De scheuring der Nederlanden 1830-1839

In aug. 1830 werd in de opera te Brussel La Muette de Portici opgevoerd, dat de opstand van de Napolitanen tegen het Spaanse bewind in 1647 voorstelde. De opstand op het toneel werd gevolgd door een oproer op straat. Omdat het garnizoen niet krachtig ingreep, werd een burgerwacht ingesteld, die verdere plunderingen voorkwam en de orde herstelde. De gematigden hadden in dit eerste stadium nog de overhand en eisten dat er met hun grieven rekening werd gehouden.

Terwijl koning Willem I met een deputatie uit Brussel de toestand besprak, liet hij tegelijkertijd troepen onder zijn beide zonen naar het zuiden oprukken. Door deze weifelende houding van de koning kwam de opstand in het tweede stadium: de Zuid-Nederlanders eisten een bestuurlijke scheiding. Maar terwijl de troonopvolger in Den Haag vertoefde, om die eis over te brengen, kwam de opstand in het derde stadium: het Zuiden eiste onafhankelijkheid met behoud van de regerende dynastie. Want inmiddels kregen de oproerkraaiers, versterkt door een menigte toegestroomde Fransen en Walen, de leiding. Willem I gaf daarom aan zijn tweede zoon, Prins Frederik, bevel Brussel te bezetten, doch deze operatie mislukte na een vierdaagse strijd.

Die nederlaag had grote gevolgen. De Nederlandse troepen trokken naar het Noorden terug en een Nationaal Congres door een Voorlopig Bewind bijeengeroepen, verklaarde de Zuidelijke Nederlanden onder de naam België (het is onbekend wie deze naam voorstelde) tot een onafhankelijke staat en sloot tevens het Huis van Oranje van de troon uit. Daarmee was de opstand gekomen in het vierde stadium.

Zo stonden de zaken ervoor, toen de vijf grote mogendheden tot wie Willem I zich reeds in het eerste stadium van de opstand had gewend, op een Conferentie te Londen de onafhankelijkheid van België uitspraken en de scheidingsvoorwaarden vaststelden.

Bij de protocollen van jan. 1831 werd bepaald:

1. Nederland krijgt dezelfde grenzen als in 1790; 2. Luxemburg blijft aan Willem I;  3. België moet 16/31 van de gezamenlijke staatsschuld overnemen.

Willem I nam deze voorwaarden aan, doch het Belgische Congres verwierp ze, vooral omdat het bij zijn verzet kon rekenen op de steun van Frankrijk.

Gedurende de ingetreden wapenstilstand had een incident plaats op de Schelde. Van Speijk vloog met een van de kanonneerboten met vriend en vijand de lucht in, doordat hij de lont in het kruit stak, liever dan zich aan de vijand over te geven.

Om de door de Belgen tot koning gekozen Leopold van Saksen-Coburg ter wille te zijn, die huwen zou met een dochter van de Franse koning Louis Philippe en bovendien in Engeland zeer gezien was, werden deze eerst onherroepelijk verklaarde voorwaarden gewijzigd. Men bepaalde namelijk bij de zogenoemde 18 artikelen:

1. Over Limburg en Luxemburg zou nog nader onderhandeld worden; 2. België hoefde alleen de schuld van vóór de vereniging en een billijk aandeel in de latere over te nemen;

Het Belgische Congres accepteerde deze voorwaarden, doch Willem I weigerde. Willem I beantwoordde de 18 artikelen met de Tiendaagse Veldtocht (2 - 12 aug. 1831, slagen bij Hasselt en Leuven). Maar nu kwamen de mogendheden dwingend tussenbeide. Door bemiddeling van de Engelse gezant en wegens het aanrukken van een Frans leger werden de vijandelijkheden gestaakt. Het resultaat van de Tiendaagse Veldtocht was dan ook alleen, dat nieuwe scheidingsvoorwaarden vastgesteld werden in de 24 artikelen (okt. 1831). Die bepaalden dat

1. een deel van Limburg met Maastricht aan Nederland kwam;  2. de helft van Luxemburg aan Nederland werd toegewezen;  3. België jaarlijks 8,4 miljoen gulden van de rente van de staatsschuld zou betalen.

Leopold I nam ze, na hevige tegenstand van de Belgen, aan, maar Willem I verwierp ze. Het jaar 1831 was dus

maar het jaar 1831 bracht de beslissing niet.
 * het jaar van de protocollen;
 * het jaar van Van Speijk;
 * het jaar van de Tiendaagse Veldtocht,

Tot okt. 1832 talmde de conferentie; toen trad ze met kracht op tegen Willem I door beslag te leggen op de Nederlandse schepen in de Engelse en de Franse havens (embargo), door een blokkade van de Nederlandse kust, en door een aanval op de citadel van Antwerpen, die verdedigd werd door generaal Chassé. Na een hevig bombardement moest Chassé zich overgeven. De beide eerste maatregelen werden ingetrokken in mei 1833 bij het sluiten van de derde wapenstilstand.

Het eindverdrag met België werd pas in 1839 getekend. De belangrijkste voorwaarden luidden:

1. Noord-Nederland kreeg Limburg; daardoor werden Venlo (sinds 1713 Nederlands), Maastricht (sinds 1632 Nederlands) en Roermond tot een aaneengesloten geheel;  2. Willem I kreeg als groothertog het oostelijk deel van Luxemburg; het westelijk deel van Luxemburg kwam aan België. De Duitse Bond, die dit gebied verloor, kreeg schadeloosstelling doordat Limburg lid werd van de Duitse Bond;  3. België zou jaarlijks een deel van de Nederlandse staatsschuld betalen; deze verplichting werd afgekocht in 1873.

Sedert 1839 gingen Noord en Zuid hun eigen weg.

De Belgische opstand heeft voor Nederland vele belangrijke gevolgen gehad. Positief werkte de scheiding tussen Noord en Zuid uit voor industrie, handel en verkeer, vooral onder invloed van de Nederlandse Handelmaatschappij. Ongunstig werkte de Belgische kwestie op de verhouding tussen Willem I en het Nederlandse volk. Aanvankelijk had men in het Noorden het optreden van de koning toegejuicht, maar zijn hardnekkige weigering om de 24 artikelen aan te nemen, waardoor Nederland jarenlang tot grote uitgaven voor het gemobiliseerde leger gedwongen werd, verwekte veel ontevredenheid. En toen bekend werd, dat hij van plan was in het huwelijk te treden met een katholieke Belgische gravin, had hij het bij de bevolking helemaal verbruid. De koning voelde dat zijn tijd gekomen was. Verbitterd deed hij in 1840 aftstand. Zijn oudste zoon volgde hem op als Willem II.

{Naar Rijpma, Korte ontwikkelingsgang der historie, e.a.)

Lit.: Hoeven, H. v.d.: De Belgische Beroerte. De Tiendaagse Veldtocht en de scheuring der Nederlanden 1830-1839 (1973).