Val van Antwerpen

Op 10 oktober 1914 is Antwerpen gevallen. Dit is een iet of wat misleidende uitdrukking voor een gewilde en ordelijke aftocht van Britse en Belgische troepen. Dit artikel beschrijft hoe en waarom het tot die aftocht en de daaropvolgende terugtocht naar de IJzer gekomen is.

Politiek-strategische toestand
Op 4 augustus 1914 zijn de Duitse legers België binnen gevallen. De vestingen Luik en Namen boden hardnekkig weerstand, maar op 16 augustus viel het laatste fort rond Luik. Op 18 augustus beval Koning Albert dat, zoals voorzien in het defensieplan, het veldleger zich terug zou trekken naar het nationaal reduit Antwerpen. Daar werd het versterkt door Britse marinesoldaten die ontscheept waren in Oostende. Ondertussen rukten de Duitse legers, her en der terreur zaaiend, verder op doorheen Noord België en zwenkten dan volgens plan naar het zuiden tot ze gestopt werden op de Marne. Na de slag aan de Marne (6-9 september) trekken de Duitsers zich terug tot achter de Aisne. Het Schlieffenplan is mislukt. De strategische objectieven moeten herzien worden. Om nog iets te kunnen redden van hun oorspronkelijke doelstellingen moet Duitsland Brittannië uitschakelen, om te beginnen het Britse expeditieleger. De vitale verbindingslijnen tussen de eilanden en het continent moeten verbroken worden. De Duitse vloot kan die opdracht niet aan. Antwerpen en de andere havens aan de Noordzee hebben nu een direct strategisch belang. Vandaar de beslissing de vesting Antwerpen te belegeren en ze in te nemen.

De belegering en verdediging van de vesting Antwerpen
right|thumb|400px|Nationaal Reduit Antwerpen De vesting Antwerpen wordt door het Belgische leger en de Britse marine-infanteriebrigades hardnekkig verdedigd op de opeenvolgende verdedigingsgordels. Op 6 oktober ’s morgens moeten ze zich terugtrekken op de binnenste fortenlijn. De Duitsers kunnen nu hun kanonnen op schootsafstand van de stad opstellen. Meer dan 4000 obussen en 140 zeppelinbommen vallen op Antwerpen. Meer dan één miljoen inwoners vluchten naar Nederland. Anderen trekken via de kuststreek naar Frankrijk of proberen via Oostende Groot-Brittannië te bereiken. Ondertussen werd vanaf de Aisne de koers naar de zee ingezet waardoor het front verlengd werd en nu op het punt staat de Noordzeekust te bereiken. Het Belgische leger dreigt in Antwerpen geïsoleerd achter te blijven van de bevriende naties, Frankrijk en Groot-Brittannië. De vernietiging van de vesting (en de stad) Antwerpen, van het veldleger dat er zich had terug getrokken en van de Britse marine-infanteriebrigades lijkt onafwendbaar. Er moeten dringend strategische keuzes gemaakt worden.

Mogelijke strategieën
A posteriori kunnen een aantal mogelijke strategieën opgelijst worden die ongetwijfeld onder ogen genomen werden, zij het niet zo formeel als hier voorgesteld.

Het Belgische leger kon ter plaatse strijden tot het uiterste, dat is tot de vernietiging van de vesting, van gans het Belgische leger en van de stad met talloze doden tot gevolg, burgers en militairen. Het strategisch nut voor de operaties van de bevriende naties ligt niet voor de hand. Voor een twijfelachtige politieke winst zou een exorbitante prijs moeten betaald worden.

Het Belgische leger kon ter plaatse capituleren na een korte of langere, zwakke of heroïsche weerstand. Een mogelijke maar onzekere strategische winst in het voordeel van de bevriende naties is vrijwel zeker kleiner dan in de eerste mogelijkheid. Groot politiek verlies daarentegen is een zekerheid.

Een derde mogelijkheid was een tijdige aftocht uit Antwerpen, herinscheping van de Britse troepen en een terugtocht van het Belgische leger om elders verder aan de oorlogsinspanning deel te nemen. De terugtocht kon gaan naar een nader te bepalen plaats om er een nader te bepalen actie uit te voeren zoals inschepen, een bruggenhoofd voor Britse ontschepingen inrichten en verdedigen, weerstand bieden achter een hindernis, in reserve gaan.

