Oorlogsstrategieën van de Europese mogendheden in 1914

Behalve Duitsland (Schlieffenplan) en Frankrijk (Plan XVII) hadden ook andere Europese staten rond 1914 strategische concepten in de la liggen voor het geval er een Europese oorlog zou uitbreken. Het is immers altijd beter voorbereid te zijn op iets dat niet komt, dan niet voorbereid te zijn op iets dat werkelijk gebeurt?

Zo had Rusland liefst drie scenario's klaarliggen, mocht de langverbeide oorlog losbarsten: Plan G, A en 19.

Plan G ging ervan uit dat Duitsland alle beschikbare middelen zou inzetten voor een aanval op Rusland, juist het tegenovergestelde van wat de Duitse generale staven zelf hadden uitgebroed. Merkwaardig genoeg stond Plan G Duitsland toe de Russische grens te overschrijden en Russisch grondgebied te schenden; prijsgeven van grote gebieden en massaal verlies aan gesneuvelde en gewonde militairen werd voor lief genomen, terwijl zich ondertussen de Russische mobilisatie zou voltrekken.

In het kort kwam het erop neer, dat de militaire autoriteiten in Rusland ervan uitgingen, dat het land het best aan het begin van een oorlog een reeks nederlagen kon incasseren, gezien het enorme reservoir aan reserves waaruit het leger kon putten. Was de mobilisatie eenmaal voltooid, dan zou Duitsland niet kunnen voorkomen dat het teruggeworpen zou worden en binnen de eigen grenzen zou worden teruggedrongen. Napoleon was er niet in geslaagd het onmetelijke Rusland te veroveren, en Duitsland zou dat evenmin lukken.

Plan 19, ook bekend als Plan A, was minder drastisch in het opofferen van mankracht. Ruslands bondgenoot, Frankrijk, had er bij de Russen op aangedrongen een meer offensieve strategie te kiezen. Plan 19 was in 1910 bedacht door generaal Danilow en grondig herzien in 1912, en ging er – terecht - van uit dat Duitsland eerder Frankrijk dan Rusland zou aanvallen. Als dat zo was, moesten vier Russische legers (bestaande uit 19 legerkorpsen, vandaar de naam "Plan 19") de Duitse provincies Oostpruisen en Silezië binnendringen en samen doorstoten naar Centraal-Duitsland. Tegelijkertijd zou Rusland een eventuele tegenaanval opvangen met een verdedigingslinie van forten en vestingen. In de herziene versie kregen echter twee van de vier legers een defensieve taak.

In werkelijkheid zou de Russische opmars in Oostpruisen al bij het begin van de oorlog worden gestuit en zouden de Russen worden teruggeworpen. Ze leden een verpletterende nederlaag hij Tannenberg, gevolgd door verdere tegenslagen bij de Mazoerische Meren.

Ook in Oostenrijk-Hongarije had men voor dit nobele doel een la met draaiboeken: de plannen B en R.

De Oostenrijks-Hongaarse strijdplannen waren veel minder onderwerp van discussie dan die van Frankrijk en Duitsland, en dat was wel begrijpelijk. Bij het ontwikkelen van eerst Plan B, en daarna Plan R, ging Oostenrijk-Hongarije ervan uit dat de komende oorlog beperkt zou blijven tot Servië.

In Plan B (voor de Balkan) werden zes Oostenrijks-Hongaarse legers in de strijd geworpen, drie voor een invasie van Servië, en drie om de grens met Rusland te bewaken om een aanval uit die hoek tegen te gaan.

Plan R (voor Rusland) was een nadere uitwerking van Plan B, met een groter aantal troepen om te voorkomen dat Rusland Servië te hulp zou snellen in het zuiden, uitgaande van Duitse activiteiten in het noorden. Daarbij werden vier legers in het veld gebracht tegen Rusland en twee tegen Servië. Dit zou de strategie voor augustus 1914 worden, maar van de uitvoering kwam niets terecht, daar het Duitse Schlieffenplan voorzag in de inzet van het grootste deel van de troepen in het westen voordat de blik naar het Oosten zou worden gericht.

Groot-Brittannië had geen algemene oorlogsstrategie ontwikkeld zoals Frankrijk, Duitsland, Oostenrijk of Rusland. Anders dan deze mogendheden hadden de Britten niet zozeer de hoop of verwachting dat er een oorlog zou uitbreken, en plannen voor gebiedsuitbreiding waren evenmin aan de orde, hoewel ze als altijd alert waren om hun belangen te beschermen, in het bijzonder hun handelsbelangen in hun uitgestrekte wereldrijk.

Maar toen de oorlog eenmaal uitbrak besloot de regering-Asquith, na aanvankelijke aarzeling, om België te hulp te komen en dat Britse strijdkrachten naar Frankrijk zouden oversteken.

Bij gebrek aan een leger van dienstplichtigen moest het Britse expeditieleger (BEF), een in 1906 opgerichte strijdmacht die bij een oorlog overzee kon worden ingezet, overgebracht worden naar het vasteland en vervolgens per spoor naar België en de Franse linkerflank. Er werd geschat dat de mobilisatie van de BEF drie weken in beslag zou nemen; Duitsland en Frankrijk deden er 15 dagen over.

