2 november 1887 met Melanie Jonckheere, geboren te Veurne op 29 april 1864. Ze kregen acht kinderen. Ze werden alle op verschillende plaatsen in Frankrijk geboren gezien de vader, Hendrik Geeraert, schipper was.

In oktober 1914 was het Belgische leger samengetrokken ten Zuiden van de IJzer. Koning Albert I had verordend dat de IJzerlinie ten allen prijze moest behouden blijven. Om de positie rond Nieuwpoort te versterken willen de militaire autoriteiten de polder Noord van de IJzer, de Groot Nieuwlandpolder, inunderen door het Springsas op de Kreek van Nieuwendamme te openen. Ze zijn niet vertrouwd met de plaatselijke toestand. De voor de hand liggende mensen met kennis van de wateringen en sluizen van Nieuwpoort zijn er niet. De sasmeester en zijn personeel zijn vertrokken. Het bestuur van water en wegen is zoals later zal duidelijk worden met de regering en een deel van de nationale administratie naar Frankrijk getrokken. De Nieuwpoortenaar en schipper Hendrik Geeraert is toevallig aanwezig bij het sluizencomplex van Nieuwpoort. Hij is wel van een en ander op de hoogte. Hij biedt zijn diensten aan die in dank aanvaard worden. Hij wijst er op dat een sloot de Kreek verbindt met de Noordvaart. De sloot gaat met een duiker onder de IJzer door. Wanneer de Kreek buiten haar oevers zou treden zal die sloot eveneens overstromen en water naar de Noordvaart steken. Het gebied ten Zuiden van de IJzer waar de eigen troepen staan zou onder water komen. De duiker kon afgesloten worden, waarschijnlijk met schotbalken, maar dat zou moeten gedaan worden in het zicht en dus mogelijk onder rechtstreeks vuur van de Duitsers. Hendrik geeft ook een oplossing aan: er bevinden zich schuiven op de sloot ter hoogte van de Witte Brug op de steenweg naar Brugge. Het volstaat ze neer te laten waardoor de onderwaterzetting ten Zuiden van de IJzer beperkt wordt tot de steenweg die als een dijk fungeert.

Op 21 oktober wordt het bevel gegeven het Springsas (ook Scheursas genoemd) op de Kreek van Nieuwendamme te openen om de polder Noord van de IJzer onder water te zetten. Hendrik Geeraert weet waar de nodige werktuigen te vinden zijn om de bruggen, de vloeddeuren en de schuiven te bedienen: de wrangen (de balken voor de bediening van de kaapstaanders), de stalen tandrepen (de heugelstangen) om de vloeddeuren te openen en de zwengels voor de tandwielkast om de schuiven op te halen. Hij vergezelt het detachement militairen die 's avonds onder bescherming van de duisternis naar het Springsas gaan en onder zijn leiding worden de vloeddeuren geopend en verankerd in hun kassen en de schuiven van het sas opgehaald.

De daarop volgende dagen bleef Hendrik Geeraert in de omgeving van de sluizen. Hij was er getuige van dat een poging om via het Spaanse Sas en de Oude Veurnevaart een grote inundatie te stellen tussen de IJzer en de spoorweg Nieuwpoort-Diksmuide, nu gekend als de frontzate, weinig resultaat had. Mede onder zijn invloed wordt uiteindelijk besloten de schuiven op de Noordvaart, de verlaten gekend als Veurne Ambacht, te openen. Omdat ze niet in handen waren van de Belgen had men dat tot dan toe niet gewaagd.

Hendrik Geeraert zal ook hier een belangrijke rol spelen. Op 29 oktober 1914 rond 19.30 uur steken enkele Belgische manschappen, onder bevel van kapitein Umé en vergezeld van Hendrik Geeraert de Veurnevaart over op weg naar de Veurne Ambacht verlaten. Ze gaan over de gesloten vloeddeuren van de Veurnevaart, want de brug over de Veurnevaart was door het Franse leger vernield. Het uur is niet willekeurig gekozen. Het zeewater en het binnenwater moeten op hetzelfde niveau staan. Bij een niveauverschil zouden de schuiven immers door de druk van het water klemvast in hun gleuven blijven steken. Hendrik Geeraert wist waar de zwengels voor de tandwielkasten opgeborgen waren. In de korte periode van gelijk peil openen ze de acht dubbele schuifdeuren. Bij eb worden de schuiven weer neer gelaten en de volgende drie nachten werd die operatie herhaald.

