Duitse aanval op Nederland (1940)

Inleiding
Op 10 mei 1940, om vijf minuten voor vier in de ochtend, vielen Duitse troepen onverwacht Nederland aan. Al na één dag stonden ze aan de Afsluitdijk en aan de Grebbelinie (de Nederlandse hoofdverdedigingslinie) en waren luchtlandingstroepen in het westen neergelaten. Al op 13 mei kozen koningin en kabinet voor de vlucht naar Engeland. Ze kwamen pas terug in 1945, toen Nederland was bevrijd van vijf jaar Duitse terreur. Na een vernietigend bombardement op Rotterdam op 14 mei verzocht de Nederlandse opperbevelhebber, generaal H.G. Winkelman om een wapenstilstand, een dag later gevolgd door de officiële overgave. Dit gold overigens niet voor de marine, voor zover die elders verbleef, en voorlopig niet voor Zeeland, waar Nederlandse strijdkrachten met Franse steun nog tot 19 mei standhielden. Ook in Noord-Brabant boden de Fransen hulp, maar die hulp was van nul en generlei waarde. De samenwerking met de Fransen verliep stroef en ze hielden het al gauw voor gezien.

De legersterkten
Het gemobiliseerde Nederlandse leger telde in 1940 vier legerkorpsen, elk van twee divisies van ongeveer 10.000 man. Verder was er een lichte divisie in opbouw en waren er een aantal kleinere onderdelen, zoals de uit twee regimenten bestaande brigades A en B. Hieruit zou men kunnen opmaken dat de totale sterkte ca. 100.000 man bedroeg. Deze schijnt in werkelijkheid echter aanzienlijk hoger te hebben gelegen. De Jong komt in deel 2 van het "Koninkrijk..." niet verder dan: "Hoe talrijk de Nederlandse krijgsmacht in mei '40 was, d.w.z. hoeveel officieren, onderofficieren, korporaals en manschappen zij telde, staat niet precies vast; de schattingen (sic!) voor de landmacht (met inbegrip van de Militaire Luchtvaart) variëren van ruim 250.000 tot ruim 300.000." Bronnen noemt hij niet. Mogelijk is het geallieerde bombardement op het Haagse Bezuidenhout (3 mrt. 1945), waarbij o.m. het Krijgsgeschiedkundig Archief van de Generale Staf verloren ging, debet aan deze bizarre onwetendheid. Een (Nederlands) document, opgemaakt bij de capitulatie, dat in een Duits archief berust, geeft een gespecificeerde opsomming van ca. 270.000. De uitrusting was door een fatale bezuinigingspolitiek, gevoed door antimilitarisme en een naïef vertrouwen op de Volkenbond beneden elk peil. De opleiding van de manschappen was hopeloos (eerste oefening 5½ maand). Er was een tekort aan wapens en wat er was, was zwaar verouderd. Er was zelfs een tekort aan munitie. Men bezat slechts 26 pantserwapens en geen enkele tank. De luchtmacht bezat 124 toestellen, waaronder 22 Fokkers G1, overigens een voortreffelijk vliegtuig dat zich kranig weerde. Maar een aanzienlijk beter toegeruste Nederlandse krijgsmacht zou, hoewel er ondanks al deze beperkingen dapper werd gestreden, toch niet zijn opgewassen tegen de Duitsers. Die wierpen liefst 22 divisies en 2 luchtlandingsdivisies in de strijd voorzien van het modernste materiaal; de Duitse luchtmacht zette 2.200 toestellen in. Naarmate de opmars vorderde richtte een deel van de Duitse divisies zich weliswaar op België, maar daar stond tegenover dat het 3de en 4de Nederlandse legerkorps door het verloop van de operaties praktisch niet aan gevechtshandelingen zijn toegekomen.

