Bolsjewieken

Bolsjewieken zijn de aanhangers van het bolsjewisme, een socialistische variant die later, meer algemeen, communisme werd genoemd. Waar het communisme overal in de wereld, behalve in de Verenigde Staten, wat de aversie van menige communist tegen Amerika verklaart, een politieke factor van betekenis werd, bleef het bolsjewisme een exclusief Russische aangelegenheid.

Het bolsjewisme ontstond in 1903 door een scheuring in de (illegale) Sociaal-Democratische Arbeiderspartij van Rusland, als gevolg van meningsverschillen over een pamflet getiteld "Wat te doen?" van Lenin, een van haar voorlieden, waarin de marxistische revolutie werd gepredikt. Lenin stelde op een partijcongres te Brussel en Londen in 1903 dat de SDAPR slechts een partij van actieve leden (lees: revolutionairen) moest zijn, terwijl anderen vonden dat de partij open moest staan voor iedereen die zich met haar beginselen akkoord verklaarde, een standpunt, dat door de meerderheid werd gedeeld. Dat de fractie, die deze laatste opvatting voorstond, toch bekend werd onder de naam mensjewiki ( = minderheid), terwijl de aanhangers van Lenin de geschiedenis ingingen als bolsjewiki ( = meerderheid), komt, doordat een aantal van eerstgenoemden het congres onder protest verliet, zodat Lenin toch een meerderheid achter zich kreeg.

De Russische Revolutie van 1905 verdiepte de tegenstellingen tussen mensjewieken en bolsjewieken. Streefden de eersten naar een burgerlijke democratie, waarin de SDAPR voorlopig als oppositie zou fungeren, Lenin daarentegen streefde naar een "dictatuur van arbeiders en boeren". Maar de revolutie had de vorming van een constitutionele monarchie met een parlement ("Doema") opgeleverd, hoewel de SDAPR daar geen zitting in had. Op een partijcongres in Stockholm in 1906 werd de eenheid in de partij hersteld en werden revolutionaire plannen (voorlopig) naar de achtergrond verdrongen. In 1912 werd in Praag een afzonderlijke bolsjewistische partij opgericht, die pretendeerde als enige de SDAPR te vertegenwoordigen.

Na de val van de monarchie in 1917 door de Februarirevolutie werd uit de burgerlijke oppositie een voorlopige regering gevormd, waarin ook mensjewieken werden opgenomen. Daarnaast ontstonden er, evenals tijdens de revolutie van 1905, raden van arbeiders en boeren, de zogeheten sowjets, waarbij zich nu ook soldaten aansloten. In april 1917 was bolsjewiekenleider Lenin uit ballingschap in Rusland teruggekeerd met de leus "alle macht aan de sowjets" om via deze aan de macht te komen. Een bolsjewistische gewapende opstand van 3-5 juli 1917 werd echter neergeslagen; eveneens mislukte Kornilows poging tot een contrarevolutie, eind aug. 1917. Dit laatste versterkte de positie van de bolsjewieken onmiskenbaar. Hun leus "land en vrede" vond gehoor. De voorlopige regering ondernam niets tegen het grootgrondbezit en de oorlog, en bereidde zo de weg voor de bolsjewistische revolutie.

Achter de façade van de sowjetbeweging kwamen de bolsjewieken door de Oktoberrevolutie in nov. 1917 aan de macht. Maar het model van de sowjetdemocratie werd na enkele maanden al vervangen door een marxistisch-leninistische partijdictatuur. De SDAPR werd omgedoopt in Communistische Partij van Rusland (RCP), als verwijzing naar het zogenoemde Communistisch Manifest van Marx en Engels uit 1848, ten teken dat gebroken was met de beginselen van de sociaal-democratie en de revolutie van het proletariaat werd omarmd.

Van 1918-20 woedde in Rusland een burgeroorlog. Terwijl de Sowjetregering intern bezig was met een radicale invoering van de Marxistische leer, had ze alle aandacht nodig voor de geconcentreerde aanval van de door de Entente ondersteunde Witte Legers (waarbij zich vele mensjewieken hadden aangesloten) onder Denikin in het zuiden, Koltsjak in het oosten, en Joedenitsj in het noordwesten. Na de nederlaag van het Rode Leger (Sowjetleger) bij Wladikawkas (28 mrt. 1919) moesten de bolsjewieken de noordelijke Kaukasus ontruimen. Op 13 april 1919 behaalde het leger van Koltsjak een grote overwinning bij Wjatka en bezette op 17 mei Samara aan de Wolga. Deze successen leidden 26 mei tot de officiële erkenning van Koltsjak en Denikin door de Entente. Interne meningsverschillen, een falende organisatie en wijdverspreide opstanden van boeren in het achterland ("partizanen") beletten echter de generaals van het Witte Leger om hun succes uit te buiten. Toen de innerlijke zwakte van de Witten tot de Entente doordrong, begon deze materiële ondersteuning in te perken en liet de anti-bolsjewistische beweging aan haar lot over. Nadat Denikin er op 24 aug. nog in geslaagd was Koersk te veroveren, zette de neergang in, die met de totale ontreddering van de Witte Legers eindigde. De Entente begon een economische oorlog tegen Rusland. In nov. werden Koersk, Tsjernigow, spoedig daarna Rostow en Taganrog door Denikin ontruimd. Het leger van Koltsjak trok zich naar Siberië terug en werd ontbonden. In 1920 was de bolsjewistische heerschappij over Rusland een feit.