België werd met het Verdrag van Londen (1839) door de grote mogendheden definitief erkend als onafhankelijk land. Het verdrag legde België ook een bestendige neutraliteit op, gewaarborgd door Oostenrijk, Pruisen, Rusland, Groot-Brittannië en Frankrijk. Die neutraliteit bepaalde het veiligheidsbeleid en het Belgisch defensieconcept van 1914. Formeel was dat nog altijd: zich verdedigen tegen een aanval uit om het even welke richting. De verdediging zou steunen op de forten van Luik, Namen en Antwerpen, bemand door  67.000 manschappen, en op een veldleger van 117.000 man. Zo nodig zou het veldleger zich terugtrekken naar Antwerpen dat uitgebouwd was tot een nationaal reduit. Daar zouden genoemde mogendheden dan toch in elk geval te hulp moeten komen. In werkelijkheid was het plan vooral gericht tegen een bedreiging uit het Oosten. Vandaar de Belgische defensieve operaties  zoals die zich ontwikkelden na de Duitse inval op 4 augustus 1914. De forten op de Maas boden weerstand. Het veldleger bood eveneens hardnekkig weerstand terwijl het zich terugtrok naar Antwerpen. Groot-Brittannië zou te hulp komen wanneer het Belgisch veldleger zich verschanst had in Antwerpen. Ondertussen waren de Franse en Britse legers naar het zuiden teruggedrongen en het Belgische Leger in Antwerpen dreigde volledig geïsoleerd te raken. Daarom besliste Koning Albert I tot de ontruiming van Antwerpen  om een defensieve stelling te bezetten achter de IJzer.

Het Servische strijdplan was eenvoudig: bij een oorlogsverklaring zou het leger van vijf naar tien divisies worden uitgebreid, een verdubbeling, en worden ingezet tegen Oostenrijk-Hongarije zodra duidelijkheid was verkregen over de vijandelijke tactiek.

Hoewel de Verenigde Staten geen Europese mogendheid is, wordt hieronder toch ingegaan op de positie van dit land omdat het bij de oorlog in Europa betrokken raakte.

De Verenigde Staten was bij het begin van de Wereldoorlog vastbesloten neutraal te blijven. President Wilson verkondigde dit standpunt kort nadat de oorlog was uitgebroken, op 19 augustus 1914 en gaf daarmee uiting aan een opvatting die algemeen gedeeld werd. Daaruit volgde dat de Verenigde Staten geen plannen voor een oorlog had, in offensief noch in defensief opzicht, en geen rol wenste te spelen in het conflict. Ondanks die officiële neutraliteit, leidde de enorme toename van export naar de geallieerden – althans in de oostelijke staten – ertoe dat men belang ging hechten aan een geallieerde overwinning. Export naar Duitsland en zijn bondgenoten liep sterk terug terwijl die naar Engeland en Frankrijk tegelijkertijd een stijgende lijn vertoonde.

De publieke opinie in de Verenigde Staten begon zich ten gunste van de geallieerden te ontwikkelen toen verhalen de ronde deden over de agressieve Duitse oorlogsvoering en regelrechte terreur tegen België. Er kan overigens geen twijfel bestaan aan de Duitse agressie. Ongetwijfeld heeft het Duitse leger bij de inval in België tal van onschuldige burgers vermoord.

Tegelijk veroorzaakte de door Duitsland gevoerde onbeperkte onderzeebootoorlog veel verontwaardiging in de Verenigde Staten. Door de ondergang van de Lusitania in mei 1915 en de Sussex in april 1916 raakte de Verenigde Staten al bijna rechtstreeks bij de oorlog betrokken, en de hervatting van de Duitse onderzeebootoorlog leidde ten slotte tot Wilsons rede in het parlement van 2 april 1917 en de daaropvolgende oorlogsverklaring. Andere factoren, zoals de kwestie met het zogenoemde Zimmermann-telegram, zorgden er eveneens voor dat de stemming omsloeg en velen zich tegen Duitsland keerden.

Toen de Amerikaanse deelname aan de oorlog eenmaal een feit was, kwam Wilson met een soort plan; het was geen oorlogsstrategie maar een concept dat van kracht werd als het eenmaal vrede zou zijn, de zogenoemde Veertien Punten, en hoewel het stevig door de Verenigde Staten werd gepousseerd in de latere fasen van de oorlog en bij de Parijse vredesconferentie, werd het zoveel afgezwakt door de Fransen, die het te idealistisch vonden, en in mindere mate door de Britten, dat er in de praktijk weinig van overbleef.

Onder de Veertien Punten waren clausules die geheime vredesverdragen verwierpen; de vrijheid ter zee buiten de territoriale wateren garandeerden; opriepen tot het opruimen van internationale handelsbarrières; aanspoorden tot wapenbeperking; de Poolse onafhankelijkheid eisten; en een internationale arbitrage voorstelden in koloniale kwesties.

De grootste wens van Wilson was het stichten van een "Volkenbond" om de vrede te bewaren, één van de voorstellen. Ironisch genoeg slaagde hij er als auteur van de Veertien Punten niet in het document door het Amerikaanse parlement, dat inmiddels weer een isolationistische koers was gaan varen, geratificeerd te krijgen.