De terugtocht
Op 8 oktober beslissen de Belgische en Engelse autoriteiten gezamenlijk om de stad te evacueren. Koning Albert beslist het veldleger stelling te laten nemen achter de IJzer. De enorme voorraden worden weggehaald of vernietigd. Forten worden opgeblazen. Een noodbrug wordt gebouwd over de Schelde. Onder dekking van de nacht verlaat de laatste Belgische divisie Antwerpen. Zo’n 33 000 Belgische soldaten, vooral vestingtroepen, die niet meer konden ontsnappen trekken naar Nederland en worden daar geïnterneerd. Op 10 oktober brengen de Belgen en Britten de Duitsers die probeerden de Schelde over te steken nog een zware slag toe. Belgische cavalerie-eenheden en Britse mariniers verzekeren de dekking. Oprukkende Duitse eenheden worden teruggeworpen. Verder verloopt de terugtocht van het Belgische leger langs de weg en per trein zonder grote problemen. Op 16 oktober is het Belgische leger opgesteld achter de IJzer en het kanaal van de IJzer naar Ieper. Het maakt zich klaar om daar slag te leveren. Op 18 oktober begint de Slag aan de IJzer.

Politiek-strategische aspecten
De beslissing Antwerpen te verlaten om een stelling ver ten zuiden ervan te bezetten was politiek perfect verdedigbaar. Ze sloot aan bij de lijn die de koning en de regering tot dan toe gevolgd hadden (en gans de oorlog zal blijven volgen): respect voor het internationaal recht en het Verdrag van Londen en de militaire implicaties daarvan, deelnemen aan de strijd, aanvaarden.

De keuze was ook militair strategisch verdedigbaar. Antwerpen verlaten zal het Belgische leger weliswaar van zijn nationale basis beroven, maar dat zal politiek worden opgevangen door doordacht optreden van Koning Albert.

Tactische aspecten
De vesting Antwerpen verlaten om stelling te nemen achter de IJzer was tactisch gezien geen eenvoudige operatie. De operaties van het Belgische leger verliepen tot dan volgens plan, steunend op vestingen en op de territoriale logistieke steun. Nu moesten totaal onvoorziene operaties gevoerd worden. Het leger moest nu eerst uit een “bijna” omsingeling uitbreken en vervolgens een terugtocht ondernemen om te eindigen met de organisatie van een hardnekkige verdediging.

De uitbraak vereiste een geleding van de strijdkrachten in drie delen: een deel dat de vijand in toom houdt, een deel dat de opening forceert en open houdt, een deel dat zich verplaatst naar een veilig gebied buiten de omsingeling.

De terugtocht moest georganiseerd en geleid worden. Contact met de vijand moest op geordende wijze verbroken worden. (Ter vergelijking: de vlucht is geen militaire operatie. Het is een chaotische ongeleide en ongecontroleerde verplaatsing van strijdkrachten.) Bijzondere stafsecties voor wegtransport en spoorwegtransport moesten bepalen welke eenheden waar en wanneer zouden verplaatst worden langs de weg of per trein en naar waar juist. De operaties van de dekkingstroepen moesten gecoördineerd worden met de beweging van de terugtrekkende troepen. Voor zowel de terugtrekkende troepen als de dekkingstroepen moest logistieke steun voorzien worden.

Een verplaatsing naar de uiterste uithoek van het land om daar in operaties te gaan had in feite een leger vereist dat georganiseerd was als een expeditieleger, een beweeglijk leger dat al het nodige, ook logistieke middelen, in zijn boezem meedraagt. De onaangepaste organisatie zal zijn stempel achterlaten op het leger dat toekomt achter de IJzer. Het ontbreken van een nationale logistieke basis zal moeten opgevangen worden door praktische hulp van bevriende naties.

Achter de IJzer moest een hardnekkige verdediging georganiseerd worden. De hardnekkige verdediging heeft tot doel de vijandelijke opmars te stoppen. Het aantal toegangswegen tot de rivier en het aantal plaatsen waar de rivier kan overschreden worden en verder opgerukt is beperkt. Vernielingen op toegangen, bruggen en uitgangen om de hindernis te versterken moesten voorbereid worden. Ter hoogte van de verplichte doorgangspunten moesten bruggenhoofden geïnstalleerd worden om eigen terugtrekkende troepen en voorposten aan gene kant van de hindernis veilig in de eigen lijnen te laten binnen lopen. Waarnemingsposten en gevechtsvoorposten  moesten ontplooid worden voor de hindernis om de vijand te verkennen, te identificeren en te vertragen. Ten slotte moesten plannen opgesteld worden en voorbereidingen getroffen voor de opstelling achter de IJzer.

Conclusies
De vesting Antwerpen verlaten om in de uiterste Westhoek van het land een stelling te bezetten was politiek en strategisch een correcte keuze. Het verder verloop van de oorlog voor het Belgische leger en België zal dat ten overvloede bevestigen. De tactische implicaties van de gemaakte keuzes waren complex, ingewikkeld, en ongewoon voor het Belgische leger. Het verloop van de terugtocht zelf en de verdediging achter de IJzer tonen aan dat ze op afdoende wijze aangepakt werden.