Slag bij Lowestoft

De Slag bij Lowestoft (13 juni 1665) was het eerste grote zeegevecht tussen de vloot van de Republiek der Verenigde Nederlanden en die van Engeland tijdens de Tweede Engelse Oorlog (1665-67)..

Inleiding
De Nederlandse vloot, die op 23 en 24 mei 1665 onder opperbevel van luitenant-admiraal Van Wassenaer Obdam uitliep, was nog nooit zo sterk geweest en telde 103 oorlogsschepen, 7 jachten, 11 branders en 12 galjoten, was gewapend met 4.869 stukken geschut, en bemand met ruim 21.000 matrozen en soldaten, zodat de vloot niet voor die van Groot-Brittannië hoefde onder te doen, maar wel door deze in grootte en zwaarte der schepen werd overtroffen. De bevelhebbers van de verschillende smaldelen waren de luitenant-admiraals Jan Evertsen, Egbert Meussen Cortenaer en Auke Stellingwerf, en de vice-admiraals Cornelis Tromp, Cornelis Evertsen de Oude en Volckert Adriaensze Schram. Wassenaer was trouwens niet onomstreden sinds zijn ongelukkige optreden bij de Slag in de Sont in 1658.

Op 11 juni kreeg men de Engelsen niet ver van hun kust in het vizier, maar pas tegen de avond van 12 juni begonnen de vloten elkaar meer te naderen. In de nacht van 12 op 13 juni draaide de wind naar zuidwest ten westen. Hierdoor kreeg de Britse vloot de loef, waarvan zij terstond gebruik maakte om bij de Nederlandse vloot te komen. Het ware waarschijnlijk raadzaam geweest, onder zulke omstandigheden de strijd te vermijden en een betere gelegenheid af te wachten; doch Wassenaer, die zich ook het verwijt van de Raadpensionaris, dat hij te passief was, had moeten laten welgevallen, besloot - misschien juist daardoor - het teken tot de aanval te geven.

Chaos in de Nederlandse formatie
Met de dageraad van de 13de juni, 's morgens om 3 uur, nam de strijd, 10 of 11 mijl ten noordoosten van het Noord-Voorland een aanvang. Er heerste echter in 's lands vloot vrij wat verwarring. De vlagofficieren bevonden zich niet bij het begin van het gevecht, zoals het behoorde, aan het hoofd van hun smaldelen, maar meestal allen bij elkaar op één punt, zodat sommige eskaders hun bevelhebbers misten. Deze omstandigheid werd toegeschreven aan het plotseling veranderen van de wind gedurende de nacht, en waarschijnlijk ook veroorzaakt door het onverwachte bevel tot de aanval, waardoor het de verschillende vlagofficieren belet werd zich tijdig bij hun smaldelen te vervoegen. De al te grote verdeling van de vloot in zeven smaldelen kan ook als een oorzaak van de verwarring worden aangemerkt. Nadien werden nooit meer zulke bevelen gegeven omtrent de indeling van de vloot, zoals nu aan Wassenaer was voorgeschreven.

Eerste schermutselingen. Cortenaer sneuvelt
Beide vloten formeerden een zeer uitgestrekte linie, en liepen elkaar onder een hevig vuur voorbij, waarbij echter de Nederlanders de meeste schade leden, omdat het geschut van de vijand verder droeg dan het hunne, terwijl velen van hen de Britten met het kanon niet konden bereiken. Wassenaer had zich bij deze manoeuvre voorgesteld, boven de vijand te geraken en aldus de loef van hem te winnen, om zich vervolgens met vereende krachten op de Engelsen te storten. Doch hierin slaagde hij niet, omdat hij niet dicht genoeg bij de wind lag, zodat de Nederlandse schepen ook hierdoor bij deze eerste aanval weinig afbreuk aan de vijand konden doen. Toch gelukte het sommige Nederlandse kapiteins blijken van dapperheid te geven. Vice-admiraal Tromp en scheepsbevelhebber Tjerck Hiddes De Vries onderscheidden zich in het bijzonder door twee Engelse oorlogsschepen, die te veel aan lij waren geraakt, af te snijden en een daarvan, de Charity, van 46 stukken, zodanig uit hun geschut te begroeten, dat het zijn vloot niet langer volgen kon, en kort daarna door de moedige Jan de Haan geënterd en overmeesterd werd. Maar dit succes woog niet op tegen het belangrijke verlies, dat de Nederlandse zeemacht kort daarna leed. Want toen de vloten, kort na het veroveren van dit schip, voor de tweede maal een wending hadden gemaakt, werd luitenant-admiraal Cortenaer, een der bekwaamste bevelhebbers, omstreeks 5 uur in de morgenstond door een kogel getroffen, welke hem van het leven en het vaderland van een manhaftig verdediger beroofde.

