Boerenkrijg

In oktober 1798 ontstond in de gebieden die nu België vormen een korte, ongeveer twee maanden durende gewapende opstand tegen het Franse staatsgezag. Die opstand ging de Belgische vaderlandse geschiedenis in als de Boerenkrijg.

Voorafgaand
Met de Vrede van Utrecht van 1713  werden de Zuidelijke Nederlanden aan de Oostenrijkse Habsburgers toebedeeld. Ze werden van dan af ook Oostenrijkse Nederlanden genoemd.

In de loop van de 17de en 18de eeuw was Frankrijk reeds meerdere keren de Zuidelijke (Oostenrijkse) Nederlanden binnengevallen. In 1792 werden de Zuidelijke Nederlanden en het Prins Bisdom Luik veroverd en kort en goed bij Frankrijk ingelijfd. Met het Verdrag van Campo Formio (1795) werd de inlijving internationaal erkend. De vroegere Zuidelijke Nederlanden en het Prinsbisdom Luik kwamen onder het Franse staatsgezag. Tot dan toe min of meer onafhankelijke politieke entiteiten zoals het Graafschap Loon, het hertogdom Bouillon,  en een aantal baronniën en heerlijkheden ondergingen hetzelfde lot. De bewoners werden Franse staatsburgers. Voor de eerste keer in hun geschiedenis zuchtten de Zuidelijke Nederlanden onder het juk van een vreemde heerschappij. De zinsnede in een Franse versie van het Belgische volkslied, volgens dewelke België in 1830 “Après des siècles d'esclavage,” (na eeuwen slavernij) eindelijk zijn vrijheid had weten te veroveren, moet inderdaad naar het rijk der mythen verwezen worden.

Aanleiding
De aanleiding tot de opstand waren de veranderingen die het Franse staatsgezag, geïnspireerd door de ideologie van de Verlichting en de revolutie, doorvoerde.

Eeuwenoude privaatrechtelijke en publieke gebruiken en privilegies werden afgeschaft, vertrekkend van het principe van de gelijkheid van alle mensen.

Eerbiedwaardige, gesacraliseerde vrijheidskeures van steden en provincies, werden naar de prullenbak verwezen en vervangen door nationale wetten en decreten. De bestuurlijke indeling en administratie werden gemoderniseerd. De eeuwenoude historisch gegroeide provinciën werden met hun benaming vervangen door departementen genoemd naar de rivieren.

Godsdienst, in casu het katholicisme, werd bestreden en de rede werd het voorwerp van een nieuwe religie. Van de priesters werd een eed van trouw aan de grondwet geëist en priesters die er zich aan onttrokken werden opgespoord en vervolgd. Kerken werden gesloten en kloosterorden verboden. Kerkelijke gebouwen en gronden werden genaast en als openbaar domein verkocht.

Een republikeinse rationele kalender werd ingevoerd.

Het Frans werd de enige officiële taal die, zowel in de franstalige als in de vlaamstalige provincies, enkel begrepen en gebruikt werd door een geschoolde elitaire klasse.

Confiscaties, extra heffingen, oorlogsleningen en verplicht gebruik van assignaties werden zonder de minste inspraak van de plaatselijke bevolking opgelegd.

Met de wet van 5 september 1798 (ook gekend als de wet Jourdan-Delbrel) werd de conscriptie, de verplichte militaire dienst, ingevoerd.

De traditionele kerkelijke geboorte- en doopregisters werden vervangen door gemeentelijke bevolkings-, huwelijks- en geboorteregisters, basis voor de confiscaties, belastingen en de conscriptie.

De ingevoerde veranderingen troffen telkens beperkte categorieën van de bevolking. Een deel van de bevolking ontving ze zelfs goedkeurend en werkte mee aan de invoering ervan. De conscriptie echter trof zowat elk gezin. Ze was de spreekwoordelijke druppel die de emmer deed overlopen, de vonk die het kruitvat deed ontbranden.

