Slag bij Kay

Kay (Pools: Kije) is een dorp even ten noorden van de Oder, ca. 50 km oostelijk van de huidige Duits-Poolse grens, en is bekend door de veldslag die daar tijdens de Zevenjarige Oorlog op 23 juli 1759 tussen Pruisen en Russen plaatsvond, de Slag bij Kay (of Züllichau, een plaats 8 km oostelijk van Kay). De Pruisen leden bij dit gevecht een zware nederlaag.

Nauwelijks was v. Wedell in het kamp van de Pruisen aangekomen, of hij besloot de Russen, die hij naar Krossen zag wegtrekken, aan te vallen, om te voorkomen dat ze zich bij Laudon zouden aansluiten, van wie hij wist dat deze met 30.000 Oostenrijkers in aantocht was. De Russen hielden bij Palzig de straatweg van Krossen bezet, en stonden, toen v. Wedell ze bij Kay aanviel, met drie linies in een halve cirkelvorm, op de heuvels.

Het was al 4 uur 's middags, toen de slag begon. Wedells plan was, door de achterhoede van de wegtrekkende Russen aan te vallen, hen tot staan te brengen, en de aanval af te breken, als hij met zijn hoofdmacht de weg naar Krossen had bereikt om hen de doortocht te beletten, maar in plaats daarvan stuitte hij op een oppermachtige vijand die in slagorde op de heuvels stond opgesteld. Toen zijn voorhoede zich door de nauwe passage bij Steinbach had heengewrongen, werden de Pruisen begroet met een moordend geschutsvuur. Toch wist generaal v. Manteuffel op de linkervleugel enig terreinvoordeel te behalen, dat hij, gewond en zonder ondersteuning van de rechtervleugel, ten slotte weer moest prijsgeven. Aan zijn zijde werd zijn adjudant, de la Motte, doodgeschoten. Ook Wobersnow, die menig korps zo bekwaam had geleid, stortte bij een ruiteraanval ter aarde en stierf de heldendood voor het vaderland in een treffen, dat hij zelf ten zeerste had afgeraden en waarvan hij de ongunstige afloop had voorspeld.

De Pruisen kregen geen tijd om op adem te komen en hun cavalerie in te zetten en konden ook nauwelijks hun zware geschut tegen de Russen in stelling brengen. Ze drongen op via de holle weg bij de molen van Kay om zich op de door moerassen omgeven laagvlakte te kunnen hergroeperen - slechts enkele bataljons konden naast elkaar worden opgesteld - maar nauwelijks waren de brigades tot de aanval overgegaan of ze werden door het vijandelijke kartetsvuur naar de holle weg teruggejaagd.

Vanaf het kerkhof van Palzig konden de Russen de gehele laagvlakte bestrijken, en hun geschut zaaide zonder ophouden dood en verderf. De Pruisen konden daar met hun geweervuur niets tegen uitrichten. Hoe vaak ze ook oprukten, even vaak vluchtten de uitgedunde gelederen naar de beschermende holle weg terug. Tot overmaat van ramp kon luitenant-generaal von Schorlemmer niet te hulp snellen; ondanks de julihitte, was het moeras te verraderlijk om over te steken.

Toen moest de dappere v. Wedell de slag wel afbreken, en trok zich na een drie uur durend gevecht, maar met aanzienlijke verliezen - ca. 10.000 man, een derde deel van het leger, waren dood, vermist of niet meer in staat om te vechten - 's avonds terug. De Russen beheersten het slagveld, achtervolgden de vijand echter niet, maar trokken naar Krossen en Frankfort terug.

Wel had v. Wedell door het ongelukkige verloop van de slag de situatie er voor koning Frederik II van Pruisen niet beter op gemaakt en hem kan worden verweten, dat hij zowel de positie van de vijand als het slagveld niet behoorlijk verkend had; desondanks was een gevecht het enige middel om de Russen op te houden, en bij een gunstig resultaat te voorkomen dat ze samen met de Oostenrijkers Brandenburg zouden binnendringen. Voegt men daarbij het bevel van Frederik, om tegen iedere prijs slag te leveren, waartoe Dohna eerder onder aanmerkelijk gunstiger omstandigheden meermaals de gelegenheid kreeg, dan kan ter verontschuldiging van de aanvalslustige v. Wedell worden aangevoerd, dat hij een treuzelende generaal moest vervangen, en diens fouten met een gedurfde operatie wilde goedmaken.

De gevolgen van de Slag bij Kay moeten Frederik evenwel zeer onaangenaam getroffen hebben. Niet alleen, dat de aansluiting tussen Laudon en Saltykow werkelijk tot stand kwam, dat de Russen en Oostenrijkers weer, net als bij de vorige veldtocht, Frankfort bezetten en Berlijn opnieuw bedreigden, maar de overwinning verhoogde ook het zelfvertrouwen van de bondgenoten en sterkte ze in hun verwachting, de bejubelde Frederik ten val te kunnen brengen. Nog één slag, en het was gebeurd met Frederik, zijn land was hun, hij zelf zonder hulp, zonder troepen, een vernederd vazal van de Oostenrijkse kroon, zijn lauwerkrans ontbladerd en Silezië, de "kostbaarste edelsteen aan zijn kroon" (zoals hij zich gaarne uitdrukte), zou weer het diadeem van Maria Theresia tooien.

Maar al snel besloot Frederik de zegevierende Russen tegemoet te trekken en zoals in de vorige veldtocht te vernietigen. Terwijl v. Wedell op de linkeroever van de Oder een verdedigende stelling betrok, daarna met zijn verzwakte korps de Bober overstak en verder trok naar Müllrose, ontbood Frederik zijn broer Heinrich naar Sagan, nam zelf het bevel ter hand en liet aan deze de bewaking van de hoofdmacht van de Oostenrijkers bij Schmottseifen over.

Op 4 aug. sloot Frederik zich bij Müllrose bij v. Wedell aan, op 10 aug. voegde Finck zich met het verkenningskorps bij hen, dat tegen Hadik en Laudon was ingezet, maar dat eveneens de aansluiting tussen Laudon en Saltykow niet had kunnen verhinderen. Thans voelde Frederik zich met 48.000 man sterk genoeg, om de Russen en Oostenrijkers te kunnen bedwingen. De slag die zou volgen, was de Slag bij Kunersdorf.

Lit.: Fern, A.E.: Friedrich der Grosse, dl 2 (1861), e.a.