Blindgangers en achtergelaten munitie

Op de slagvelden van de Eerste Wereldoorlog zijn grote hoeveelheden niet ontplofte munitie achtergebleven van alle types en kalibers, artilleriegranaten, mortiergranaten, handgranaten, kleine munitie. Het verhaal hieronder is meer specifiek toegesneden op de situatie in Vlaanderen.

Volledig schot
Het grootste deel van de achtergebleven niet ontplofte munitie bestaat uit artilleriegranaten of - zoals men in Vlaanderen doorgaans zegt - obussen (van het Franse woord obus = granaat). De vastgelopen legers bestookten elkaars loopgraven gedurende vier jaar met artillerievuur. De massale aanvallen die ze ontketenden werden voorafgegaan door uren en dagenlange artilleriebombardementen vanuit de overtuiging dat die alle weerstand konden uitschakelen om de infanterie zonder meer te laten oprukken. Artilleriegranaten van kleiner kaliber zitten vast op een huls die de voortstuwende lading bevat. Dat heet een volledig schot. Het geheel wordt achteraan in de loop van het kanon geschoven, in de kamer om het juiste woord te gebruiken. De kamer wordt gesloten met een blok staal, de kulas. In de bodem van de huls zit een slaghoedje. Om de granaat af te vuren laat men de slagpin inslaan op het slaghoedje. De springstof in het slaghoedje ontploft en ontsteekt de voortstuwende lading. De voortstuwende lading is een chemische stof die zeer snel verbrandt met vrijmaking van gassen. Door de ontwikkelde verbrandingsgassen onder hoge druk wordt de granaat uit de loop gejaagd.

Artilleriegranaten van groter kaliber kunnen apart van de lading in de kamer geplaatst worden. Nadien wordt de voortstuwende lading geplaatst, zonder huls. De voortstuwende lading is verpakt in linnen zakjes, kardoezen genaamd. Het aantal geplaatste kardoezen hangt af van de dracht (schootsafstand) waarop gevuurd wordt.

Schokbuis
Artilleriegranaten worden voor het afvuren voorzien van een ontsteker. Het ontstekingsmechanisme wordt op de kop van de obus geschroefd. Wanneer de granaat inslaat veroorzaakt de schok in de ontsteker een kleine ontploffing die op haar beurt de springlading in de granaat doet ontploffen en de granaat uit elkaar doet spatten. De granaat kan gevuld zijn met loden kogeltjes of een giftige of toxische stof. De giftige stof is een vloeistof die door de ontploffing van de obus verspreid wordt als vloeistofdruppels die naargelang de aard van de vloeistof vlugger of trager verdampen en een gas vormen.

Vele granaten ontploften niet omdat de schok om ze te ontsteken te zwak was wanneer ze insloegen in de modder of op een van de talloze waterplassen in de granaattrechters. Bovendien was de technische kwaliteit van de ontstekers in de loop van de oorlog achteruit gegaan waardoor ze niet altijd werkten zoals gewenst. Bij de fabricage van ontstekers moeten zeer strenge kwaliteitsnormen gehanteerd worden. Men kan de kwaliteit van het eindproduct niet testen. De test van een ontploffingstuig vernietigt immers het te testen product. En van munitie wil men graag dat ze ontploft wanneer gewenst en, belangrijker nog, dat ze niet ontploft wanneer dat niet gewenst is. Met andere woorden dat ze veilig is voor wie ze behandelt.

Tijdontsteker
Een ander ontstekingsmechanisme dan de boven beschreven schokbuis is de tijdontsteker. Deze doet de granaat ontploffen na een ingestelde tijdsspanne die overeenkomt met de vluchtduur van de granaat tot vlak voor de inslag. De bedoeling is de granaat te laten ontploffen in de lucht boven de hoofden van de troepen in de loopgraven.

Niet ontplofte munitie op akkers en stranden
thumb|right Niet ontplofte artilleriegranaten en andere munitie zoals handgranaten zitten her en der in de grond. Bij het bewerken van het land, bij het ploegen en eggen komen ze aan de oppervlakte. Tussen de gerooide aardappelen duikt soms een roestige handgranaat op. In de wintertijd, wanneer het vriest, komen ze naar boven. Het gezegde “het vriest stenen uit de grond” moet letterlijk begrepen worden. In de Westhoek vriest het granaten uit de grond. De boeren verzamelen de munities en leggen ze op afgesproken plaatsen waar DOVO ze periodiek komt ophalen.