Het Boerenleger
In de plattelandsdorpen ontstonden spontaan oproerige bendes van ondergedoken dienstweigeraars, armoezaaiers, avonturiers, dagloners, landarbeiders, gefrustreerde boeren en ambachtslui en kleine handelaars. Mensen van de plaatselijke politieke elite en betere sociale en economische standen namen de leiding. Bekende leiders van de opstandelingen waren Pieter Corbeels  1755-1799), Emmanuel Benedict Rollier uit  Sint Amands   (1769-1851),  Michiel Van Rompay uit Bonheiden en   Jozef Emmanuel Van Gansen uit Westerlo (1766-1842), Theodoor van Dijck    (Tongerlo, 1771-Diest, 15 november, 1799), Albert Meulemans (Westerlo, 1751-Doornik 21 juni, 1799. De leider van de Molse boerencompagnie was David Van Tongel. In Meerhout nam een Jan Grietens de leiding van een groep opstandelingen. In december, in Hasselt, voerde Jan Van Haesendonck uit Aarschot het opperbevel en Antoon Constant uit Roux-Miroir, stond er aan het hoofd van een afdeling uit Waals-Brabant. Ze waren drukker, brouwer, winkelier, welgestelde boer, notarisklerk, landmeter, lakenmaker. Op de achtergrond zouden de heren d'Arenberg, de Merode, abten en andere hoogwaardigheidsbekleders een rol gespeeld hebben.

De verschillende groepen opstandelingen legden contacten met mekaar. Pogingen werden ondernomen om die plaatselijke groepen in een nationaal oproerleger te verzamelen. Veteranen die in de Brabantse Omwenteling enige ervaring hadden opgedaan moesten de kern vormen van dat geïmproviseerd leger. De opstandelingen werden naar Oostenrijkse gewoonte per dorp of kanton ingedeeld in compagnies. Een militaire administratie met gewestelijke plaatsindelingen werd opgericht. Om zich in stand te houden stelde het Boerenleger een algemeen trésorier aan en nam het zijn toevlucht tot opeisingen bij burgers en openbare besturen. De rangen telden aalmoezeniers, ondergedoken priesters, die geweigerd hadden de eed van trouw aan de republiek af te leggen.

De opstandelingen waren gekend als patriotten. Het Franse gezag noemde hen geringschattend brigands, struikrovers, uitschot. De term “brigands” was reeds in 1789 gebruikt om de opstandige boeren in Macon aan te duiden die kastelen en kerkelijke goederen als symbolen van het Ancien Régime brandschatten, het tegendeel van wat de Zuid Nederlandse brigands zouden doen. “Brigand” werd de geuzennaam waarop komende generaties trots zouden gaan.

De militaire uitrusting was zeer gebrekkig. Een derde van de manschappen bezat zelfs geen wapen. Sommigen liepen op klompen, alleen gewapend met een knuppel. De aantallen liepen in de duizenden. Bij de opstand in Bornem in oktober 1798 is er sprake van drie duizend brigands. In Hasselt, waar het Boerenleger definitief zou verslagen worden door de Franse reguliere troepen, waren ze drie à vier duizend man sterk. Elders lezen we dat daar 5 tot 10.000 doden vielen. Het leger noemde zich zelf toen "Het waere Vaederlandsche Leger". Onder hen waren ook Waalse krijgers. Verder lezen we dat ze zich het “Brabantse katholieke leger” noemden. Volgens de traditie voerde het opstandelingenleger de leuze “Voor outer en heerd”, ("voor altaar en haard"), maar dat is helemaal niet zeker. Op het monument te Overmere luidt ze: “Voor God en vaderland”.

De tegenstanders
De tegenstanders van de opstandelingen waren in de eerste plaats de Franse gendarmes en geregelde troepen, infanterie, cavalerie en artillerie. De opstandelingen noemden hen met een scheldnaam “sansculotten”.

