Ernst Kaltenbrunner

Ernst Kaltenbrunner, Duits SS-leider, * Ried (Oostenrijk), 4 okt.1903, † (terechtgesteld) Neurenberg, 15 okt. 1946. K. studeerde rechten in Graz. Hij hing een zeker romantisch nationalisme aan, was lid van de studentenweerbaarheid en trad in 1924/25 als woordvoerder van de nationalistische studentenvereniging op. Hij voorzag twee jaar lang in zijn levensonderhoud als kolenboer. In 1926 promoveerde hij tot doctor in de rechten. In Salzburg en Linz was hij aankomend jurist en deed praktijk op bij een advocatenkantoor; in laatstgenoemde plaats vestigde hij zich in 1929 zelf als advocaat.

In 1932 werd K. lid van de NSDAP en de SS en werd reeds na een jaar actief te zijn geweest als spreker en juridisch adviseur leider van een Standarte (regiment). Van jan. tot apr. 1934 zat hij in Kamp Kaisersteinbruch gevangen. Hoewel hij kennelijk niet betrokken was bij de putsch van de Weense SS in juli 1934, zette hij zich wel in voor een betere verstandhouding tussen de Oostenrijkse bondskanselier Schuschnigg en de nationaal-socialisten. Opnieuw aangeklaagd wegens hoogverraad en ingesloten, werd hij in 1935 echter slechts wegens ondergrondse activiteiten tot 6 maanden celstraf veroordeeld. Hij verloor zijn licentie als advocaat en wijdde zich nu uitsluitend aan de SS.

Als commandant van de gezamenlijke Oostenrijkse SS werd hij op 11 mrt. 1938 staatssecretaris voor openbare veiligheid in de regering Seyss-Inquart. Deze functie combineerde hij met de leiding van het hoofddistrict Donau van de SS tot de opheffing van 's lands regering in 1939. Hij was medeverantwoordelijk voor de opbouw van de Gestapo in Oostenrijk, de maatregelen van deze dienst tegen de tegenstanders van de nationaal-socialistische heerschappij, en droeg in hoge mate schuld aan de Jodenvervolging. Als hoogste leider van de SS en de politie in Wenen, Opper- en Neder-Oostenrijk behield hij ook daarna de controle over de Gestapo en de SD, oproerpolitie, recherche en eenheden van de Algemene SS, en hield toezicht op concentratiekamp Mauthausen bij Linz.

Op 30 jan. 1943 werd K., intussen SS-Gruppenführer en luitenant-generaal van de politie, tot hoofd van de Sipo en de SD benoemd. Hij werd daardoor de baas van de rijksveiligheidsdienst en had meer dan 50.000 medewerkers van de Gestapo, Kripo (recherche) en SD in Duitsland en de bezette gebieden onder zich. Overigens werd zijn macht door rechtstreeks ingrijpen van Himmler ingeperkt, die wilde voorkomen, dat Heydrichs opvolger op zijn stoel ging zitten; vandaar dat hij ook de leiders van de Gestapo en de Kripo, Müller en Nebe, een zekere mate van zelfstandigheid toestond.

K. wijdde zich vooral aan de inlichtingendienst, die hij door er begin 1944 na de val van Canaris de militaire contraspionage bij onder te brengen, versterkte. Na de 20ste juli 1944 bracht hij de berichten over de vervolging van de bij de aanslag op Hitler betrokken officieren en politici naar buiten, maar beschouwde de oorlog zelf al als verloren en stond contacten van zijn ondergeschikten om met de westelijke geallieerden tot een compromis te komen, toe. In het voorjaar van 1945 zocht K. zelf contact met de Amerikaanse geheime dienst en onderhandelde met het Internationale Rode Kruis over de vrijlating van gevangenen

In mei 1945 werd K. in Oostenrijk gevangen genomen en als belangrijke oorlogsmisdadiger aangeklaagd bij het Proces van Neurenberg. Hij beriep zich op zijn plicht, betoogde dat hij onderworpen was geweest aan bevelen die hij moest opvolgen en wees alles wat hem ten laste werd gelegd van de hand, schoof de schuld op Himmler en Müller en bestreed zelfs de echtheid van zijn handtekening onder documenten die voor hem belastend waren. Op 1 okt. 1946 werd hij evenwel wegens oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid ter dood veroordeeld.

Het is juist, dat K. voor de misdaden van de Gestapo niet in dezelfde mate verantwoordelijk was als Himmler en Heydrich, wier fanatisme hij ontbeerde. Maar bevelen van hogerhand werden door hem feilloos uitgevoerd, en ook zelfgenomen beslissingen voerde hij gewetenloos uit om het terreurapparaat, dat anderen bedacht en uitgebouwd hadden, in stand te houden.

Bron: Neue Deutsche Biographie, dl. 11 (1977).