De foto hiernaast toont een granaat die in het jaar 2010 gevonden werd op het strand van Lombardsijde. Het is een Duitse zogenaamde Discushandgranaat. Kort voordien was het strand op systematische wijze gecontroleerd op oorlogsprojectielen zonder ze op te merken. De handgranaat was door de werking van de wind en de getijden eerst begraven in het zand en nadien weer aan de oppervlakte gekomen. De foto demonstreert overigens wat men niet moet doen: blindgangers of verdacht schroot oprapen.

Gedumpte munitie
Andere achtergebleven munitie zijn de munitiedepots, opslagplaatsen van obussen en granaten in de omgeving van kanonnen en mortieren, die na de oorlog vergeten werden en in de loop van de tijd overdekt geraakten met aarde en begroeiing. Ze komen soms aan de oppervlakte bij graafwerken. Ze zijn in het algemeen minder gevaarlijk omdat er geen ontsteker op zit. De plaatselijke bevolking die na de oorlog terug kwam kende dat en dat leidde tot ontstellende toestanden, zoals een jonge man uit de Westhoek begin jaren tachtig vertelde. Wanneer zijn grootvader na de oorlog terug kwam naar de boerderij in het verlaten en verwoeste slagveld, werden onderkomens gebouwd met al wat op het slagveld achtergebleven was. Een van de vele problemen was de alomtegenwoordige vettige, kleverige kleimodder. Om iet of wat comfortabel op het erf te kunnen rond lopen tussen stallen, schuur en woonhuis legden ze droge paadjes aan door de obussen van een plaatselijke munitiedump netjes naast mekaar te leggen. In de loop der jaren waren die obussen weggezonken, overgroeid en niet meer te zien., maar ze lagen er nog steeds. Enkele jaren na de eeuwwisseling werd besloten het kanaal van Knokke Fort (op de IJzer) naar Ieper uit te baggeren om het terug toegankelijk te maken voor de pleziervaart. Men stelde dan vast dat opruimers na de oorlog munitie gewoon in het kanaal gegooid hadden.

Ontmantelen van niet ontplofte munitie
Ontstekers voor de granaten zijn vervaardigd uit koper en andere dure metalen. De hulzen zijn vervaardigd uit koper. Direct na de oorlog zagen een aantal mensen een bron van inkomsten in het ontmantelen van niet ontplofte munitie. Bij een volledig schot werd de granaat losgewrikt van de huls. De voortstuwende lading werd uit de huls gehaald en in open lucht verbrand. Het slaghoedje op de bodem van de huls werd verwijderd of tot ontploffing gebracht door er op te slaan met bvb een nagel. De ontsteker van niet ontplofte obussen werd los geschroefd en de aanzetlading eruit gehaald. De springlading werd verwijderd uit het lichaam van de obus en de metalen inhoud ervan gerecupereerd. Dan kon alles verkocht worden als schroot of als souvenir. De eigenschappen van een springstof, in het bijzonder van voortstuwende ladingen, kunnen veranderen met de tijd. Sommige springstoffen worden onstabiel en kunnen dan bij de minste schok ontploffen. In bepaalde omstandigheden kunnen voortstuwende ladingen ontploffen.

Ongevallen met niet ontplofte munitie
Bij het ongeschikt behandelen van ontstekers en slaghoedjes loopt men op zijn best gevaar vingers of een hand te verliezen. In het ergste geval doen ze de granaten ontploffen. Verschillende onvoorzichtigen moesten dergelijke gevaarlijke activiteiten bekopen met de dood. Het laatste dodelijk ongeval met gevonden munitie gebeurde in België in het jaar 2000 op woensdag 5 oktober. Een man uit Esen bij Diksmuide, een souvenirjager, had blijkbaar naast andere oorlogssouvenirs een aanzienlijke hoeveelheid springtuigen gevonden en bewaard. Vermoedelijk bij het ontmantelen van een obus ging het mis. Er was een ontploffing, gevolgd door een brand en weer een lange reeks ontploffingen. Dat zelfde jaar gebeurden nog vier andere ongevallen met munitie. Niet ontplofte munitie eist ook volledig onschuldige slachtoffers. Eind oktober 2007 werd een man in Loker gedood door een explosie. Hij had een vuurtje gestookt om tuinafval te verbranden. Waarschijnlijk is ongemerkt een granaat tussen het afval geraakt en door de hitte ontploft.