In Leuven ontmoetten aanhangers van het gedachtegoed van de verlichting, mekaar in verenigingen zoals de “Vrinden van vrijheidt en gelijckhijdt”. Met vrijwilligers uit die kringen die de Franse Republiek genegen waren, werd onder bevel van een Pieter Gens een compagnie gevormd om de stad te beschermen tegen de brigands. Wanneer de opstandelingen Leuven naderden, traden ze op als burgerwacht. Er kwamen ook zestig Brusselse vrijwilligers om de stad te helpen verdedigen.

De opstand
Terwijl het in een groot deel van de Zuidelijke Nederlanden rustig bleef, brak oproer uit in Vlaanderen, de Kempen, Brabant, Henegouwen, Luxemburg. Het begon reeds op 12 juni 1798 te Geel met ongeregeldheden als reactie op priestervervolgingen en het innen van belastingen. Op 12 oktober 1798 braken onlusten uit te Overmere naar aanleiding van een inbeslagname bij een belastingweigeraar. Her en der ontstonden verzetshaarden. De opstandelingen richtten hun acties tegen de symbolen van de Franse overheersing. Gendarmes die voortvluchtige priesters opspoorden werden verjaagd. Vrijheidsbomen die de aanhangers van het gedachtegoed van de verlichting geplant hadden werden omgehakt. Gemeentehuizen werden geplunderd en de nieuwe bestuurlijke registers en conscriptielijsten verbrand. Niet beëdigde priesters werden opnieuw aangesteld. Agenten en personeel in dienst van de Republiek zoals gemeentesecretarissen en ontvangers werden bedreigd, hun huizen geplunderd en vernield.

De steden bleven afzijdig, deels omdat ze beter gecontroleerd werden door het Frans gezag, vermoedelijk ook omdat er meer aanhangers waren van het gedachtegoed van de verlichting. In de stad Antwerpen, toen 56.000 inwoners, bleven alle symbolen en instituties van de Franse Revolutie overeind.

Een aantal belangrijke acties, blijkbaar los van mekaar, hadden plaats te Bornem, Mechelen, Leuven, Herentals, Geel, Diest en Hasselt. Ze geven een beeld van de wijze waarop te werk gegaan werd.

In Bornem begon de Boerenkrijg op 17 oktober 1798. Op 20 oktober vertrokken 3000 brigands onder leiding van Emmanuel Benedict Rollier naar het Fort Sint-Margriet bij de monding van de de Rupel in de Schelde. Dit bleek al in handen van de brigands. Op 21 oktober vestigde Rollier zijn hoofdkwartier in Dendermonde. Op 23 oktober trokken ze verder naar Gent. In Zele werden ze echter opgewacht door de Fransen, waarop ze terug moesten keren naar Bornem. Na hevige beschietingen door de Fransen ging Bornem volledig in de vlammen op. Op 5 november was in Bornem de opstand voorbij.

Mechelen werd op 22 oktober bezet door opstandelingen, maar was 's anderendaags weer onder Franse controle. Dezelfde dag werden aan de voet van de St.-Romboutstoren 41 gevangenen gefusilleerd.

Op 25 oktober 1798 trok een troep van 3000 opstandelingen op naar Leuven. De stad die zelf geen garnizoen had, organiseerde in allerhaast de verdediging, met volle medewerking van de inwoners. Na enkele mislukte aanvallen zagen de opstandelingen er van af Leuven in te nemen. Ze trokken zich terug naar Herentals.

Op 28 oktober 1798 hadden zowat 3000 opstandelingen Herentals bezet en de stad ingericht om ze te verdedigen. Een Franse krijgsmacht van zes compagnieën voetvolk, een eskadron jagers te paard en twee stukken geschut, onder bevel van generaal Bonardy, viel de versterkte stad tot zes maal toe aan. Voor de eerste maal bond het boerenleger de strijd aan met een geregeld leger. De Fransen beschoten de stad. Gedurende vier uur werd van huis tot huis, man tegen man gestreden. Zes honderd patriotten sneuvelden en tachtig huizen werden in de as gelegd. De overlevenden ontkwamen naar Geel en sloten zich bij de opstandelingen daar aan.

