Leger

Het woord leger dekt verschillende betekenissen. In zijn meest algemene betekenis slaat het op de gehele gewapende macht of krijgsmacht van een staat. In een engere betekenis slaat het woord op de krijgsmacht te land, in tegenstelling tot luchtstrijdkrachten en de vloot. In zijn meest enge betekenis slaat het woord op een organiek onderdeel van hoge rang van de strijdmacht, geschikt om zelfstandig te opereren.

Dit artikel handelt over de structuur van een hedendaagse krijgsmacht in haar geheel en in haar onderdelen. Het weerspiegelt grotendeels organisatievormen die bestonden tijdens de tweede wereldoorlog en tijdens de koude oorlog. Het belicht terzijde de variatie en samenhang tussen een aantal militaire termen in enkele Westerse landen.

Krijgsmacht
Een van de kerntaken van een staat is de veiligheid van zijn inwoners te verzekeren tegen interne en externe gevaren. Interne veiligheid wordt toevertrouwd aan politiediensten en justitie. Verdediging tegen een extern gevaar zoals een gewelddadige actie door een vreemde staat wordt toevertrouwd aan een aparte gewapende macht, de krijgsmacht. Een nationale krijgsmacht bestaat traditioneel uit land- lucht- en zeestrijdkrachten, aansluitend bij het milieu waar deze onderdelen van de krijgsmacht zouden ingezet worden: de landmacht, de luchtmacht, de zeemacht.

Strategische nucleaire strijdkrachten behoren in naam veelal tot land- lucht- of zeestrijdkrachten, maar ze vormen in feite een vierde macht. Ze bedienen intercontinentale kernwapens bestemd voor de totale oorlogsvoering.

Personeel en materieel voor medische steun kunnen gegroepeerd zijn in één enkele organisatie ten dienst van alle onderdelen van een nationale krijgsmacht. Een groep die de ganse krijgsmacht steunt op medisch gebied heet dan medische troepen of medische dienst of, zoals in België, medische component.

In Groot Brittannië en de VSA spreekt men van Army naast de Air Force en Navy.

De zeemacht werd in Nederland altijd al en sedert kort ook in België Marine genoemd. Het Amerikaanse marines slaat op troepen die behoren tot de Navy en die te land ingezet kunnen worden na transport over zee.

In België spreekt men in het Frans van Force terrestre en Force aérienne, maar Frankrijk hanteert de termen Armée de terre en Armée de l’air en verder Marine militaire nationale. De Franse strategische nucleaire krijgsmacht heet dan weer Force de frappe.

Een Navy of Marine en het landleger van grote mogendheden tellen veelal een aantal luchttuigen binnen hun rangen.

De Belgische krijgsmacht werd na de implosie van de Sovjet–Unie sterk gereduceerd en gereorganiseerd. Een aantal traditionele bevoegdheden van de machten werden op niveau van de krijgsmacht gebracht. De landmacht werd landcomponent en de luchtmacht werd luchtcomponent.

Landmacht
De krijgsmacht te land, de landmacht, wordt ook wel landleger of kortweg leger genoemd. Een traditionele grote opdeling is deze in vestingtroepen en veldleger.

De vestingtroepen bemannen permanent bepaalde vestingen. Moderne staten hebben geen vestingtroepen meer. Niettemin, permanent opgestelde luchtverdedigingseenheden en permanente basissen van strategische nucleaire eenheden vertonen hetzelfde karakter als vestingtroepen: ze kunnen alleen vechten vanop de plaats waar ze opgesteld zijn.

Het veldleger daarentegen bestaat uit troepen die om het even waar kunnen ingezet worden binnen de grenzen van het gebied waarvoor ze uitgerust werden.

Organisatie
De organisatie van de landstrijdkrachten moet uiteenlopende eisen met mekaar verzoenen. De specificiteit van wapensystemen en materiëlen vereist gespecialiseerde eenheden om opleiding, training en inwerkingstelling te vergemakkelijken. De opdracht van een veldleger, de verwachte spreiding op het terrein en de complexiteit van het gevecht vereisen daarentegen de gelijktijdige inzet van een waaier van wapensystemen en ondersteunende materiëlen.

Wapens en diensten
De oplossing ligt enerzijds in het samenstellen van groepen in functie van het wapen dat ze voeren of materieel dat ze bedienen en anderzijds in de piramidale structuur van de landmachteenheden met op elk niveau gespecialiseerde middelen.

De groepen die gevormd worden in functie van de wapensystemen of materiëlen die ze bedienen heten wapen: de artillerie, het tankwapen, de infanterie. De groepen die gevormd worden in functie van de materiëlen die ze bedienen heten diensten of steuntroepen: de genie, transport, ordonnance, ravitaillering, logistiek (een verzamelterm voor ravitaillering, transport, onderhoud), transmissies.