Opruimen van niet ontplofte munitie
De Dienst voor Opruiming en Vernietiging van Ontploffingstuigen, DOVO, voert jaarlijks 3000 interventies uit. thumb|right|DOVO camionette Bij een aantal interventies gaat het om niet ontplofte munitie die ter plaatse moet vernietigd worden. Zo wat 250 ton munitie wordt opgehaald voor vernietiging waarvan 10 ton probleemmunitie, dat is chemische munitie of munitie waarvan men niet zeker is.

Gewone of klassieke munitie
Gewone of klassieke munitie wordt vernietigd door ze ondergronds te laten ontploffen. Er wordt een put gegraven en de te vernietigen munitie wordt met een aanzetlading op de bodem van de put gelegd. Het geheel wordt bedekt met aarde en dan tot ontploffing gebracht. Het nadeel is dat scherven achterblijven en dat de grond en de lucht vervuild worden door de ontploffingsgassen.

Inpakken en dumpen
Toxische of chemische munitie kan niet op die wijze vernield worden omdat dan gevaarlijke giftige vloeistofffen en gassen vrij komen. Jaren geleden werd toxische munitie gewoon gedumpt in zee of op land, eventueel na verpakking in betonblokken. In 1980 werd voor de laatste maal gedumpt in de golf van Gascogne. Op het oefenplein van het trainingskamp Bergen-Hohne in Duitsland liggen in een omheinde site kris kras door mekaar, overgroeid met gras en struiken, betonblokken met naar men zegt in hun binnenste gasgranaten. Dat trainingskamp werd beheerd door het Britse leger.

Opslaan
Wanneer men gaan inzien is dat genoemde procédés een zware hypotheek leggen op de komende generaties, is men met deze praktijken gestopt. De gevonden toxische munitie werd van dan af weer gewoon verder opgestapeld in afwachting van een oplossing. Nadeel van opstapelen was dat de roestige obussen verder door oxydatie aangetast worden met het gevaar dat de gassen na zekere tijd zouden ontsnappen.

Ontmantelen
België heeft dan het voortouw genomen om de problematiek van de chemische munities (die zich ook in Frankrijk stelt) aan te pakken. Na veel moeite en discussies over welk departement de kosten zou dragen, werd in 1990 in Poelkapelle begonnen met de bouw van een installatie voor het ontmantelen van de chemische munitie. In 1998 was ze operationeel. Er lagen op dat ogenblik 27000 projectielen te wachten op een behandeling. De behandeling van de munitie kwam hier op neer dat in een afgesloten kamer met gebruik van afstandsbediening de obus met een freesmachine opengemaakt werd en de giftige chemische vloeistof er uit gegoten. De obus zelve en de chemische stof werden apart vernietigd. Het vernietigen van de chemische stoffen werd uitbesteed aan een gespecialiseerd bedrijf. Deze omslachtige procedure was te traag om de enorme en steeds groeiende stock van te vernielen chemische munitie te lijf te gaan. Elk jaar halen de ontmijners nog steeds 500 tot 700 giftige projectielen op. In 2008 lagen nog 3500 toxische granaten te wachten op vernietiging. Bovendien kon de installatie geen granaten van groter kaliber aan en evenmin een bepaald type chemische munitie dat gewoon niet te ontmantelen is zonder dat gassen vrij komen.

Veilig ontploffen
Er is nu een oplossing in de maak. Sedert eind 2007 beschikt DOVO in Poelkapelle over een zogenaamde Contained Detonation Chamber, afgekort als CDC. Het is een installatie van Japanse makelij waarin de chemische munities in alle veiligheid tot ontploffing gebracht kunnen worden. De CDC bestaat uit een gesloten ontploffingskamer en een installatie om gassen af te zuigen en te filteren. De ontploffingskamer bestaat uit een vervangbare binnencilinder en een buitencilinder. De binnencilinder heeft een doorsnede van 3 meter, is 6 meter lang en weegt  46 ton. De wand bestaat uit een staallegering van 9 centimeter dik. De buitencilinder weegt 50 ton. Te vernietigen obussen worden ingepakt in kneedbare springstof en opgehangen in de ontploffingskamer. De kamer wordt gesloten en luchtledig gezogen en dan worden de springladingen tot ontploffing gebracht. Wanneer de ontploffingsgassen weggezogen zijn kan de deur weer geopend worden en de verpulverde resten van de obussen opgeruimd. DOVO schat dat na drie jaar de volledige stock opgeslagen chemische munitie van de Eerste Wereldoorlog zal opgeruimd zijn.

Refertes
“De sanering van de slagvelden door DOVO”. Niet uitgegeven document van 27 paginas, opgesteld door Luiternant-ter–Zee 1ste klasse Loncke Ans.

Weblink
DOVO