Slag om Gallipoli

De Slag om Gallipoli is ook bekend als de Dardanellencampagne, of de Gallipolicampagne. In Turkije is hij bekend als de Slag bij Çanakkale. De slag vond plaats van 25 april 1915 tot 9 januari 1916.

Politiek-militair
Eind 1914 zijn de fronten in Europa, in het Westen en in het Oosten onwrikbaar vastgelopen.

De Russische industrie is niet bij macht het oorlogsmateriaal te vervangen dat aan het Oostfront wordt verbruikt en heeft hulp nodig van de westerse landen. Op hun beurt hebben de Ententelanden behoefte aan graan uit Rusland.

Elke verbinding over land tussen de westerse geallieerden en Rusland is afgesloten. Hulp kan Rusland bereiken via Vladivostok in het verre Oosten en de havens Archangelsk en Moermansk aan de Noordelijke IJszee. In de winter zijn die laatste havens niet toegankelijk. Het grootste deel van het jaar is Rusland dus alleen bereikbaar langs de Middellandse Zee en de Zwarte Zee.

De verbinding tussen de Middellandse Zee en de Zwarte Zee wordt gecontroleerd door Turkije. Tussen Turkije (het Ottomaanse Rijk) en Rusland heerst een eeuwenoude rivaliteit. De inzet: de toegang van Rusland tot een ijsvrije haven, de keizerstad Constantinopel-Istanboel, de Kaukasus, de slavische landen op de Balkan. In oktober 1914 heeft Turkije, geleid door de jonge Turken, de kant gekozen van Duitsland waarmee het een speciale relatie had, in het bijzonder met het Duits leger. Rusland heeft op 2 november 1914 de oorlog verklaard aan Turkije. De oorlog speelt zich af op en rond de Zwarte Zee.

Servië kreunt onder de Oostenrijkse druk en is onbereikbaar voor hulp van de Entente. Bulgerije aarzelt welke kant het moet kiezen. Roemenië is neutraal maar zit geografisch in een benarde positie. De Griekse regering staat positief tegenover de Ententelanden, maar de Griekse koning, in conflict met zijn regering, verkiest een neutrale houding.

Geostrategisch
thumb|500px|Gallipoli en geostrategie De zeeverbinding tussen de Middellandse Zee en de Zwarte Zee bestaat uit een 65 kilometer lange zeestraat, de Dardanellen, (in het Turks: Çanakkale Boğazı) en verder de Zee van Marmara en de Bosforus. Gallipoli (In het Turks: Gelibolu) is het schiereiland aan de noordwestkant van de Dardanellen. Op het schiereiland heeft het Ottomaanse Rijk forten gebouwd voorzien van kanonnen. Het schiereiland beheerst de toegang van de Egeïsche Zee (deel van de Middellandse Zee) tot de Dardanellen en dus ook tot de zee van Marmara, de Bosforus en de Zwarte Zee.

Richtlijn
In januari 1915 bespreekt de Britse regering de toestand. Ze zijn op zoek naar een uitweg uit de patstelling. Er ligt ook een verzoek op tafel van de Russische tsaar om een Britse demonstratie tegen de Turken.

Op 13 januari beslist de Britse oorlogsraad: De admiraliteit zal een expeditie voorbereiden om in februari met een vloot het Gallipoli schiereiland te bombarderen en te veroveren met als einddoel Istanboel.

Doelstellingen
Hiermee was het formele politiek-strategische doel bepaald evenals de wijze waarop het moest bereikt worden: met een bombardement door schepen van de Navy  het schiereiland Gallipoli veroveren. Hoe het einddoel Istanboel te bereiken werd in het vage gelaten. Het voornaamste impliciete politiek-strategische doel van de voorgenomen operatie was de zeeroute naar Rusland veilig te stellen. Een ander impliciet doel was op de Balkan een voor de Entente gunstige situatie creëren met betrekking tot Servië. Daarenboven verwachtte de Minister van Oorlog Kitchener, dat de Turken bij het verschijnen van de Britse vloot, gewoon op de vlucht zouden slaan. De Britse Minister van Buitenlandse Zaken Grey dacht zelfs dat de landing en de verovering van Istanboel een staatsgreep in Turkije zou teweegbrengen. Turkije zou verslagen worden, uit de oorlog stappen en Bulgarije, dat op het punt stond de zijde van Duitsland te kiezen, zou neutraal blijven.