De gemeente Geel was een belangrijke verzamelplaatsen van de Boerenkrijgers. Volgens een Franse spion verbleven er juist geteld 9.526 opstandelingen, waaronder 1.000 ruiters. In de morgen van 12 november stond generaal Chabert, op weg naar Geel, met ongeveer 1.000 manschappen en verscheidene kanonnen vóór Meerhout. Het Boerenleger zou er slag leveren. Twee aanvallen door de Fransen werden afgeslagen. Kanonnen werden veroverd en heroverd. De strijd duurde tot laat in de nacht. De Boerenkrijgers onder leiding van Van Gansen wonnen hier de enige veldslag in open terrein. Nadien trokken ze naar Diest.

Zondag 11 november trok een troep van 3 à 4.000 patriotten, komende van Mechelen, naar Diest. De opstandelingen richtten er verschansingen op om de stad te versterken en wachtten de Franse aanvallers af. Op 13 november, rond 11 uur 's morgens, stonden de Franse generaals Chabert en Jardon voor Diest. Vanop de Allerheiligenberg werd de stad beschoten. De Boerenkrijgers deden verbeten uitvallen om de kanonnen uit te schakelen. Bij deze actie werd Van Gansen gekwetst. Een Frans korps, ongeveer 3.500 man sterk, snelde ter hulp uit Tienen. In de nacht van 14 op 15 november kwam de generaal Colaud hen versterken met nog twee regimenten ruiters en zware artillerie. De toestand in Diest werd onhoudbaar voor de opstandelingen. Onder leiding van Albert Meulemans, die als landmeter de stad in detail kende kon het boerenleger langs de poorten van Schaffen en Hasselt ontsnappen. Diest werd door de Fransen geplunderd. Gijzelaars werden meegevoerd en de stad werd tot een boete van 50.000 livres veroordeeld, plus verplichte levering van 600 paar schoenen en kousen. De boete werd nadien verminderd tot 30.000 livres plus 600 nieuwe hemden. Corbeels en Meulemans met nog enkele getrouwen werden in de omgeving in de bossen van Postel gevangen genomen. Op 3 juli 1799 zouden ze te Doornik gefusilleerd worden.

Na de confrontaties met het groeiende Republikeins leger in Herentals, Geel en Diest trokken de patriotten zich samen in Hasselt. Ze konden de stad gemakkelijk innemen omdat er slechts een klein garnizoen gelegerd was. Op 5 december 1798 werd Hasselt door de Fransen met kanonnen onder vuur genomen. De strijd begon 's morgens te 10 uur en duurde voort tot 's avonds 10 uur. De patriotten moesten de stad prijs geven. Al wie de driekleurige kokarde droeg, of zelfs maar een boerenkiel, werd neergesabeld. Bij hun aftocht naar St. Truiden werden de boerenkrijgers in de flank aangevallen door de Franse ruiterij, van uit Leuven naar Hasselt gezonden met generaal Gancy aan het hoofd. Over een afstand van verschillende mijlen lag de heide bezaaid met doden en zieltogenden. Elen, Van Haesendonck en Van Gansen wisten op het nippertje aan het bloedbad te ontsnappen. De Waalse leider van de opstandelingen, Antoon Constant, werd gevangen genomen en zou na een kortstondige zitting van de Krijgsraad op 9 februari 1799 gefusilleerd worden. Een en twintig andere gevangen patriotten werden op zondag 17 februari 1799 in het openbaar aan de Hallepoort te Brussel terechtgesteld.

Na de beslissende nederlaag in Hasselt flakkerde de opstand hier en daar nog op, hoewel het niet altijd duidelijk is of het niet ging om banditisme van losgeslagen brigands. Een berucht leider en legendarische brigand was Charles François Jacqmin alias Cousin-Charles afkomstig van Loupoigne en gekend als Charlepoeng. Hij zal letterlijk het hoofd verliezen en de geschiedenis ingaan als een soort Robin Hood en martelaar. Na 1800 waren er geen vermeldenswaardige feiten meer.