Het hoofdgevecht. Verraad der kapiteins
Zodra de vloot de wending had voltooid, nam het eigenlijke gevecht een aanvang, en nu ontstond er een felle strijd, die van beide kanten urenlang hardnekkig werd voortgezet. De luitenant-admiraals Wassenaer, Jan Evertsen, Meppel en Stellingwerf; de vice-admiraals Tromp, Schram, Coenders en Cornelis Evertsen de Oude, de schout-bij-nachts De Liefde en Adriaen Banckers, de kapiteins Van der Hulst, Van Amstel, Van Reede, Tjerck Hiddes De Vries, Bastiaen Centen, Cornelis Evertsen de Jonge en vele andere bedreven wonderen van dapperheid, doch ook nu heerste er door het te veel vooruitlopen van sommige schepen en door het achterblijven van andere, een grote verwarring in 's lands vloot, en geraakte het merendeel van de schepen zo opeengedrongen, dat sommige zich niet naar behoren konden verweren, laat staan de vijand krachtig konden aanvallen. Maar wat nog erger was, verscheidene kapiteins namen, zelfs vanaf het begin van het gevecht, weinig of geen deel aan de strijd, en gedroegen zich, alsof die hun niet aanging. Anderen ondersteunden wel de pogingen van hun moedige aanvoerders, doch deden dit met zo weinig overtuiging, dat hun bijstand nutteloos was. Sommige kapiteins ten slotte, schonden zo schandelijk de door hen duur bezworen eed, dat zij in het heetst van de strijd geen gebruik van hun geschut maakten, en zelfs de proppen na het eindigen van de zeeslag nog op hun stukken zaten. Door deze hoogst laakbare handelwijze kwam de hele last van het gevecht op de schouders van een klein aantal scheepsbevelhebbers te rusten.

De Britten verzuimden niet, van deze omstandigheden gebruik te maken. De meeste schepen van de Nederlanders werden door het aanhoudend en hevig vuur van de vijand zodanig geteisterd, dat ze met moeite tegen de Britse overmacht konden standhouden. Sommige zagen zich zelfs genoodzaakt in de lij te lopen om de schade te herstellen, waarna ze met dezelfde moed op de vijand invoeren. Het was graaf Sandwich, admiraal van de blauwe vlag, die er om één uur 's middags in slaagde door de Nederlandse linie heen te stoten en die vaneen te scheuren. De nog min of meer bestaande samenhang in de linie werd daardoor geheel verbroken, en maakte een nederlaag, gelet op de situatie, waarin de Nederlandse strijdmacht zich reeds bevond, bijna onafwendbaar.

De dood van Van Wassenaer Obdam
Maar de bevelhebbers en de kapiteins die tot dusver getrouw ondersteuning hadden geboden gaven na dit ongeval geenszins de moed op. Allen bleven strijden voor een beter resultaat. Het hevigst was de strijd tussen de opperbevelhebber van 's lands vloot, luitenant-admiraal Wassenaer en het hoofd van de Britse zeemacht, de hertog van York. Deze, die Sandwich door de Nederlandse linie gevolgd was, plaatste zich met zijn schip, The Royal Charles, van 80 stukken, aan de zijde van het Hollandse admiraalsschip, de Eendragt, dat 84 stukken voerde, en nu ontstond tussen de twee vlootvoogden een gevecht, dat al de overige in felheid overtrof, en waarin van weerszijde met dezelfde volharding gestreden werd. Beiden gaven elkaar de volle laag, waardoor aan de schepen geen geringe schade werd toegebracht. De hertog van York raakte gewond; Wassenaer streed met leeuwenmoed en stelde alles in het werk om de vijandelijke vlootvoogd te enteren, waarin hij vermoedelijk geslaagd zou zijn, als niet een van Yorks kapiteins de Britse opperbevelhebber nog tijdig te hulp was gekomen. Er verliepen twee uren, zonder dat de strijd beslist werd, tot eensklaps het aan alle kanten doorzeefde en bijna zinkende schip van Wassenaer, hetzij door eigen kruit, hetzij door een vijandelijke kogel, met alles wat het bevatte de lucht in ging. Met deze noodlottige gebeurtenis, die een hevige schrik en een diepe verslagenheid bij de hele Staatse vloot teweegbracht, maar daarentegen de strijdlust van de Britten aanwakkerde, eindigde het hoofdgevecht.