De piramidale structuur van landstrijdkrachten
Het laagst niveau is dat van het wapensysteem: de mitrailleur, het kanon, de tank, het antitankwapen, … Het wapensysteem wordt bediend door een ploeg (Engels: crew), bemanning, sectie, onder bevel van een korporaal of sergeant (bij de artillerie en tankeenheden heet de sergeant wachtmeester). De sergeant stelt zijn sectie aan het werk op de plaats en de wijze die hem opgelegd werd.
 * Sectie

Drie of vier secties vormen samen een peloton, bevolen door de officier met de laagste rang: luitenant of onderluitenant. De pelotonscommandant bepaalt waar en hoe hij zijn secties inzet. In Frankrijk heet een dergelijk peloton “section”.
 * Peloton

Drie of vier pelotons vormen samen een compagnie (een compagnie heet bij de artillerie “batterij” en bij de tankeenheden een “eskadron”). Een compagnie wordt bevolen door een kapitein. De kapitein wordt geholpen door een kleine stafsectie met de nodige verbindingsmiddelen. Een compagnie heeft beperkte logistieke middelen voor bevoorrading en onderhoud van het materieel.
 * Compagnie

Drie of vier compagnies van hetzelfde wapen (uitgerust met hetzelfde wapensysteem) vormen samen een bataljon. Een bataljon wordt bevolen door een luitenant-kolonel. De commandant van een bataljon wordt geholpen door een staf. De staf bestaat uit een tweede commandant, een personeelsofficier (S1), een officier voor inlichtingen en veiligheid (S2), een officier voor training en operaties (S3) en een logistiek officier (S4). Het bataljon beschikt over de nodige verbindingsmiddelen, bevoorradingen, transportmiddelen, en personeel voor onderhoud en herstelling van het materieel, georganiseerd in een staf-en dienstencompagnie. Het bataljon beschikt ook over medisch personeel. In operaties zal een aantal ervan bij de compagnies ingezet worden. Het bataljon zal naast de wapensystemen van de compagnies dikwijls ook een beperkt aantal aanvullende wapensystemen toegewezen krijgen. Ze worden dan samen met de andere middelen ondergebracht in een steuncompagnie.
 * Bataljon

Drie of vier bataljons van hetzelfde wapen (uitgerust met hetzelfde wapensysteem) vormen samen een regiment. Tijdens de koude oorlog kenden alleen de Warschaupactlanden dergelijke regimenten. Het woord regiment wordt omwille van tradities informeel ook gebruikt voor bataljon.
 * Regiment

Drie of vier bataljons van verschillende wapens (uitgerust met verschillend wapensysteem) vormen samen een brigade. De brigade wordt bevolen door een brigadecommandant met de rang van kolonel of, in sommige landen, brigadegeneraal. De commandant wordt geholpen door een uitgebreide staf. Een brigadegeneraal wordt in het Engels gemeenlijk “brigadier” genoemd. In andere strijdkrachten is “brigadier” in de artillerie het equivalent van “korporaal”, wat aanleiding kan geven tot hilarische spraakverwarring. Tijdens de koude oorlog kenden de strijdkrachten van de NATO dergelijke brigades. Deze brigades beschikten naast infanterie- en tankbataljons ook over eigen vuursteun in de vorm van een veldartilleriebataljon, eventueel een antitankcompagnie en over eigen logistieke middelen: een transporteenheid met ravitailleringen, een eenheid voor herstelling en evacuatie van materiëlen, en een medische eenheid voor evacuatie en verzorging van gekwetsten. De brigade is de kleinste “grote eenheid”, dit is een eenheid die gedurende een zekere tijd, zelfstandig het gevecht kan voeren. Een dergelijke brigade had een autonomie van enkele dagen.
 * Brigade

Meerdere brigades samen vormen een divisie. De divisie wordt bevolen door een generaal-majoor. De divisie is een grote eenheid met dezelfde kenmerken als de brigade. Eventueel heeft de divisie op haar niveau vuursteuneenheden die ze zelf kan inzetten of in versterking geven aan een brigade, naargelang de tactische situatie. Een divisie zonder eigen logistieke middelen wordt opgericht met het oog op een welbepaalde operationele rol.
 * Divisie

Meerdere divisies samen vormen een legerkorps. Het legerkorps wordt bevolen door een luitenant-generaal. Het aantal divisies van het legerkorps wordt aangepast aan de tactische opdracht die het korps toebedeeld krijgt. Het legerkorps beschikt over krachtige vuursteun wapensystemen, zoals bvb. raketten voor het lanceren van tactische kernwapens tegen doelen op het slagveld. Een legerkorps kan eventueel eigen logistieke en medische middelen hebben en kan dan gedurende meerdere dagen autonoom het gevecht voeren. Tijdens de koude oorlog hadden de nationale NAVO legerkorpsen eigen logistieke en medische middelen, omdat logistiek en medische steun een nationale verantwoordelijkheid waren.
 * Legerkorps