Resultaten
Bij de opstandelingen vielen zowat 5000 tot 6000 slachtoffers waaronder 300 geëxecuteerden. Zeshonderd drie en veertig priesters werden gedeporteerd. Elders wordt gesproken van 10.000 tot 15.000 slachtoffers. Het aantal slachtoffers bij de regeringstroepen wordt niet vermeld.

De Franse bezetter zette zijn beleid van eenmaking, modernisatie en rationalisatie verder. De bewoners van de lage landen onderwierpen zich goedschiks kwaadschiks aan de wetten van de Republiek, later het keizerrijk van Napoleon.

De 19de eeuw
right|thumb|400px|Boerenkrijgmonument in Overmere

Na de overwinning op Napoleon komt een einde aan de aanhechting van de Zuidelijke Nederlanden aan Frankrijk. Door het Congres van Wenen (1815) wordt het (Verenigd) Koninkrijk der Nederlanden opgericht. De Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden die in 1648 gescheiden waren door het Verdrag van Westfalen, werden weer verenigd. Het Ancien Régime wordt tot op zekere hoogte hersteld, maar de waarden waarvoor de “boeren “ gevochten hadden werden ondanks de “restauratie” lang niet alle in ere hersteld. De godsdienst werd niet langer bestreden, maar vele hervormingen bleven van kracht. De strijd van de brigands tegen de Franse overheersing en de goddeloze Republiek wordt niet verheerlijkt. Er is evenmin sprake van repressie tegen hen die de Franse overheersing en ideologie actief steunden. Voor de kerkelijke goederen die genaast waren werd een regeling getroffen. De nog niet verkochte kerkelijke goederen werden ondergebracht in een instelling voor sociale hulp, de commissies voor openbare onderstand. Deze instellingen heten nu OCMW. De staat zou de bedienaars van de erediensten betalen en de parochiekerken en de pastorie onderhouden. De kloosterorden zouden genieten van een fiscaal gunstregime. Deze regeling is nog altijd van kracht in België.

In 1853 wordt het boek, “De Boerenkrijg”, van Hendrik Conscience gepubliceerd. Het is een geromantiseerd epos dat mee aan de basis ligt van het beeld dat de komende generaties zullen hebben van de opstand.

Constantin Meunier maakt in 1875 een schilderij, “De boerenkrijg- De verzameling”. Eenvoudige afbeeldingen gemaakt met houtsneden naar dat schilderij verspreidden verder het romantisch beeld van onverschrokken krijgers die zich dapper teweerstellen tegen de overmachtige onderdrukkers. Didactische panelen met de voorstelling van de heroïsche Boerenkrijg sieren de klaslokalen in de scholen.

Op het einde van de 19de eeuw worden in tal van dorpen, ter gelegenheid van de honderdste verjaardag van de Boerenkrijg, monumenten opgericht die herinneren aan de “glorierijke" strijd van de brigands “voor outer en heerd”. Straten worden genoemd naar de oorlogshelden en luisterlijke feesten georganiseerd.

De verklaring voor die belangstelling ligt in de tijdsgeest, de romantiek, die het roemrijk historisch verleden van de volkeren verheerlijkt en in België ook de strijd  voor de ontvoogding van het Vlaamse volk voedt. De belangstelling kan ook in verband gebracht worden met de destijds heftige politieke strijd in België tussen de katholieke partij en ongelovige liberale en socialistische partijen. Ook heden ten dage wordt nog naar de Boerenkrijg verwezen als in de eerste plaats de strijd van het katholieke Vlaanderen tegen de goddeloze ideologie van de Franse Republiek.

De 20ste en 21ste eeuw
De belangstelling voor de Boerenkrijg leeft onverminderd verder in de 20ste eeuw en tot op de dag van vandaag.

