Slag bij de Piramiden

De Slag bij de Piramiden van Gizeh tussen de Fransen onder Bonaparte en de Mamelukken onder Murad Bey was een onderdeel van de Egyptische campagne van de Fransen en vond plaats op 21 juli 1798. Op de mars van Alexandrië naar Cairo was Bonaparte met 5 divisies (Desaix, Reynier, Kléber, Menou en Bon), elk 4.000-5.000 man sterk, op 18 juli bij het dorp Wardan, niet ver van het punt, waar de Nijl in een delta overgaat, aangekomen en nam hier op 19 juli enige tijd rust. De machtige Murad Bey, die een schier onbeperkte heerschappij in Egypte uitoefende, had daarentegen bij het dorp Gizeh, waar hij zich gewoonlijk ophield, 6.000 Mamelukken en een aanzienlijk aantal Arabieren en Fellahs verzameld, die hij, nog kokend van woede over de nederlaag, die hem door een Franse strijdmacht bij Chebreis was toegebracht, tot fel verzet opzweepte. Hij besloot de Franse aanval af te wachten en liet zijn troepen - zij het weinig ordelijk - stelling nemen tegenover Cairo langs de linker oever van de Nijl, welke rivier voor rugdekking moest zorgen, de rechtervleugel tegen het dorp Embabeh aanleunend en de linker naar Gizeh wijzend. Beide dorpen waren, evenals het front van de hele stelling, door vormeloze verschansingen gedekt.

Op 20 juli rukte het Franse leger op naar het dorp Ommedinar, waar Bonaparte constateerde, dat Murad Bey niet van plan was uit zijn stelling te komen. Op 21 juli om 2 uur 's nachts braken de Fransen op. De divisie van Desaix, die de voorhoede vormde, stuitte bij het aanbreken van de dag op enkele honderden Mamelukken, die langzaam terugweken.

In de opkomende zon doemden de piramiden voor de Fransen op, en Bonaparte moedigde zijn troepen met de volgende woorden aan: "Soldaten! Jullie moeten vandaag de onderdrukkers van Egypte bevechten! Denk eraan, dat jullie strijd leveren voor het oog van 40 eeuwen geschiedenis, die deze monumenten vertegenwoordigen!"

Na een inspannende mars in de verzengende hitte bereikten de Fransen om 2 uur 's middags de dorpen El-Varak en Boutis op drie kwartier van Embabeh, waar ze, om bij te komen, halt hielden. Daar ontvouwde zich aan hun blikken een schitterend schouwspel: de in het zonlicht glinsterende wapens van de Mamelukken waarmee deze zich in slagorde voor hun verschansingen opstelden; links van hen de piramides en daarachter de Nijl en Cairo.

Elk van de Franse divisies vormde, zoals bij Chebreis, een zes rijen dik carré, met de bagage en de cavalerie in het midden en het geschut in de hoeken. De twee divisies van Desaix en Reynier waren, als rechtervleugel, ver vooruitgeschoven en moesten naar Gizeh opdringen om de vijand de terugtocht naar Opper-Egypte af te snijden. De divisie van Kléber, door diens verwonding onder bevel van generaal Dugua, stond in het centrum en daarop volgde de divisie van Manou, die door de afwezigheid van Manou, die als commandant van Rosette was achtergebleven, onder bevel stond van brigadegeneraal Vial. Ten slotte kwam de divisie van Bon, die zich, met de linkervleugel aan de Nijl, het dichtst bij het dorp Embabeh bevond. De Franse stelling vormde een halve cirkel, waarvan de uiteinden meer dan een uur, de carrés onderling echter een kwartier tot een half uur van elkaar verwijderd waren.

Een vurige aanval van de Mamelukken op de divisies van Desaix en Reynier opende de slag. Deze waren van alle kanten omringd; maar Frans kartets- en geweervuur van vlakbij richtte een vreselijke verwoesting onder de roekeloze ruiters aan, die met alle macht probeerden de Franse gelederen binnen te dringen. Na enkele minuten van hardnekkige strijd, waarbij de superioriteit van de Europese tactiek tegenover de onbesuisde charges van de tegenstander duidelijk bewezen werd, braken de Mamelukken hun aanval op de beide Franse divisies af, om zich op het door enkele Franse eenheden bezette dorp Biktil te storten, dat een kwartier achter hun stelling lag. Generaal Desaix had namelijk, toen hij bevel kreeg halt te houden, enkele compagnieën onder bevel van bataljonscommandant Dorsenne naar dit dorp gestuurd om de manschappen te bevoorraden. Een grote menigte plunderaars had zich bij het detachement aangesloten. Bij de verrassende aanvallen van de Mamelukken op de divisies van Desaix en Reynier was er voor de Fransen in het dorp geen denken aan bij hun korps terug te keren, maar moesten ze erop bedacht zijn om zich te verdedigen. De Mamelukken dachten hier meer geluk te hebben. In een oogwenk was het dorp omsingeld, maar de Fransen grepen snel naar de voor de verdediging geëigende middelen en ontvingen de tegenstanders met een hevig geweervuur, zodat deze, nadat ze het dorp meermalen in alle richtingen doorkruist hadden, zich niet meer naar binnen waagden, maar opnieuw de divisies poogden aan te vallen, wat wederom vruchteloos bleek.

