Slag bij Vellinghausen

Vellinghausen (in oudere literatuur meestal Villinghausen) is een dorp aan de Lippe ten westen van Hamm in Westfalen. Hier zegevierden op 16 juli 1761 tijdens de Zevenjarige Oorlog de geallieerden (Hannoveranen, Pruisen, Engelsen en Hessen) onder de hertog van Brunswijk over de Fransen onder Broglie en Soubise: de Slag bij Vellinghausen.

Op 7 juli hadden Soubise en Broglie hun korpsen samengetrokken bij Soest en Erwitte en vormden nu een geduchte strijdmacht van liefst 180.000 man. Beide aanvoerders besloten hertog Ferdinand van Brunswijk uit te dagen tot een veldslag om hem bij de Lippe weg te krijgen, waarvan hij nog altijd de linkeroever bezette. De hertog stelde zijn 60.000 man sterke korps in een zeer gunstige positie achter de Salzbach op, de rechtervleugel bij Hilbeck, de linker bij Werl. Ten slotte, toen men kostbare tijd voorbij had laten gaan, brak Broglie op 15 juli met het gros van zijn leger bij Erwitte op met de bedoeling bij Ultrup, tussen Ahse en Lippe, een stelling te betrekken. Soubise wilde daarentegen met het grootste deel van zijn leger de heuvels bij Soest verlaten en de Salzbach naderen. Hierdoor dachten beiden dat hertog Ferdinand onder deze dreiging wel vanzelf zijn stelling zou verlaten; zo niet, dan zou men de eigen stelling versterken en de tegenstander aanvallen.

Op 15 juli 's middags hadden de Fransen over een frontlengte van 22,5 km hun nieuwe stelling tussen de Lippe bij Harestadt en Werl betrokken. Hertog Ferdinand had de volgende stelling ingenomen: zijn rechtervleugel onder bevel van de erfprins van Brunswijk had aan de frontzijde de dorpen Sundern en Budberg alsmede een drassig land, waar de Salzbach doorheen stroomt. Deze had alleen wat bescherming door het terrein en wat begroeiing. Het centrum, onder bevel van de generaals Conway, Howard en de prins van Anhalt, liep van Wambeln via Illingen naar Süd-Dinker. Achter het voor het front gelegen dorp Scheidingen was een redoute (aarden verdedigingswal) opgeworpen. De Salzbach dekte het hele front van de rechtervleugel en het centrum. De linkervleugel, met het korps van generaal Wutgenau bij en links van Nord-Dinker, daar waar de Salzbach in de Ahse uitmondt, was tussen de Ahse en de Lippe opgesteld. Generaal Granby stond op de heuvels achter Vellinghausen, de rechtervleugel bij Kirch-Dinker aan de Ahse, de linker bij de molen op de heide aan de Lippe. De dorpen Heulingen en Vellinghausen, en een terrein met slootjes, dat de verdediging begunstigde, lagen aan de frontzijde. Een brede en diepe gracht, de zogenaamde landwering, was versterkt met redoutes om nog meer tegenstand te kunnen bieden. De dorpen en boerderijen voor het front waren, evenals de terreinversperringen, met lichte troepen bezet. Bij Herzfeld, op de linkeroever van de Lippe, bevonden zich de korpsen van de generaals Spörcken en Luckner.

Op 15 juli op 5 uur 's middags zette het legerkorps van maarschalk Broglie, dat uit drie colonnes bestond, zich weer in beweging; de rechter- en de linkercolonne vormden de avant-gardes onder generaal graaf Stainville, en hadden opdracht, de dorpen Nordel en Vellinghausen in te nemen. De linkercolonne nam Nordel in bezit. Baron Closen verjoeg de Engelsen uit het bos bij Vellinghausen, en rukte met de hele rechtercolonne naar dit dorp op. Later moesten de Fransen echter weer naar het bos terugtrekken, toen lord Granby van generaal Wutgenau versterking kreeg. Op dit punt ontbrandde een felle strijd, toen Broglie zelf met verse krachten aanrukte en aan het gevecht ging deelnemen.

Het dorp Vellinghausen, dat de Fransen meermaals veroverden om het daarna weer te moeten prijsgeven, werd ten slotte bij het intreden van de duisternis definitief door hen bezet. Lord Granby trok zich op de heuvels achter Vellinghausen terug. Soubise was het vijandelijke leger intussen tot op 3,5 km genaderd.

Gedurende de nacht liet de hertog van Brunswijk zijn linkervleugel door twee brigades versterken. Bij het aanbreken van de dag, op 4 uur, brak bij Vellinghausen een hevige kanonnade los. De hertog stelde de infanterie, die de eerste linie vormde, in een lange rij op; de cavalerie vormde de tweede linie, en de artillerie stond voor het front opgesteld. Op de Dünkelberg, een hoogte achter Vellinghausen, werd een sterke batterij in stelling gebracht. Door het vuur van deze batterij en het lastige terrein werden alle pogingen van maarschalk Broglie om met zijn korps door te breken, verijdeld. Later, toen hij zag, dat alle inspanningen vergeefs waren, liet Broglie zijn infanterie deployeren, en stelde deze in het gebied met de slootjes op. Daarna bepaalde men zich tot 9 uur 's morgens tot een hevige, ononderbroken beschieting.

Reeds gaf, door gebrek aan munitie, maarschalk Broglie het bevel tot de terugtocht, toen generaal Wolf met een aanzienlijke versterking de vijandelijke linie binnendrong. Door het opnieuw ontbranden van het geschutsvuur der geallieerden brak er in de Franse gelederen wanorde uit. Granby en Wutgenau grepen het offensief en wierpen de Fransen uit Vellinghausen en uit het bos, waarna deze hun heil zochten in een chaotische vlucht naar Hiltrup en Ostinghausen.

Soubise trok zich, toen hij het bericht van de nederlaag van de rechtervleugel had ontvangen, zonder door de geallieerden achtervolgd te zijn, naar zijn oude standplaats bij het klooster Paradies, één uur van Soest, terug. Hij had trouwens verder niets gedaan om Broglie te ondersteunen, afgezien van een aanval door grenadiers en jagers op het dorp Scheidingen en de versperringen bij de Salzbach. Deze weinig overtuigend uitgevoerde aanval werd ter plekke, toen Broglie verslagen was, afgebroken.

De Fransen verloren in de slag 4.000 doden en gewonden en 2.000 gevangen; de geallieerden kostte de overwinning slechts 1.800 man.

De Slag bij Vellinghausen was de enige, die tijdens de veldtocht van 1761 door de Pruisen en hun bondgenoten werd geleverd en gewonnen; het latere zware verlies van Schweidnitz en Kolberg kon echter door deze overwinning niet worden goedgemaakt. Behalve deze slag vonden er in 1761 in totaal 161 gevechten, belegeringen en schermutselingen plaats, waarvan er 107 gewonnen en 40 verloren werden en 14 onbeslist bleven.

Lit.: Grosser Generalstab (red.): Geschichte des Siebenjährigen Krieges, dl. 5 (1837); Lühe, H.E.W. v.d. (e.a., red.): Militair Conversations-Lexikon, dl. 8 (1841); Schmidt, E.O.: Deutschlands Schlachtfelder (1842).