In 1919 werd in Overmere het Boerenkrijgmonument feestelijk heropgericht nadat het door de Duitsers tegen het einde van de Eerste Wereldoorlog was verwijderd.

Tijdens het interbellum werd de voormalige strijdkreet van de Brigands, “Voor Outer en Heerd”, als inspiratiebron gebruikt voor het componeren van een gelijknamig lied. De leuze kreeg gedurende de Tweede Wereldoorlog een wrange connotatie omdat het lied gekaapt werd door de “Sturmbrigade Langemarck”, een Waffen-SS eenheid bestaande uit Vlaamse vrijwilligers.

In 1948 vond in Westerlo en in Mol, 150 jaar na de Boerenkrijg, een herdenking plaats.

In 1998 plaatste Stekene bij de viering van 200 jaar Boerenkrijg een monument op het marktplein.

In 1978 werd in Hasselt de Boerenkrijg herdacht ter gelegenheid van de 180e verjaardag.

Toeristische diensten hebben het wervend karakter van de Boerenkrijg ontdekt. In Sint Amands is een open luchtmuseum gewijd aan de Boerenkrijg. Een monument van staal, koper, hout en steen, brengt er een blijvende hulde aan de Boerenkrijg. Het monument stelt “de identiteit en de ziel van het Vlaamse volk van 1798 tegenover de alles dominerende rede die de Franse overheerser opdrong”.

Toerisme Vlaams Brabant heeft een Boerenkrijgroute uitgewerkt

Tal van historische genootschappen, heemkundige kringen, Boerenkrijgcomités, culturele verenigingen houden de belangstelling voor de Boerenkrijg warm.

Bornem organiseert jaarlijks samen met het Boerenkrijgcomité van Klein-Brabant de jaarlijkse Boerenkrijgmars.

In Haasdonk wordt de boerenkrijg jaarlijks herdacht op 13 oktober door het branden van kaarsjes op de vensterbanken en boven de deuren.

In Hasselt wordt de Boerenkrijg op de vooravond van het Sint-Niklaasfeest jaarlijks herdacht met een optocht en een eucharistieviering.

Bespreking
De opstand was een kort leven beschoren: van 12 oktober 1798 tot 5 december 1798, amper twee maanden. Waarom?

De oorlogsdoelen
Het is niet duidelijk of de opstandelingen een klaar idee hadden wat ze wilden bereiken met de revolte. Met andere woorden of een ideologie of filosofie aan de basis lag van hun streven en wat hun doel was. De gebeurtenissen achteraf wijzen op het tegendeel. Als hun doel was geweest het Ancien Régime te herstellen, dan had men kunnen verwachten dat de traditionele gezagsdragers een grote rol zouden gespeeld hebben.

Als hun doel was geweest de waarden van de verlichting zoals vrijheid te realiseren en dus in de eerste plaats de bezettende Franse staatsmacht te verdrijven, dan had men een actieve deelname kunnen verwachten van een stedelijke intelligentsia waar die waarden leefden. In werkelijkheid schijnt de stedelijke bevolking zich verzet te hebben tegen de opstandelingen.

Er is nergens sprake van een “nationale” leider, een charismatisch figuur die de ideologie, het streven van de opstand zou verpersoonlijkt hebben.

Het boerenleger
Het opstandelingenleger bestond blijkbaar uit een aantal los van mekaar staande groepjes, zonder nationale leiding, die op zijn best tot een grotere groep van een paar tot enkele duizenden konden verzameld worden.

Strategie en tactiek
Uit het gebrek aan nationale leiding volgde daarop de inbreuk op een van de regels van de krijgskunst: de eenheid van het commando. Men krijgt de indruk dat de verschillende lokaal opgerichte groepen actie ondernamen naar eigen goeddunken volgens de inspiratie van het ogenblik van de lokale leider.