De Nederlandse defensieve stellingen
Gezien de zwakte van het Nederlandse leger beperkte de defensie zich tot het verdedigen van de meest vitale delen van het land (zie krt. 1). De Grebbelinie was de hoofdverdedigingslinie, die liep van het IJsselmeer naar de Grebbeberg bij Rhenen. Daar sloot hij aan op de Betuwestelling die naar het zuiden toe weer aansloot op de Peel-Raamstelling die eindigde aan de grens met België. Achter de Grebbelinie lag de Nieuwe Hollandse Waterlinie, die zich uitstrekte van het IJsselmeer bij Amsterdam tot aan de Biesbosch. De toegang tot de Afsluitdijk bij Friesland werd bewaakt door de kazematten van Kornwerderzand en door een soortgelijke stelling aan de overkant bij Noord-Holland bij Den Oever. Achter IJssel en Maas en het Maas-Waalkanaal lagen hier en daar wat bunkertjes (of kazematten, zoals men destijds zei). Enkele wachtdetachementen moesten de oostgrens bewaken. De marine verdedigde de kust van het IJsselmeer en het 1ste legerkorps die van de Noordzee.

Aanvankelijk werd prioriteit gegeven aan de verdediging van de Peel-Raamstelling, maar weldra werd de Grebbelinie het defensieve hart. Meningsverschillen hierover leidden tot het vertrek van opperbevelhebber Reijnders, die werd opgevolgd door de al genoemde generaal Winkelman. Er moest een verdedigingsgordel ontstaan die de zogeheten Vesting Holland omsloot, bestaande uit de Grebbelinie, de Betuwestelling en de Waal-Lingestelling en die vervolgens westwaarts naar het zuiden van Zuid-Holland liep (de Nieuwe Hollandse Waterlinie speelde in dit plan geen rol meer). Het binnendringen van de vijand uit het noorden via de Afsluitdijk hoopte men te voorkomen door hardnekkige verdediging bij Kornwerderzand.

10 mei 1940
3.55 uur: Twee grote Duitse legers overschrijden de Nederlands-Duitse grens ... 6 uur: De Duitse gezant overhandigt de Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken, Van Kleffens, een memorandum dat de Duitse inval een Brits-Franse invasie van het Ruhrgebied moet voorkomen en doet een beroep op Nederland vooral geen weerstand aan de Duitse operaties te bieden ... Ca. 5.00 uur: vliegvelden Ypenburg en Ockenburg bij Den Haag en Valkenburg bij Katwijk worden gebombardeerd, gevolgd door luchtlandingen en door de Duitsers veroverd, in de loop van de dag echter alle weer door Nederlandse troepen heroverd ... Bij het aanbreken van de dag Duitse bombardementen tussen Rotterdam en Moerdijk gevolgd door luchtlandingen, de Moerdijkbrug valt in Duitse handen ... Duitse luchtlandingen op Eiland van Dordrecht, de as Moerdijk-Dordrecht is in Duits bezit, Dordrecht zelf blijft in Nederlandse handen ... 5.00 uur: Duitse watervliegtuigen landen op de Nieuwe Maas in Rotterdam, de Duitsers bezetten verschillende punten van de stad ... Duitse bommen op vliegveld Waalhaven gevolgd door luchtlandingen, 14 Duitse vliegtuigen neergehaald, Waalhaven in Duitse handen ... Geheel Rotterdam-Zuid eveneens in Duits bezit ... Diverse pogingen van de Duitsers om de Limburgse Maas over te steken verijdeld, pas tegen de middag wordt de Maaslinie doorbroken ... Maas-Waalkanaal en IJssel door Duitsers overschreden ... Duitse aanval op Peel-Raamstelling, na doorbraak bij Mill verdediging stelling opgegeven en terugtrekking achter Zuid-Willemsvaart ... Duitse troepen in het noorden gevorderd tot de lijn Groningen - Assen - Meppel.

11 mei 1940
Begin gevechten om de Grebbeberg ... Duitsers overschrijden Zuid-Willemsvaart ... Franse troepen rukken Noord-Brabant binnen ... Duitsers 's avonds gevorderd tot lijn Boxtel - Oirschot - Eindhoven - Valkenswaard ... Gevechten om Eiland van Dordrecht te heroveren onbeslist (tijdelijke wapenstilstand) ... Zuiveringsacties door Nederlandse troepen rond Den Haag ... Het ingesloten fort Pannerden capituleert om 19.30 uur ... Mislukt Nederlands luchtbombardement op door de Duitsers bezette Noordereiland in Rotterdam.

