Verdrag van Brest-Litowsk

Brest-Litowsk (d.i. Brest in Litouwen), tegenwoordig alleen Brest geheten, stad in Wit-Rusland aan de Wit-Russisch-Poolse grens, met in 1913 63.600 inwoners, van 1921-1939 Pools; speelde een belangrijke rol in de Eerste Wereldoorlog. 25/26 aug. 1915 werden de vestingwerken van Brest-Litowsk door het Duits-Oostenrijkse Boegleger bestormd en werd de stad, die door de Russen bij hun aftocht grotendeels werd verwoest, ingenomen. Juli 1916 tot apr. 1918 was Brest-Litowsk het hoofdkwartier van de Duitse opperbevelhebber Oost. Hier werden in 1917/18 de Duits-Russische vredesonderhandelingen gehouden; op 16 dec. 1917 werd de wapenstilstand, op 9 febr. de vrede tussen de Centrale Mogendheden ("Vierbund") en de Oekraïne, op 3 mrt. 1918 tussen deze en Rusland gesloten. Het Verdrag van Brest-Litowsk was maar een betrekkelijk kort verdrag, bestaande uit 14 artikelen, afgezien van een reeks aanvullingen. De inhoud had, behalve op de beëindiging van de vijandelijkheden en de uitwisseling van krijgsgevangenen, voornamelijk betrekking op uitbreiding van de Duitse machtssfeer in oostelijke richting door het afstaan van Russisch grondgebied dat werd opgedeeld in Duitse vazalstaten.

Na de wapenstilstand met Rusland begon op 22 dec. 1917 de vredesconferentie van Brest-Litowsk. De belangrijkste vertegenwoordigers waren namens het Duitse Rijk minister van Buitenlandse Zaken Richard von Kühlmann en generaal Max Hoffmann (die namens het Duitse opperbevel aan de onderhandelingen deelnam); namens Oostenrijk-Hongarije minister van Buitenlandse Zaken Czernin; namens Bulgarije T.I. Popow (minister van Justitie), later premier W. Radoslawow en namens Turkije minister van Buitenlandse Zaken Nessimy, later grootvizier Mehmet Talaat Pasja. De Russische bolsjewieken waren door Joffe, later door Trotski vertegenwoordigd. In de onderhandelingen zat aanvankelijk weinig schot, omdat het de Sowjetafgevaardigden niet zozeer te doen was om een vrede te bereiken, als wel propaganda voor de wereldrevolutie te bedrijven. De delegatie van de zich van Rusland afgescheiden Oekraïne gaf ten slotte te kennen, de vredesvoorwaarden van de Centralen wel te accepteren, en ondertekende het daarop gebaseerde verdrag afzonderlijk op 9 febr. 1918: de zgn. Broodvrede, omdat de graanschuur van de Oekraïne voor het hongerende Duitsland bleef openstaan. Een dag later liet Trotski op zijn beurt echter plotseling weten de voorstellen te verwerpen en af te zien van een formeel vredesverdrag, verklaarde tot verbijstering van de vertegenwoordiging van de Centralen, die een volledige capitulatie hadden verwacht, de vijandelijkheden voor beëindigd en verliet Brest-Litowsk. Als gevolg hiervan werd de strijd op 18 febr. 1918 weer hervat, waardoor Rusland reeds op 22 febr. gedwongen werd een ultimatum te accepteren, waarop de Russische vertegenwoordigers naar Brest-Litowsk terugkeerden en op 3 mrt. 1918 zonder verder debat de vredesvoorwaarden van de Centrale Mogendheden accepteerden en het verdrag ondertekenden. Dit werd op 16 mrt. 1918 door de Moskouse regering geratificeerd. Het Verdrag van Brest-Litowsk werd later in het Verdrag van Versailles ongeldig verklaard, maar is in feite wel bepalend geweest voor de naoorlogse Russische westgrens.

Lit.: Wheeler-Bennett, J.W.: Brest-Litovsk. The forgotten peace, March 1918 (2de dr. 1956).