De opstandeling richtten zich naar de steden om ze in handen te nemen. De bedoeling is niet duidelijk. Om de stad als basis te kunnen gebruiken moesten de opstandelingen kunnen rekenen op de morele en logistieke steun van de bevolking. Dat terwijl in de steden heel wat mensen het republikeins gedachtegoed omhelsden. De tactiek van de opstandelingen kwam er op neer zich in de stad op te sluiten en de vijand af te wachten. Met het verlies van het initiatief verloor het opstandelingenleger zijn vrijheid van handelen, een andere regel van de krijgskunst.

Een gepaste strategie van de opstandelingen ware geweest elke confrontatie met het geregelde leger te vermijden en zich te beperken tot kleine gerichte acties tegen de bezetter, zijn sympathisanten, zijn symbolen en gewapende machten. Dit vereist een basis waar de strijdkrachten kunnen onderduiken en vereist ook de vrijwillige of verplichte logistieke steun van de bevolking. Of het terrein en de voorwaarden voor een dergelijke basis aanwezig waren in de Nederlanden is niet duidelijk. De acties van de boerenkrijgers maken in elk geval duidelijk dat er nooit nagedacht is geworden over hoe actie voeren.

Een opstand tegen een grootmacht, in casu de Franse bezetter, kan niet lukken zonder de steun van een andere grootmacht. Buiten een paar vage verwijzingen naar Engelse steun is daarvan geen sprake.

De samentrekking bij Hasselt van verschillende groepen was het definitief foutief maneuver. In een open treffen tussen het opstandelingenleger en het veel beter georganiseerde bezettingsleger waren die laatste in het voordeel.

Niet alleen in de vermelde gebieden van de Zuidelijke Nederlanden, ook in Luxemburg werd een gelijkaardige strijd gevoerd. Die “Boerenkrijg” is er gekend onder de naam Klöppelkrieg of Klëppelkrieg. Op 29 oktober 1798 trok een legertje van 2000 man op naar de stad Luxemburg, maar ze trokken zich wijselijk terug. Bij een treffen met de regeringstroepen bij Arzfeld vielen enkele tientallen doden. Ook in Frankrijk en Spanje waren er opstanden tegen de bezetting en het republikeins gezag.

Conclusies
De aard, betekenis en belang van de Boerenkrijg zijn nog altijd vaag en onvoldoende wetenschappelijk omschreven. Onderstaande kan niet meer zijn dan een poging tot synthese en een aantal voorzichtig geformuleerde hypotheses die verder zouden moeten onderzocht worden.

De opstand van 1798 vond zijn oorsprong in de maatregelen van de Franse bezetter. De aanvallen op de religie en de conscriptie wekten de woede op van een groot deel van de bevolking. De religie werd de motivator en motor van de opstand.

De opstand was geen algemene volksopstand. Hij was beperkt tot enkele duizenden deelnemers, hoofdzakelijk zich te kort gedaan voelende volkse plattelanders. Van een stilzwijgende steun door de massa van de bevolking is geen spoor. De intelligentsia en de traditionele belangrijke gezagsdragers blijken afwezig. Kortom, het was een emotioneel gedreven geïmproviseerde opstand zonder ideologie, leiderschap, strategisch en tactisch plan. De zelfbepaalde leiders  van de spontaan ontstane groepen opstandelingen behoorden tot de plaatselijke kleine politieke en economische elites. Ze probeerden de opstandelingen en de opstand te structureren, maar tevergeefs. In bijzonder korte tijd kon de wettelijke macht een einde maken aan de opstand. Het bilan van de Boerenkrijg ziet er niet fraai uit. De opstandelingen hebben in alle opzichten gefaald, wat hun doel ook moge geweest zijn. De Fransen bleven aan de macht. Meer nog hun gedachtegoed en taal zullen wijd verspreid worden en aanvaard door de burgerij. De slachtoffers hebben het leven verloren om niets. Hendrik Conscience schrijft in zijn boek over deze opstand: "Vandaag durft niemand van de nog levende patriotten beweren dat hij aan deze heroïsche strijd heeft meegedaan". Daarmee wijst hij er op dat de patriotten toen reeds tot dat inzicht gekomen waren.