12 mei 1940
Voortzetting gevechten om de Grebbeberg, Duitsers penetreren frontlijn en nestelen zich op de Grebbeberg ... Mislukte Duitse aanval op Betuwestelling ... Hervatting gevechten Eiland van Dordrecht ... Gevechten bij Willemsdorp ... Mislukte Franse aanval op Moerdijkbruggen ... Duitse pantsertroepen stoten door naar Moerdijkbruggen, Nederlandse troepen bij Moerdijk trekken zuidwaarts terug ... Duitsers vallen Tilburg aan ... Fransen trekken terug naar België ... Duitse troepen staan 's avonds voor Breda ... In Friesland breken de Duitsers door de opvangstelling bij Wons bij de Afsluitdijk, waardoor de stelling van Kornwerderzand komt bloot te liggen ... Voortzetting zuiveringsacties door Nederlandse troepen rond Den Haag.

13 mei 1940
Duitse aanval op Kornwerderzand afgeslagen ... Slag om de Grebbeberg voortgezet, Duitsers dringen steeds verder op ... Gevechten bij Ochten (Betuwestelling) ... Stelling niet meer te houden, Grebbelinie in de nacht van 13 op 14 mei door Nederlandse troepen ontruimd ... Gevechten door de mariniers in Rotterdam om het bezit van de Maasbruggen ... Duitse pantsertroepen rukken over de Moerdijkbrug op naar Rotterdam ... Straatgevechten in Dordrecht ... Duitse troepen nemen Breda in, restant Franse troepen in Brabant slaat op de vlucht ... Laatste nog overgebleven Nederlandse bommenwerper doet mislukte poging de Moerdijkbrug te vernietigen, en wordt neergeschoten.

14 mei 1940
Nederlands veldleger neemt stellingen achter de Nieuwe Hollandse Waterlinie in ... Hernieuwde Duitse aanval op Kornwerderzand wordt met behulp van kanonneerboot "Johan Maurits van Nassau" vanaf de Waddenzee afgeslagen. Vuur wordt geleid vanuit Kornwerderzand en de correcties doorgegeven aan Den Helder, die ze weer radiografisch aan het schip doorgeeft ... Zuiveringsacties tegen de laatste overgebleven Duitse parachutisten in Zuid-Holland bijna voltooid ... Nederlandse lichte troepen op Eiland van Dordrecht teruggenomen achter de Merwede ... Rotterdam wordt in opperste staat van verdediging gebracht, maar om 10.30 uur brengt een Duitse parlementair een ongetekend ultimatum, waarin op straffe van totale vernietiging van de stad binnen twee uur een antwoord wordt geëist, dat iedere tegenstand zal worden gestaakt, om 13.20 gevolgd door een nieuw, thans gewaarmerkt ultimatum, met dezelfde eis en verzoek om antwoord binnen drie uur. Doch 10 minuten later regent het reeds bommen op de weerloze stad, er is geen luchtafweer, Nederland heeft geen vliegtuigen meer, Rotterdam brandt. Ongeveer 800 mensen komen om en er worden ca. 24.000 woningen verwoest ... Onder dreiging van een soortgelijk bombardement op Utrecht geeft opperbevelhebber generaal Winkelman bevel de strijd te staken. De strijd in Zeeland wordt dan nog voortgezet. Op 15 mei wordt de capitulatie te Rijsoord getekend.

Zij die vielen
Aan Nederlandse kant sneuvelden of overleden aan opgelopen verwondingen bijna 2.200 officieren en manschappen; het aantal gewonden bedroeg minstens 2.700. De Duitse verliezen zijn niet bekend. Het aantal Nederlandse burgers dat door de oorlogshandelingen het leven liet, bedroeg 2.559.

Lit.: Jong, L. de: Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, dl. 2 (1969), dl. 3 (1970); Brongers, E.H.: De oorlog in mei '40 (1963); Murawski, E.: Der Durchbruch im Westen (1940).