Vlucht der eerlozen. Algehele terugtrekking
De eerloze plaatsvervanger van de gesneuvelde Cortenaer sloeg op de vlucht, en liep, met de admiraalsvlag in top, het eerste voor de wind af, weldra gevolgd door sommige van de lafhartigen, die gedurende de strijd meestentijds in lij hadden gelegen en hem na het sneuvelen van Wassenaer voor de opvolger in het opperbevel hielden. Het wegzeilen van deze werd wederom door anderen gevolgd, die meenden, dat het bevel tot de terugtocht was gegeven. Er ontstond een algehele verwarring, en de reeds bestaande wanorde nam steeds verder toe. De verdedigers van 's lands eer en waardigheid zagen zich geheel in de steek gelaten en blootgesteld aan de overmacht van de hele Britse vloot. Met hoop op een goede uitslag stand te houden was onmogelijk, terwijl de vluchtenden een zekere prooi voor de vijand zouden worden. Er bleef dus niets anders over dan eveneens de wijk te nemen.

De nog strijdende Nederlandse commandanten en kapiteins trokken zich derhalve eveneens terug, maar dit ging met grote problemen en verliezen gepaard, want de Britten spanden al hun krachten in, om de tegenstanders na te zetten, ze de pas af te snijden, te overmeesteren of te vernietigen, hetgeen hun bij verscheidene schepen maar al te zeer lukte. De door de Oostindische Compagnie toegeruste achtenzeventiger, Maarseveen, werd bij de terugtocht door een groot aantal vijanden omsingeld en hevig beschoten, doch de dappere bevelhebber, Jacob de Reus, weigerde, hoewel hij door meer dan 20 Britten omringd of gevolgd werd en ontkomen uitgesloten was, het aan hem toevertrouwde vaartuig over te geven. Tot in de late avond verdedigde hij manhaftig zijn doorzeefde schip, totdat het, nagenoeg onbestuurbaar en door een noodlottig toeval aan twee andere Nederlandse schepen, de Tergoes van 34 en de Swanenburg van 30 stukken, vastgeraakt, door een Engelse brander, evenals de beide andere in brand werd gestoken en samen met deze explodeerde.

De dappere Bastiaen Centen, een Schot van geboorte, doch in dienst der Zeeuwse Admiraliteit, die in de vorige oorlog reeds meermalen had uitgemunt, aarzelde niet, ofschoon hij alleen tussen vijanden lag, de graaf van Sandwich te enteren. Reeds had hij het vijandelijke dek overmeesterd, en gedurende meer dan een uur de Britse vlag door die van de Staat doen vervangen, toen hij, door niemand bijgestaan en aangevallen van alle kanten, gedwongen werd zijn prooi te verlaten, waarop zijn schip, Oranje, van 75 stukken, na een hevige strijd in brand geraakte en de lucht in ging. Een gelijk lot trof drie andere schepen, de Koeverden van 60, de Prins Maurits van 50 en de Stad Utrecht van 44 stukken, welke aan elkaar vastraakten, door een vijandelijke brander werden aangestoken en in vlammen opgingen. Bovendien werden negen schepen, waaronder een van 60, twee van 50 en twee van 40 stukken, door de Britten achterhaald en veroverd. Drie van de zwaarste schepen, door de Oostindische Compagnie toegerust, vielen eveneens in handen van de vijand, maar meer door het verraad van de bemanning dan door de dapperheid van de Britten; want de soldaten en een gedeelte van de zeelieden van deze schepen, dwongen hun bevelhebbers tot overgave.

Grote verliezen. Felle achterhoedegevechten
Op deze wijze verloor de Republiek in deze noodlottige zeeslag 17 van haar beste schepen schepen, dat van Wassenaer meegerekend. Hoogstwaarschijnlijk zou het verlies nog veel groter geweest zijn, als de vijand de achtervolging van de Nederlanders had volgehouden, maar die door een misverstand had gestaakt. Zodra de Nederlandse terugtrekking algemeen was geworden, plaatsten de Nederlandse commandanten zich in de achterhoede om de aftocht te dekken. Zo had luitenant-admiraal Jan Evertsen, wiens schip 17 schoten onder water had gekregen, 13 doden en 40 gewonden telde, deze dag meer dan 15.000 pond kruit verschoten. Door zijn broer op de hoogte gebracht van de dood van Cortenaer, had hij de admiraalsvlag opgestoken en gaf de nodige seinen om hem als opperbevelhebber te volgen. Naast hem hadden de vice-admiraals Tromp en Cornelis Evertsen de Oude, die met dezelfde dapperheid hadden gestreden, luitenant-admiraal Stellingwerf, die kort te voren zijn leven voor het vaderland had opgeofferd, de vice-admiraals Van der Hulst, Schram en Coenders, schout-bij-nacht Adriaen Banckers, de kapiteins Haesevelt, Tjerck Hiddes, Treslong, Van Amstel en enige anderen, gezamenlijk alles gedaan om de vluchtenden tegen te houden, de orde te herstellen, de vijand opnieuw het hoofd te bieden of althans een eervolle terugtocht te volbrengen. Doch al hun pogingen mislukten. Een onherstelbare angst had zich meester gemaakt van de vluchtende kapiteins, zodat niets vermocht hen tot staan te brengen. Intussen drong de vijand zich tussen de vluchtenden in, waardoor de Nederlandse bevelhebbers gedwongen werden, zich her- en derwaarts te begeven om de totale vernietiging van de Staatse vloot te voorkomen. Doch hierdoor verloren zij het onderlinge contact, en was iedereen gedwongen te handelen naar de omstandigheden.