De mythe
Tegen het einde van de 19de eeuw werd de opstand van 1798 tot mythische proporties verheven.

De opstand kreeg een plaats in de strijd voor ontvoogding van het achtergestelde Vlaamse landsgedeelte.

Daarbij aansluitend werd de opstand ook voorgesteld als de strijd van het ware geloof, het katholicisme, tegen het goddeloze rationalisme.

Voor de “rechtgeaarde” Belgen was de opstand deel van de nationale vaderlandse geschiedenis, een roemrijke fase in de zogezegde eeuwenlange geleidelijke vorming van de Belgische natie.

De mythe kreeg gestalte in talrijke monumenten, herdenkingen, religieuze diensten en publicaties. Objectiviteit en historische correctheid was geen zorg. De beschrijvingen van de Boerenkrijg maakten en maken nog altijd rijkelijk gebruik van gevoelsgeladen adjectieven.

De mythe leeft door tot op de dag van vandaag, al speelt ze nu eerder de rol van promotor van lucratief toerisme.

Moderne historici proberen de mythe te doorprikken. Ze geven de revolte een plaats als een laatste stuiptrekking van het Ancien Régime om de vernieuwing van de maatschappij af te wenden.

Externe links
Wikipedia Boerenkrijg

Historieknet De boerenkrijg

Marc Alcide

200 jaar geleden had de boerenkrijg plaats (1798-1998)

De boerenkrijg in Oost-Brabant

Repertorium van artikels in Boerenkrijgtijdschrift 1798

De Boerenkrijg van 1798

Conscriptie

Bornem

Guerilla

Monumenten

Boerenkrijgmonument in Mol

Charles François Jacqmin alias Cousin-Charles de Loupoigne

Emmanuel Benedict Rollier

Pieter Corbeels

Jozef Van Gansen

Theodoor Van Dijck

Meulemans

Opération Mains Propres

Conscriptie van zeelui

Soldaat van Napoleon

”De Boerenkrijg” Hendrik Conscience

De Boerenkrijg Herdenkingen

Trivia
Willy Vandersteen tekende in 1948 een eenmalig stripverhaal rond de Boerenkrijg genaamd "De Jonge Brigand".

De Boerenkrijg vormt ook de achtergrond voor het Suske en Wiskealbum De gladde Glipper.

Bibliografie
Bussels, M. & Grauwels, J. ; Boerenkrijg 1798-1973 (1973) in De Hasselaar; Volume (nummer) 82;1973

Stroobants, Bart; De monumenten ter ere van Van Beneden en de Boerenkrijg (1898): argumenten in de strijd tussen de Mechelse katholieken en liberalen; Handelingen van de Koninklijke kring voor oudheidkunde, letteren en kunst van Mechelen vol:101 issue:1 pages:237-284; KU Leuven publication; 1998

François, Luc e.a.; ''De Boerenkrijg. Twee eeuwen feiten en fictie.'' Uitgeverij Davidsfonds, Leuven, 1998. 200 p.; foto's, tek., tab., graf., lit.; 795 BF; ISBN 90-6152-698-1.

Goris,Jan, Stevens,Fred, Veraghtert, Karel, Gielis, Marcel; Voor outer en heerd. De Boerenkrijg in de Antwerpse Kempen, 1798. Uitgeverij Brepols, Turnhout, 1998. 244 p.; foto's, documenten, tab., lit.; 995 BF. ISBN 90-5622-021-7

Splichal, Etienne , Enige Voorvallen uit den Brigands-Oorlog. Uitgeverij Brepols, Turnhout, 1849. 25 p.

Martens, Erik, ''De Boerenkrijg in Brabant (1798-1799). De opstand van het jaar 7 in het Dijledepartement'', Uitgeverij De Krijger, 2005

Van Overstraeten J. ; Boeren in 't geweer in Historische verhalen

Hous, Jan Baptist; Redacteur: De Kempeneer J. ; Leuvense kroniek (1780-1829); Abdij van Park, 1964; 336 p.