Een verder reikend politiek-strategisch doel was: door het openen van een derde front bij de Dardanellen Duitsland verplichten zijn krachten te verdelen. Hierdoor zouden ze verzwakken op het westelijk front. Daar zouden de geallieerden dan een beslissende slag kunnen toebrengen. Alles samen zou niets minder dan het einde van de oorlog in het zicht komen.

De strijdkrachten
De Gallipoli campagne ging van start als een zuiver maritieme Brits-Franse operatie. De krijgsmacht bestond uitsluitend uit schepen en troepen van de Navy en de Franse marine. De campagne veranderde na een paar maand in een gecombineerde land- en zeeoperatie. De landcomponent van de geallieerde krijgsmacht voor die gecombineerde operatie telde oorspronkelijk vijf divisies. Het Australian and New Zeeland Army Corps (ANZAC), de Royal Naval Division (mariniers) en een Britse reguliere divisie van het landleger maakten er deel van uit. Die landcomponent zou uiteindelijk uitgebreid worden tot vijftien divisies, in totaal 489,000 manschappen van het Britse Rijk en 79,000 Fransen Oorspronkelijk waren de Turkse strijdkrachten bij de Dardanellen beperkt in aantal. Einde maart stond er een Dardanellenleger van vier divisies paraat, zowat 60.000 man, bevolen door Liman von Sanders, voordien chef van de Duitse militaire missie In Turkije. Het tactisch plan voorzag de toppen van de heuvelkettingen op het schiereiland te bezetten met een minimum aan troepen en de meerderheid van de strijdmacht in het centrum in reserve te houden om tussen te komen waar nodig. In het bijzonder de 19de Turkse divisie onder bevel van Mustafa Kemal kreeg de rol van algemene reserve toebedeeld. Mustafa Kemal werd later bekend als Ataturk, de drijvende kracht in de Turkse onafhankelijkheidsoorlog en de eerste president van de Turkse Republiek.

Maritieme operaties
De maritieme operaties gevolg door gecombineerde land- en zeeoperaties verliepen in verschillende fasen in een tijdspanne van negen maanden.

Op 19 februari 1915 werd de maritieme aanval op de Dardanellen geopend met bombardementen op de forten, en na een onderbreking wegens slechte weersomstandigheden hernomen op 25 februari. De forten werden door de Turken verlaten en vanaf 27 februari tot 3 maart werden kleine eenheden eenheden mariniers aan land gezet om het geschut in de verlaten forten buiten werking te stellen. Ze vernietigden een aantal stukken, maar werden teruggetrokken wanneer ze Turkse tegenstand ontmoetten.

Ondertussen gingen de scheepsbombardementen op Turkse posities in het binnenland verder. Deels wegens het slechte weer en deels bij gebrek aan vliegtuigen, om waar te nemen en het vuur te leiden, was het effect klein. Enkele zwakke pogingen werden ondernomen om mijnen te vegen die de Turken in de zeestraat gelegd hadden om ze af te sluiten.

De daarop volgende weken gingen voorbij zonder veel actie. Op 11 maart drong de admiraliteit per telegram aan op een beslissende onderneming. Niettemin was op 12 maart 1915 nog een poging ondernomen om besprekingen op te zetten met de Turkse regering. Die was op niets uitgelopen, omdat Groot-Brittannië niet wilde garanderen dat Istanboel gevrijwaard zou blijven.

