Schlieffenplanmythe

De geopolitieke situatie van Duitsland in 1914
In geval van een gewapend conflict met Frankrijk of Rusland dreigde Duitsland geconfronteerd worden met een oorlog op twee fronten, in het Oosten en in het Westen. Frankrijk en Rusland waren immers door een verdrag gesloten in 1894 verplicht tot wederzijdse steun. Voor een oorlog op twee fronten waren Duitsland en het Duitse leger niet sterk genoeg. Om dit mogelijke rampscenario te vermijden moesten beide tegenstanders de ene na de andere aangepakt en uitgeschakeld worden. Duitsland verwachtte dat Rusland veel meer tijd zou nodig hebben dan Frankrijk om zijn troepen te mobiliseren en zich klaar te maken voor een oorlog. Dus moest eerst het Franse leger verslagen worden met inzet van het grootste deel van de Duitse strijdkrachten en daarna konden alle Duitse krachten ingezet worden tegen Rusland.

Het Schlieffenplan
Het Schlieffenplan was de uitdrukking van de algemene en militaire strategie waarmee Duitsland  zijn veiligheidsbeleid gestalte gaf. Het was tegelijk een operationele plan om in het Westen een snelle beslissing af te dwingen. Het is genoemd naar Alfred Graf von Schlieffen, chef van de Duitse Generale Staf van 1891 tot 1905.

De natuurlijke doorgangen van Duitsland naar Frankrijk waren afgesloten door Franse troepen opgesteld langs de Frans-Duitse grens en in de vestingsteden Verdun-Toul-Nancy en Epinal-Belfort. Het plan bestond er in het Franse leger niet frontaal aan te vallen. In plaats daarvan zou een sterke rechtervleugel een weidse omtrekkende beweging maken doorheen België (in een eerste versie ook doorheen Nederland), het Franse leger op zijn linkerflank omsingelen en verpletteren tegen de versterkingen in Lotharingen. De zwakke linkervleugel tegenover de Franse strijdkrachten aan de gemeenschappelijke grens moest een secundaire rol spelen. Het ganse plan moest uitgevoerd zijn binnen de 42 dagen.

Uitvoering
In plaats van een snelle overwinning en beslissing af te dwingen faalde het Schlieffenplan als operationeel plan en als instrument van het veiligheidsbeleid van Duitsland. Het leidde tot een vier jaar durende stellingoorlog en uiteindelijk een politiek-strategische situatie die zou uitmonden in de Tweede Wereldoorlog.

Na de "Groote oorlog" ontstond rond het Schlieffenplan een mythe die het mislukken ervan moest verklaren.

Het Schlieffenplan zou ten onrechte aangepast geweest zijn door de oprukkende rechtervleugel te verzwakken ten voordele van de linkervleugel. De oorspronkelijke bedoeling zou geweest zijn de Franse legers te verleiden tot een offensief en hen zo in een val te lokken die in hun rug zou gesloten worden. Door de krachtenbalans tussen de rechter en de linkervleugel te veranderen was dat onmogelijk geworden.

In werkelijkheid faalde het Schlieffenplan om intrinsieke militaire en politiek-strategische zwakheden.

Militaire zwakheden
Het Schlieffenplan steunde op zeer gedetailleerde plannen om de massale aantallen soldaten en materieel over verbindingswegen met beperkte capaciteit te laten oprukken. De Duitse beslissing het Nederlands grondgebied niet te schenden verplichtte hen de vesting Luik uit te schakelen in plaats van ze te kunnen omtrekken. De Duitsers onderschatten de weerstand die het Belgisch leger zou bieden in de forten op de Maas, tijdens de terugval op Antwerpen en in Antwerpen. De stopkracht van de moderne bewapening, het machinegeweer en het Franse 75 mm kanon, werden onderschat. De aanvaller rukte op langs een lange boog terwijl de verdediger zijn dispositief over korte afstanden langs het koord van de boog kon aanpassen. De verdediger kon gebruik maken van de spoorwegen. De aanvaller werd geconfronteerd met hindernissen en vernielingen. De opmars van de Duitse troepen doorheen België liep vertraging op. Het Schlieffenplan liet geen ruimte voor soepele aanpassingen. Geschikter communicatiemidddelen dan telefoonlijnen ontbraken. Het Franse leger en het Britse leger kregen de tijd om hun dispositief aan te passen, zich op te stellen op de Marne en er de Duitse opmars te stoppen. Dat was het einde van het Schlieffenplan.

Politiek-strategische zwakheden
Voor het Schlieffenplan ontwikkeld werd berustte de veiligheid van Duitsland op het “Moltkeplan”, genoemd naar Helmuth Karl Bernhard Graf von Moltke. Het was een defensief-offensief plan met bescheiden ambities dat eerst Rusland zou aanpakken en dan Frankrijk. De Moltke waarvan hier sprake wordt “de oudere” genoemd om hem te onderscheiden van zijn neef Helmuth Johann Ludwig von  Moltke die in 1914 het bevel voerde over het Duitse leger.

Het Schlieffenplan daarentegen was een gok met hoge inzet. Het streefde naar een totale overwinning. Het schond de Belgische neutraliteit. Het plan hield er geen rekening mee dat België kon weigeren zijn neutraliteit, opgelegd en gewaarborgd door het Verdrag van Londen (1839), op te geven om vrije doorgang te verlenen aan de Duitse troepen. Groot-Brittannië verklaarde daarop in uitvoering van het Verdrag van Londen Duitsland de oorlog en kwam België en Frankrijk te hulp met een expeditiekrijgsmacht. Het plan onderschatte de Russische mogelijkheden tot snelle actie. De hypothese van Russische traagheid werd niet bewaarheid. Onverwacht snel vielen de Russen Oost-Pruisen binnen. Troepen moesten onttrokken worden aan de marcherende vleugel in het Westen om hulp te bieden op het Oostfront.

Politiek en het militaire
Het Schlieffenplan was een zuiver militaire oplossing voor een politiek probleem. Het plan was het werk van de Duitse Generale Staf. De Deutsche Generalstab was een apart korps van geselecteerde en extra opgeleide en extreem geoefende officieren. Het was een gesloten in zich zelf gekeerde professionele groep en hun starre werkmethodes en denkpatronen werden weerspiegeld in het plan. Het liet geen enkele politieke speelruimte toe. Het was het enig mogelijke antwoord op een ernstige politieke crisis die mogelijk kon uitmonden in een gewapend conflict. Het bestaan van het plan, het enige, maakte de politiek en diplomatie machteloos. Eens het raderwerk in gang gezet was er geen terugweg mogelijk. De mobilisatie van Rusland om Servië te steunen tegen de Oostenrijks–Hongaarse bedreiging ontketende een reeks van mobilisaties waarop Duitsland uiteindelijk maar één antwoord kon formuleren: het Schlieffenplan in werking stellen. De verantwoordelijkheid voor deze desastreuze beslissing ligt bij de militaire staven, in het bijzonder de Duitse Generale Staf maar evenzeer bij de politieke autoriteiten die het overwicht van de politiek op het militaire hadden moeten veilig stellen.

Bronnen

 * Gerhard Ritter, The Schlieffen Plan Critique of a Myth; Oswald Wolff (Publishers) Limited London, W.i 1958; Foreword by B.H. Liddell Hart; Translated by Andrew and Eva Wilson; (194 p.) The original German edition was published in 1956 by Verlag R. Oldenbourg, Munich.


 * (Het vermelde boek is hier beschikbaar.)