Terwijl dit alles bij de rechtervleugel van de Fransen plaatsgreep, had Bonaparte de divisies Bon en Menou het bevel gegeven voor de aanval op Embabeh. De geledingen van de carrés werden tot drie teruggebracht om zo drie aanvalscolonnes te kunnen formeren die de carrés later ter ondersteuning moesten volgen. De colonnes van Bon rukten onder generaal Rampon naar Embabeh in stormloop op. De verschansingen van het dorp waren versterkt met 37 oude kanonnen, die samen met twee chebeks (zeilschepen), die op de Nijl lagen, de Franse colonnes geregeld, zij het niet erg intensief, onder vuur namen. Een groot aantal Mamelukken verliet de verschansingen, omzwermde twee colonnes van Rampon en viel deze herhaaldelijk aan. De verdedigers, waarvan men het aantal op 4.000 schatte, voor het merendeel Fellahs en Arabieren, allen te voet, sloegen op vlucht. Daar de Fransen echter van twee kanten, links door een colonne onder generaal Bon, rechts door een onder generaal Marmont, om het dorp waren heengetrokken, was er voor de vluchtelingen geen uitweg meer. Ze weigerden zich over te geven en verkochten hun leven duur. De hele meute werd gedood of verdronk in de Nijl. De kanonnen, 400 kamelen, materieel en levensmiddelen vielen in handen van de overwinnaars.

De divisie van Menou was ter ondersteuning die van Bon gevolgd, rukte over de laagvlakte op en liet Embabeh links liggen. Murad Bey waagde geen aanval meer en vluchtte 's avonds 6 uur met de rest van zijn Mamelukken, zonder in Gizeh halt te houden, naar Opper-Egypte. Hoewel het Franse leger sinds 2 uur 's nachts onafgebroken op mars of in gevecht was geweest, werd de vijand tot voorbij Gizeh achtervolgd. 's Avonds om 9 uur vestigde Bonaparte zijn hoofdkwartier in Murads landhuis in Gizeh. Het verlies van de Mamelukken bedroeg meer dan 3.000 man, die bijna allemaal gedood werden; ze verloren ook nog hun tenten en een groot aantal paarden. Verscheidene beis (stamhoofden) waren in de strijd gebleven. De Fransen vonden op de doden beurzen vol met goudstukken en andere kostbaarheden, want Mamelukken hebben namelijk de gewoonte al hun aards bezit, voor zover mogelijk, in gevechten bij zich te dragen. Sommige Franse soldaten hengelden met omgebogen bajonetten lijken van Mamelukken uit de Nijl om die alsnog uit te plunderen. De grote buit en de hoeveelheid levensmiddelen, die men in het vijandelijke legerkamp vond, stelden de soldaten schadeloos voor de extreme ongemakken en ontberingen, die ze sinds Alexandrië te verduren hadden gehad. Maar nog nooit was voor zulk een belangrijke overwinning zulk een geringe prijs betaald: het verlies bedroeg slechts 160 doden en gewonden! Niet alleen de soldaten hadden zich voortreffelijk van hun plicht gekweten, ook de geleerden en kunstenaars, die het leger volgden, kwam, evenals de non-combattanten, alle lof toe.

Het Franse leger bivakkeerde gedurende de nacht in de omgeving van Embabeh en Gizeh aan de oever van de Nijl. Op 22 juli 's avonds werd Cairo door een detachement onder brigadecommandant Dupuy, zonder weerstand te ondervinden, bezet; de Mamelukken, onder Ibrahim Bey, waren de nacht tevoren naar Belbeis gevlucht. Op 23 juli passeerde het Franse leger, met uitzondering van de divisie van Desaix, die een stelling op de weg naar Opper-Egypte betrok, met behulp van vaartuigen, die men snel bijeen had gebracht, de Nijl. De divisies namen stelling in en rond Cairo, waar Bonaparte zijn hoofdkwartier naartoe verplaatste. De Franse Nijlvloot was door de lage waterstand en de voortdurende aanvallen van de Arabieren opgehouden, kon daardoor niet deelnemen aan de slag en bereikte pas enkele dagen na afloop daarvan Embabeh.

Lit.: Victoires, conquêtes, désastres, revers et guerres civiles des Français de 1792 à 1815, dl. 9 (1818); Berthier, L.-A.: Relation des campagnes du général Bonaparte en Égypte et en Syrie (1800/01); Schneidawind, F.D.A.: Geschichte der Expedition der Franzosen nach Aegypten und Syrien in den Jahren 1798 bis 1801, dl. 1 (1830); Lanfrey, P.: Geschichte Napoleons des Ersten (vert., dl. 1, 1869).