Waffen-SS

De Waffen-SS was een militaire organisatie die deel uitmaakte van de SS. In 1933 werd door Sepp Dietrich een lijfwacht voor Adolf Hitler in het leven geroepen, die de naam 'Leibstandarte Adolf Hitler' kreeg en weldra uitgroeide tot een heel regiment. Hierna ontstonden in heel Duitsland SS-groeperingen die een uitgesproken militair karakter droegen, of voorloper waren van de 'SS-Totenkopf-Verbände', die de concentratiekampen bewaakten; andere werden samengevoegd tot de sterkte van drie regimenten, die dan 'SS-Verfügungstruppe' genoemd werden, zoals vermelde Leibstandarte Adolf Hitler. De Verfügungstruppe kreeg een militaire opleiding, maar viel niet onder het leger, doch onder Hitler zelf of Himmler.

Aanvankelijk bleef de organisatie bescheiden en vormde geen concurrentie voor het leger. Eind 1938 telde de gewapende SS-strijdmacht, de Verfügungstruppe, 14.000 man (de Totenkopf-Verbände ca. 9.000). De Verfügungstruppe was een soort militie, bedoeld om eventuele binnenlandse oppositie te onderdrukken, zoals bij de zogeheten Röhm-Putsch in 1934. Toen evenwel de Tweede Wereldoorlog uitbrak, werd de Verfügungstruppe opgewaardeerd tot een eenheid die ingezet kon worden aan het front. De SS-Totenkopf-Verbände werden omgevormd tot SS-Totenkopf-Standarten (regimenten), die eerst nog werden gebruikt tegen partizanen e.d., maar in de loop van 1941 ook volledig werden opgenomen in de gewapende SS-strijdmacht, die sinds 1939 werd aangeduid - zij het informeel - als 'Waffen-SS'.

Deze 'Waffen-SS' had intussen bij de campagnes in Polen in 1939 en tegen het westen in 1940 al een zekere faam verworven, maar ook de reputatie genadeloos te kunnen optreden. De werving van nieuwe rekruten vond vooral plaats onder Duitse minderheden in andere landen of onder de bevolking van door Duitsland bezette staten. Zo leverde Nederland tienduizenden vrijwilligers voor het Oostfront. De Leibstandarte Adolf Hitler en andere regimenten werden uitgebreid tot divisies, zoals de 'SS-Division Wiking' met een groot aantal niet-Duitse vrijwilligers.

Tegelijkertijd begon de Waffen-SS zich meer en meer te gedragen als een van de 'Allgemeine SS' losstaande organisatie. Nieuwe lichtingen Duitse vrijwilligers beschouwden de Waffen-SS als een militair elitekorps, terwijl menige buitenlandse vrijwilliger meende dat hij zich voor het Duitse leger had aangemeld. De militairen van de Waffen-SS voelden zich steeds meer verbonden met de Wehrmacht, in plaats van met de SS zelf. De oudste divisies zoals de 'Leibstandarte Adolf Hitler', de deels uit kampbewakers samengestelde divisies 'Totenkopf', 'Wiking', 'Das Reich' vochten het fanatiekst, en boden, toen het tij voor Duitsland keerde, de meest verbitterde tegenstand.

In de latere oorlogsjaren werden de maatstaven voor werving bij de Waffen-SS steeds minder kritisch. De 'jonge' divisies bleven in militaire capaciteit ver onder de maat. De totale verliezen (gesneuvelden en vermisten) van de Waffen-SS worden geschat op 250.000 man. Medio 1944 bestond de SS-strijdmacht uit 600.000 man, van wie de helft bestond uit buitenlanders. De reputatie van de Waffen-SS is enerzijds die van een keurkorps van hoge militaire kwaliteit, anderzijds van een organisatie die zich te buiten ging aan bruutheid en misdadigheid. In beide opzichten is deze reputatie maar ten dele terecht.

Lit.: Zee, S. v.d.: Voor Führer, volk en vaderland. De SS in Nederland (2008); Kistemaker, H.: Wiking. Een Nederlandse SS-er aan het Oostfront. Ooggetuigen 1939-1945 (2008); Michaelis, R.: Die Waffen-SS. Dokumentation über die personelle Zusammensetzung und dem Einsatz der Waffen-SS (2006); Hausser, P.: Soldaten wie andere auch. Der Weg der Waffen-SS (2de dr. 1982); Klietmann, G.: Die Waffen-SS. Eine Dokumentation (1965).