Jan Evertsen ontstak bij het vallen van de nacht de lantarens, en zette, omdat hij meende als opperbevelhebber door de overigen gevolgd te zullen worden, koers naar de Maasmonding, die als meest nabij gelegen verzamelplaats door de Algemene Staten was aangewezen en bereikte dit zeegat bij gunstig getij met tien schepen. Cornelis Tromp daarentegen, die dacht dat Evertsen gesneuveld was, of deze niet wilde volgen, stak ook de admiraalsvlag op, en liep eerst rechtstreeks naar de Hollandse kust en vervolgens langs de kust naar Texel, opdat, ofschoon dit zeegat niet als verenigingspunt was aangewezen en het onmiddellijk binnenlopen aldaar wegens het getij onmogelijk was, de vluchtenden, die met het schip van luitenant-admiraal Cortenaer aan het hoofd daar grotendeels met volle zeilen op af stevenden, niet aan de willekeur van de vijand zouden worden overgelaten. Tot bescherming van deze schepen deed Tromp alles wat van hem als soldaat en zeeman geëist mocht worden. Hij sloot zich bij de achterhoede aan en weerde met succes de herhaalde aanvallen van de vijand af, waarna hij, na een zorgelijke nacht, in de middag van 14 juni met ongeveer 60 schepen Texel bereikte, waar hij, in verband met de eb pas na enkele gevaarvolle uren met het merendeel van de vloot kon binnenlopen, terwijl 16 of 17 andere schepen een schuilplaats in het Vlie vonden.

Bittere reacties in de Republiek
De tijding van het veroveren, tot zinken brengen of verbranden van 17 schepen, waaronder de sterkste en beste van de gehele zeemacht, van het sneuvelen van drie luitenant-admiraals, onder wie de opperbevelhebber, de dood van ettelijke dappere kapiteins onder wie weer een lid van het Zeeuwse heldengeslacht der Banckers, het verlies van 4.000 man aan doden en gevangenen, dat alles maakte een diepe indruk op de gemoederen in de Republiek, een indruk, die nog versterkt werd, toen men vernam, dat het hele verlies van de vijand slechts uit één enkel schip, de Charity, uit één hoofdofficier, enkele kapiteins en vrijwilligers en ongeveer 800 man bestond. Een algeheel gemor verhief zich tegen de bevelhebbers van 's lands vloot, en velen, die alleen, zoals gebruikelijk, naar het resultaat keken, beschuldigden de vlootleiding openlijk van plichtsverzuim en lafhartigheid. De uitwerking van die gemoedsgesteldheid ondervond luitenant-admiraal Jan Evertsen, terstond nadat hij aan wal gestapt was. In Den Briel aangekomen, werd de 65-jarige held, die zo vaak zijn leven voor het vaderland in de waagschaal had gesteld, door het grauw, dat vele bloedverwanten telde onder degenen, die bij de explosie van het schip van Wassenaer Obdam waren omgekomen, met stenen bekogeld, met slijk besmeurd, langs de straten gesleurd en ten slotte in het water geworpen, waarin de vermetele zeevoogd beslist de dood zou hebben gevonden, indien niet op dat hachelijke ogenblik enige personen waren toegeschoten, die het grauw verdreven en de bijna zinkende admiraal ontzet hadden. Zijn onschuld bleek intussen later zonneklaar, toen de voornaamste bevelhebbers van de vloot eenduidig en nadrukkelijk getuigden, dat Evertsen zich niet alleen gedurende het gevecht, maar ook bij de aftocht, getrouw van zijn taak had gekweten. Doch zijn mishandeling in Den Briel, de miskenning, zelfs van vooraanstaande autoriteiten, die hij voortdurend ondervond, de onaangenaamheden, die hem bijna dagelijks werden aangedaan, boezemden Evertsen een zodanige weerzin tegen de zeedienst in, dat hij, niettegenstaande deze rechtvaardiging, korte tijd later besloot, het opperbevel over de Zeeuwse schepen neer te leggen. Hoewel ongaarne, berustten de Staten van Zeeland in dit besluit, en droegen de hoge functie van luitenant-admiraal in hun gewest aan diens broer, Cornelis Evertsen de Oude op, die bij vele gelegenheden en ook in het laatste gevecht door moed en bekwaamheid uitgemunt had.

''(Naar De Jonge, Geschiedenis van het Nederlandsche Zeewezen, 2de dr., 2de dl. (1859, herdr. 1993)).''