Hendrik Geeraert bleef gans de oorlog in Nieuwpoort bij de speciaal opgerichte genie eenheid, de “Compagnie Sapeurs-Pontonniers” die de waterwerken bediende en onderhield.

In de nacht van 15/16 februari 1915 werd Hendrik Geeraert slachtoffer van een ongeval. Een schoorbalk tussen de sluisdeuren van de Oostvaart brak. De deuren sloegen dicht en Hendrik Geeraert die er op stond viel in het water. Hij kon zich redden, kroop uit het water en ging verder met het werk. Op aandringen van de commandant van de compagnie, Kapitein Thys Robert, ging hij naar het hospitaal in De Panne waar vastgesteld werd dat twee ribben gebroken waren. Tijdens zijn verblijf in De Panne kreeg hij bezoek van Koningin Elisabeth.

In oktober 1918 werd hij ziek en naar het hospitaal in Rouen overgebracht waar hij tot begin oktober 1919 verbleef.

Na de oorlog, in 1919 werd hij door het staatsbestuur tot sasmeester aangesteld.

In de jaren na de oorlog ontwikkelde zich een soort rampentoerisme. Vermogende burgers bezochten, een Michelingids in de hand, de “verwoeste gewesten”. Hendrik Geeraert trad voor hen ook op als gids of als bezienswaardigheid. In een herberg bij de sluizen wachtte hij op de toeristen die op hem een beroep wilden doen.

In december 1924 werd hij ernstig ziek opgenomen in het Sint Julianus gesticht te Brugge.

Op 17 januari 1925 overleed hij daar. Hij was bijna 62 jaar geworden. De oorzaak van zijn dood werd door de burgermeester Thomar Van Iseghem van Nieuwpoort onthuld in de lijkrede: overmatig alcohol gebruik. De burgemeester weet de schuld aan de "legerhoofden" die "de diensten van Geeraert niet konden missen en hem als stimulans alcohol gaven".

Op 18 januari ging Koning Albert I de afgestorvene groeten in in het Sint Julianus gesticht.

De eikenhouten lijkkist met zilveren versiersels werd opgebaard in het Sint Julianus gesticht. Talrijke burgerlijke overheden waaronder de de provinciegouverneur en een afgevaardigde van de minister van landsverdediging en militaire overheden kwamen een laatste groet brengen.

Begeleid door militaire eenheden, overheden, familie, vrienden en de muziekkapel van het 4de Linie werd de lijkkist op dinsdag 20 januari met een koets tot buiten de poorten van de stad gebracht. Van daar ging het per auto naar Nieuwpoort.

De raadzaal van het stadhuis was ingericht als rouwkapel. Een erewacht van twee gewapende marinesoldaten stond opgesteld bij de lijkbaar. Honderden burgerlijke en militaire overheden, de Franse Consul, vaderlandslievende verenigingen, en gewone burgers brachten er hem een laatste groet.

Op donderdag 22 januari 1925 werd Hendrik Geeraert met militaire eerbewijzen begraven in tegenwoordigheid van Monseigneur Waffelaert, bisschop van Brugge, en een vertegenwoordiger van de koning. De bisschop, getooid met mijter en koorkap, zong de laatste gebeden bij de lijkbaar.

Eerbewijzen
Op 4 november 1914 werd Hendrik Geeraert op het stadhuis van Veurne door Koning Albert I een eervolle onderscheiding  op de borst gespeld.

Op 17 december 1914 werd hem de Franse militaire Medaille verleend.

Op 30 oktober 1920 werd hij samen met Karel Cogge van Veurne in de Parkschouwburg te Brussel gehuldigd door de “Ligue du Souvenir”.