Op 18 maart 1915 werd een nieuwe poging ondernomen om controle over de Dardanellen te veroveren met een zuiver maritieme actie. Achttien slagschepen, kruisers en torpedobootjagers vergezeld van mijnenvegers voeren de Dardanellen binnen. Ze vielen onder een aanhoudende regen van granaten en liepen op een lijn mijnen die de Turken ongemerkt gelegd hadden. Drie schepen van de entente werden gekelderd en drie andere zwaar beschadigd. Het verlies in manschappen bleef beperkt tot 61 man. De verliezen in materieel waren belangrijk maar niet beslissend. De Turken waren aan het eind van hun krachten en hadden een verder gezette actie geen weerstand kunnen bieden. Het moreel effect van de verliezen echter was enorm. Onmiddellijk werd een algemene terugtocht bevolen.

Gecombineerde land- en zeeoperaties
thumb|300px|Maritieme operaties en landingen Intussen waren de Navy en de regering van idee aan het veranderen. Ze gaven er zich rekenschap van dat hulp van het landleger onmisbaar was om controle te verwerven over het schiereiland en de Dardanellen. De 29ste divisie van het landleger en het ANZAC corps werden na veel aarzelen beschikbaar gesteld voor de de campagne en een landing werd op touw gezet.

0p 23 april 1915 voer een vloot van meer dan 200 schepen met 70.000 manschappen naar de Dardanellen. De Britse 29 ste landleger divisie, het ANZAC, een naval division en Fransen zouden landen op diverse plaatsen op het schiereiland. De verdediger had niet werkeloos afgewacht. Einde maart was het Turks Dardanellenleger gevormd geworden. De getalsterkte van de Turkse verdedigers was tot zes divisies opgevoerd, zes maal zo veel als voor de eerste maritieme aanval van de geallieerden. Het had vier weken tijd gekregen en gebruikt om de verdediging voor te bereiden.

ANZAC troepen, werden op de verkeerde plaats afgezet en neergemaaid door Turks machinegeweervuur. Bruggenhoofden werden gevestigd maar die werden afgegrendeld door de Turken. Tot 4 juni poogden de geallieerden herhaaldelijk uit de bruggenhoofden te breken. Het Dardanellenleger lanceerde een grootse tegenaanval. Een landoorlog had zich ontwikkeld waarbij aan beide zijden tienduizenden manschappen ingezet werden. De strijd ging gepaard met enorme verliezen.

Bij de geallieerden groeide de twijfel over de zin en aanpak van de onderneming. Op 26 mei 1915 werd Winston Churchill ontslagen.

Niettemin ging in augustus 1914 een nieuwe ontscheping van start om de Turkse verdediging vanuit het Zuiden aan te vallen. Een bruggenhoofd werd gevestigd. Ook hier werd het door de Turkse verdediging afgegrendeld en geïsoleerd.

Terugtocht
Uiteindelijk, op 27 december 1915 wordt besloten het het Gallipoli schiereiland te ontruimen. In december 1915 en januari 1916 worden de geallieerden in het grootste geheim geëvacueerd. Niemand sneuvelt tijdens deze complexe operatie.

Indirect Approach
De idee het schiereiland Gallipoli te veroveren om de Dardanellen en de zeeweg naar de Zware Zee te controleren wordt toegeschreven aan Winston Churchill. De operatie is een voorbeeld van de Britse strategie  van de “indirect approach”. Deze strategie bestaat erin een probleem dat onoplosbaar blijkt niet frontaal maar  wel onrechtstreeks aan te pakken. De indirect approach bestaat er in door een wel gekozen actie de omstandigheden zo te beïnvloeden dat het aanvankelijke probleem verandert van natuur of omvang. Op zijn beurt kan het dan met succes toch frontaal aangepakt worden. In een militaire omgeving kan dat neer komen op het openen van een front op een veraf gelegen operatietoneel waardoor de tegenstander verplicht wordt zijn krachten te verdelen. Deze strategie  werd tijdens de Tweede Wereldoorlog met succes toegepast in voorbereiding van de ontscheping in Normandië op 6 juni 1944.

Strategische fouten
De uitvoering van het politiek-strategisch beloftevol idee van Winston Churchill leed onder een conceptuele of operationeel- strategische fout en verregaande fouten in de tactische uitvoering.