Meerdere legerkorpsen vormen samen een leger. Een leger wordt bevolen door een generaal, gemeenlijk viersterren generaal genoemd, omdat het leger op stafkaarten door een symbool met vier sterren voorgesteld wordt. De luitenant generaal die de functie van legercommandant bekleedt draagt als onderscheidingsteken vier sterren. Het leger kan al dan niet logistieke verantwoordelijkheden hebben en over de bijhorende logistieke middelen beschikken, naargelang de legerkorpsen in tegenstelling tot het leger al dan niet die verantwoordelijkheden hebben. Het aantal legerkorpsen in een leger is veranderlijk in functie van de opdracht van het leger en het terrein en kan in de loop van de operaties snel aangepast worden aan veranderende toestanden. Tijdens de koude oorlog bestonden in West-Europa geen legers. De legerkorpsen waren gegroepeerd in legergroepen.
 * Leger

Meerdere legers samen vormen een legergroep. Een legergroep wordt bevolen door een vijfsterren generaal. Een legergroep wordt samengesteld in functie van terrein en opdracht..
 * Legergroep

Luchtmacht
De luchtmacht opereert vanaf vliegvelden die gemeenlijk basis heten. De vliegtuigen zijn verzameld volgens type en opdracht in eskadrilles. Meerdere eskadrilles vormen een wing.

Strategische luchtmacht
De vliegtuigen met strategische opdracht zijn apart verzameld in een organisatie met toepasselijke naam. Het zijn bombardementsvliegtuigen met grote actieradius en veelal bestemd om kernwapens te droppen.

Tactische luchtmacht
Vliegtuigen die zouden ingezet worden in steun van landmachteenheden worden verzameld in grote eenheden die tactische luchtmacht genoemd worden, in het Engels Tactical Airforce, afgekort als TAF. Dergelijke TAF kan samengesteld zijn uit middelen van verschillende gealliëerde landen. De TAF wordt dan een ATAF, Allied Tactical Airforce. Een TAF of ATAF werkt samen met een legergroep. De vliegtuigen van de TAF worden naargelang hun opdracht bewapend met kanonnen, klassieke bommen, raketten of missiles. Ze kunnen ingezet worden in een lucht-grond rol: bestoken van doelen op de grond. De vliegtuigen kunnen ook ingezet worden om aanvallende vliegtuigen te onderscheppen, in de luchtverdediging dus. Eventueel kunnen ze ook ingezet worden om kernwapens te lanceren. Het gaat dan om tactische kernwapens met beperkt vermogen die ingezet zouden worden in steun van offensieve of defensieve grondoperaties. De bevelvoering over de tactische luchtmachtmiddelen gebeurt vanaf twee verschillende organismen. De opdracht, het gebruik van de luchtmachteenheden, wordt bepaald in luchtmachthoofdkwartieren die aangehecht zijn aan en samenwerken met de hoge hoofdkwartieren van de andere machten. De operaties zelf worden geleid vanuit centra zoals ACOC (Air Combat Operation Center) of ADOC (Air Defence Operation Center) en ondersteund vanuit toepasselijke installaties zoals rapporteringscentra. De rol van de basissen is in wezen beperkt tot het paraat stellen van de middelen.

Transportluchtmacht
Een transportluchtmacht is uitgerust met transportvliegtuigen. Ze kunnen in de regel zowel voor tactische opdrachten als voor zuiver logistieke opdrachten ingezet worden.

Luchtverdediginseenheden
De luchtmacht kan ook luchtverdediginseenheden tellen, uitgerust met wapensystemen die op de grond ontplooid worden. Ze zijn veelal georganiseerd zoals vergelijkbare landmachteenheden.

Marine
Een marine bestaat uit schepen en maakt gebruik van havens. Alle nationale schepen  samen vormen de nationale vloot. Een aantal schepen die om tactische redenen samen opereren heten een flotielje of eskader. Opdrachten worden bepaald op de hoogste niveaus. De operationele leiding gebeurt vanaf een schip op zee of vanaf de wal.

NAVO strijdkrachten in West-Europa tijdens de koude oorlog
Tijdens de koude oorlog waren de NAVO strijdkrachten in Europa gelegerd in de omgeving van de operationele stellingen die ze zouden bezetten in geval van een aanval door de Warschaupactstrijdkrachten. Hun inzet werd gecoördineerd door SHAPE, het Supreme Headquarters of Allied Powers in Europe, gelegerd in Mons (Bergen) in België. De bevelhebber die de leiding zou krijgen over de operaties heette SACEUR, Supreme Allied Commander Europe.

Onderliggend niveau waren AFNORTH, AFCENT en AFSOUTH, (Allied Forces North, Center en South), landstrijdkrachten en bijhorende luchtstrijdkrachten.

Onderliggend niveau van AFCENT is dat van de legergroepen: NORTHAG, CENTAG en SOUTHAG, elk met bijhorende TAF (tactische luchtmacht eenheid).

NORTHAG bestond uit nationale legerkorpsen van België, Nederland, Groot-Brittannië, Duitsland en gedurende zekere periodes ook Amerikaanse en Canadese eenheden. Elk legerkorps was klaar om een sector van het defensief dispositief te bezetten. De bijhorende tactische luchtmachteenheid was 2ATAF.

Opmerkelijk is dat geen nationale operationele hoofdkwartieren bestonden boven het legerkorpsniveau.