Bij Koninklijk Besluit van 25 december 1924, enkele weken voor zijn dood,  werd hem het kruis van Ridder in de Leopoldsorde verleend. Bij Vols, Jos, hieronder vermeld, lezen we dat hij bij die gelegenheid “legendarisch figuur van het veldleger 1914-1918” genoemd werd en verder heette het: “Bij de sapeurs-mariniers heeft hij voortdurend blijk gegeven van de grootste bevoegdheid, van de meest bewonderenswaardige koelbloedigheid en van een moed en toewijding zonder grenzen om onder het vuur van de vijand de sluisdeuren van Nieuwpoort in beweging te brengen…”. De Biographie Nationale (zie hieronder) daarentegen vermeldt als citatie bij de verlening zijn wapenfeiten: zijn vrijwillige hulp bij de eerste onderwaterzetting Noord van de IJzer en zijn hulp aan de Veurne Ambacht verlaten en verder: “Militarisé, il rendit pendant les quatre années de guerre, par son courage, son esprit de sacrifice et son abnégation, les plus grands services à la patrie.”

Andere eervolle onderscheidingen en herinneringsmedailles die hem verleend werden: het Belgische Oorlogskruis, het Franse Oorlogskruis, de IJzermedaille en de Overwinnings-en de  Herinneringsmedaille. Hij was drager van 7 frontstrepen.

In 1950 werd een nieuw bankbiljet van 1000 frank uitgegeven ter gelegenheid van de verjaardag van 25 jaar afsterven van Hendrik Geeraert. Op de ene zijde van de banknoot was een panorama van de onderwaterzetting in Wereldoorlog  I afgebeeld met een sluis van Nieuwpoort en de kop van Hendrik Geeraert met schipperspet. Op de andere zijde stond de beeltenis van Koning Albert I. Het biljet bleef in omloop tot 4 december 1967.

400px|thumb|Grafmonument H. Geeraert

Hendrik Geeraert werd samen met negen oudstrijders bijgezet in een monumentaal graf op de stedelijke begraafplaats van Nieuwpoort, gelegen langs de Brugse Steenweg. Het draagt een medaillon met borstbeeld gemaakt door de Nieuwpoortse beeldhouwer Pieter Braecke.

Het legermuseum heeft een borstbeeld van hem, getekend “Karel Laloo, 1925”.

Persoonlijkheid
Uit diverse getuigenissen komt Hendrik Geeraert naar voor als een eenvoudig, ruw, joviaal en weinig geschoold man, een schipper  die met moeite zijn naam kon schrijven. Hij sprak een eigen taaltje, met Westvlaamse, Picardische, platduitse woorden, opgeraapt op de vaarten van Noord Frankrijk, Nederland, Vlaanderen, de Rijn. De soldaten noemden hem “le père henri”, “le vieux geeraert”, “ce vieux rossard de Henri”

Volgens getuigenissen die hier en daar genoteerd werden en nu nog moeilijk te controleren zijn was hij geen heilige. Hij was “geen lid van het gild der geheelonthouders”. Volgens sluismeester Dingens, de chef sluiswachter van Nieuwpoort die de sluizen verlaten had en zo de ontmoeting met de geschiedenis miste, was Hendrik Geeraert “een grooten vijand van volle glazen en van lege”.

Over zijn verhouding met zijn ouders, zijn vrouw en acht kinderen blijven overgeleverde getuigenissen zeer discreet. In het hier onder vermelde boek van Kapitein-commandant Thys Robert, is wel een foto afgedrukt van hem, in militair uniform, met zijn moeder. Na haar overlijden liet hij regelmatig bloemen op haar graf zetten.

De mythe
Hendrik Geeraert was gekend als de man die “de sluizen in Nieuwpoort opende en alzo het Duitse leger een halt toeriep”.

In december 1918 werd hij bedacht met de titel "eresluiswachter"

Hij werd vereerd met hoogdravende namen: de sluiswachter van de IJzer, chef-éclusier, de held der sassen, patriot en redder van het land. Op zijn graf wordt hij de “Held der Overstrooming” genoemd.

Na de oorlog waren postkaarten in omloop met de afbeelding van Hendrik Geeraert. Ze werden door toeristen gekocht om naar familie en vrienden te sturen. Dergelijke originele postkaarten met onderschrift "Hendrik Geeraert, de held van de onderwaterzetting van de IJzer", al dan niet gebruikt, worden nog steeds te koop aangeboden op verkoopsites op internet.

left|thumb|400px|Café met lege nis

Aan de voorgevel van het huis aan de Pieter Deswartelaan 3, vlak bij de sluizen van Nieuwpoort, bevindt zich een rechthoekige wit beschilderde plaat. Deze gedenkplaat is aangebracht boven een lege nis. Het opschrift op de plaat: "H. GEERAERT BATELIER - CHEF ÉCLUSIER INONDEUR - YSER 1914 - 1918"

Op de eerste verdieping vant het huis met nummer 9, een café met de naam “De Sluiswachter”, staat op de vensterbank de portretbuste van Hendrik Geeraert die vermoedelijk vroeger in de lege nis van het huis met nummer 3 gestaan heeft.