De opdracht “met de vloot Gallipoli te veroveren” getuigt volgens Captain Liddle Hart van naïviteit. (Captain Liddle Hart in het hieronder vermeld werk, p. 162). Schepen kunnen geen landstrook veroveren. De ganse operatie was van bij de aanvang tot mislukken gedoemd. Het duurde maanden voor de initiatiefnemers tot dit inzicht kwamen en een gecombineerde land- en zeeoperatie op touw zetten. Intussen was men hardnekkig verder gegaan op de ingeslagen foute weg en was tot twee maal toe een maritieme aanval ingezet met het gekende gevolg.

Tactische fouten
De veldtocht was onvoldoende voorbereid door de inlichtingsdiensten. Het commando kende het terrein niet. De tegenstander werd schromelijk onderschat. De Turken zouden tegen alle verwachtingen in heldhaftig weerstand bieden.

Door gebrek aan geheimhouding waren de Turken volledig op de hoogte van de geallieerde plannen. Bovendien waren ze door de aanvankelijke bombardementen en beperkte landingen gewaarschuwd voor wat ging komen. Ze kregen vier weken de tijd om zich voor te bereiden op de grote landing die ging komen. Ze maakten daarvan doeltreffend gebruik, onder meer om verplaatsingen en tussenkomst van de reserve voor te bereiden.

De scheepsladingen hielden geen rekening met de samenstelling en de orde van inzet van de eenheden. Kanonnen en munitie en soms zelfs de granaten en hun ontstekers waren van mekaar gescheiden. De troepen moesten na de landing weer ordelijk georganiseerd worden.

De communicatie tussen de vloot en het landleger liep fout.

Meegesleept door dezelfde nefaste logica als aan het westelijk front werden keer op keer telkens grotere ontschepingen uitgevoerd en nadien telkens weer vruchteloze massale aanvallen gelanceerd om uit de bruggenhoofden te breken.

Verliezen
Beide partijen leden zware verliezen: de Entente: 252.000 en het Ottomaanse Rijk: 260.309. Duizenden vielen onder het vuur, maar ook werden velen slachtoffer van de enorme hitte in de zomermaanden en de ijzige kou in de winter.

Resultaten
De weg naar de Zwarte Zee werd niet geopend en de andere doelen van de operatie werden bijgevolg evenmin bereikt. Bulgarije koos de kant van de Centralen.

De campagne was een grootse overwinning van de Turken en een belangrijk moment in de geschiedenis van de Turkse Republiek. De campagne is er bekend met de naam “Çanakkale”. "Çanakkale geçilmez", Çanakkale wordt niet veroverd, is de spreekwoordelijke uitdrukking van de nationale trots van het land.

De slag om Gallipoli wordt beschouwd als een grote nederlaag voor de geallieerden. De slag is een schoolvoorbeeld hoe een gecombineerde land-zee-(en lucht-) operatie niet moet aangepakt worden.

De campagne was de eerste grote slag die ondernomen werd door het Australian and New Zealand Army Corps (ANZAC), en wordt vaak beschouwd als het ontstaan van het nationale bewustzijn in die landen. Op ANZAC-dag, de verjaardag van de eerste landing op 25 april, worden in Australië en Nieuw-Zeeland de gevallenen herdacht en geëerd ter versterking van de nationale identiteit en samenhorigheid.

Bronnen
Gallipolicampagne

Dardanellencampagne

Griekenland tijdens de Eerste Wereldoorlog

Captain B. H. Liddell Hart; The Real War (1914–1918) (1930), later republished as History of the First World War (London: Pan Books Ltd., 1972)

Illustraties: Phone: (02) 4443 3355; Email: maps@mapillustrations.com.au; Website: www.mapillustrations.com.au.
 * Maritieme operaties en landingen: Map Illustrations; 4 Carver Court; St Georges Basin. NSW. 2540; Australia.
 * Gallipoli en geostrategie: ‘’’De Vos Luc’’’; “De Eerste Wereldoorlog”; Davidsfonds/Leuven 2003,  ISBN nummer: 9789058262264