De Nationale Bank van België noemt hem in de toelichting bij het biljet van 1000 frank : “de man die tijdens de Eerste Wereldoorlog het slagveld van de IJzer onder water zette”.

De stad Nieuwpoort heeft het pleintje dat omsloten wordt door het stadhuis, de pastorie en de Onze Lieve Vrouwkerk naar hem genoemd.

Op een informatiebord aan de Noordvaart met uitleg over de "Overloop van de Noordvaart of Veurne Ambacht” en de inundatie wordt hij bij naam vermeld als “Schipper Hendrik Geeraert (na de oorlog sluismeester)”.

De mythe leefde en leeft verder tot op de dag van vandaag. In 1975 organiseerde de heemkring “Bachten de Kupe” van Ramskapelle een tentoonstelling over de “legendarische” figuur naar aanleiding van het vijftig jaar overlijden van de “IJzerheld”. Verschillende schepen werden naar hem genoemd. De Jan De Nul Group heeft een baggerschip in de vaart, een “Cutter suction dredger”, die zijn naam draagt.

The Outsider, een organisatie in Nieuwpoort die gespecialiseerd is in het organiseren van sportieve evenementen voor groepen kinderen en volwassenen, heeft een jacht met de naam Hendrik Geeraert. Hun website deelt hem een belangrijke rol toe: “Hendrik Geeraert was samen met Karel Cogge verantwoordelijk voor de onderwaterzetting”.

Ongetwijfeld heeft Hendrik Geeraert een onmisbare bijdrage geleverd bij de eerste inundatie, deze van de onderwaterzetting van de Groot Nieuwlandpolder. Ook bij de beslissende inundatie van de vlakte tussen de IJzer en de spoorweg door het openen van de schuiven op de Noordvaart heeft hij een belangrijke rol gespeeld. Wat hij verder bijgedragen heeft aan het succes van de Slag aan de IJzer en het onderhoud en beheer van de inundatie de jaren daarna is niet duidelijk. Wie en wat Hendrik Geeraert echt was wordt overschaduwd door de mythe “Hendrik Geeraert” die hem als het ware zijn echte leven ontstolen heeft. Het is dan ook niet verwonderlijk dat een bijzondere internetsite (http://geeraert.org/ - site de recherche sur la vie et l'intervention d'Hendrik Geeraert durant la guerre 14-18 en Belgique) zich tot doel heeft gesteld een en ander uit te zoeken.

Bronnen

 * Boeken
 * Bauwens Jacques, De IJzer. Het ultieme front 1914-1918 ISBN nummer: 9789058265265
 * Thys, Robert, kapitein-commandant, Nieuport 1914-1918 Les inondations de l’Yser et la Compagnie des Sapeurs-Pontonniers du Génie Belge, Paris/Liège/Londres, Levrault/Henri Desoer/Constable and Co, 1922
 * Leper J., Kunstmatige inundaties in Maritiem Vlaanderen 1316-1945, Michiels, Tongeren, 1957 (327 p.)
 * Van Pul, Paul, Oktober 1914, Het koninkrijk gered door de zee, De krijger, Erpe, 2004 (371 p.) ISBN nummer: 9058681351
 * Vols, Jos, De overstromingen in de IJzerstreek, Heemkring Bachten de Kupe, v.z.w., 1964, (28 p. )


 * Brochure
 * Lelièvre, Walter, Hoofdman Heemkring Ramscapelle a/d Yser, Den Grooten Oorlog ’14-’18, gepubliceerd ter gelegenheid van tentoonstelling in de stadshalle van Nieuwpoort 15 juni t/m 15 september 2002.
 * Colard, Armand, Geeraert, in Biographie Nationale, fascicule 1er, publiée par l’Académie Royale de sciences, des lettres et des beaux arts de Belgique, Bruxelles, Émile Bruylant, 1969 (4p.)


 * Externe links
 * Hendrik Geeraert biografie
 * Bankbiljet 1000 BEF
 * Hendrik Geeraert gedenkplaat