Slag in de Sont

In 1658 ontstond er oorlog tussen Zweden en Denemarken. Zweden sloeg het beleg voor Kopenhagen en deed door zijn vloot die stad van de zeezijde insluiten Bevreesd dat de vrije doorvaart van de Sont, die als cruciale verbinding met de Oostzee van groot belang was voor de Nederlandse handel, zou worden belemmerd, besloten de Staten om de Denen krachtig bij te staan. Luitenant-admiraal Van Wassenaer Obdam kreeg het bevel over een vloot, die in de Sont een hevig gevecht met de Zweden leverde, de Slag in de Sont (8 nov. 1658).

De Nederlandse vloot
De vloot was begin okt. 1658 gereed, maar kon door storm en tegenwind pas op 17 okt. uitlopen. Zij bestond uit 35 oorlogsschepen. Het admiraalsschip voerde 72 stukken, en had een bemanning van 240 zeelieden en 75 soldaten, terwijl het schip van vice-admiraal Witte Corneliszoon de With van 59 stukken, 220 matrozen en 50 soldaten, en dat van vice-admiraal Pieter Floriszoon van 50 stukken en 150 zeelieden voorzien was. Verder telde deze vloot tien schepen van 40 tot 42, 12 van 30 tot 38, acht van 26 tot 28, twee van 22 en 23, alsmede zes gewapende fluiten, met 16 tot 24 stukken. Voorts bevonden zich nog bij de vloot vier branders en 28 ongewapende galjoten en fluiten, die levensmiddelen en krijgsbehoeften vervoerden.

De vloot was wel niet zo talrijk als die, welke in de Engelse Oorlog op zee waren gezien, maar zij was echter geheel samengesteld uit schepen, die speciaal voor de oorlogvoering gebouwd waren en van alles ruim waren voorzien, uitgenomen de manschappen, waarvan het aantal, gezien de grootte van de schepen en vooral vergeleken bij het scheepsvolk dat de vijand op de been bracht, door velen te gering werd geacht. Zoals gezegd, voerde luitenant-admiraal Van Wassenaer het opperbevel, aan wie wel de vereiste kennis en ervaring ontbraken om een zo gevaarvolle tocht te leiden, doch die als scheepsbevelhebber en raadsman Egbert Meussen Cortenaer naast zich had, een geoefend kapitein, die door eigen verdienste van de laagste stand tot de rang, welke hij thans bekleedde, opgeklommen was. Onder hem voerden Witte de With en Pieter Floriszoon, wier onverschrokkenheid alom bekend was, als vice-admiraals het bevel, terwijl als kapiteins op deze vloot Jan De Liefde, Aert Jansse van Nes, Jan van Kampen, Joris Colerey, Bruynsveldt, Adriaen Banckers en andere waren aangesteld, die allen hun sporen op dit terrein ruimschoots verdiend hadden.

Aankomst in de Sont
Na een vrij lange reis kwam 's lands vloot op 3 nov. in de nabijheid van de Sont aan, doch moest aldaar wegens tegenwind achter een zandbank, de Lap geheten, het anker laten vallen in afwachting van een gunstige gelegenheid om de voorgenomen tocht te volbrengen. De doortocht door de Sont leek op dat moment uiterst riskant. Van de ene zijde werd deze straat door het Zweedse kasteel Helsingburg, en van de andere zijde door het Deense, sedert enkele weken door de Zweden bezette kasteel Kronenburg bestreken. In het midden lag de Zweedse vloot, die, naar het zich liet aanzien, vastbesloten was, de doortocht te blokkeren. Onder de huidige omstandigheden was het nog geen enkele vloot gelukt zich een weg door de Sont te banen.

De Zweedse vloot
De vloot van de Zweedse koning Karel Gustaaf bestond, behalve uit enkele branders, uit 45 oorlogsschepen, waaronder 12 of 13 schepen van de sterkste soort. Ofschoon er geen nauwkeurige beschrijving van deze vloot bekend is, schijnt het toch, dat zij niet slechts in aantal schepen, maar ook in sterkte van bewapening de Nederlandse vloot overtrof, of daaraan minstens gelijkwaardig was. De bemanning was behalve uit Zweedse, samengesteld uit Duitse en vooral Engelse en Schotse zeelui, welke vreemdelingen door Karel Gustaaf in verband met hun ervaring, waaraan het zijn eigen onderdanen ontbrak, in dienst waren genomen. Bovendien had de koning nog een aantal van zijn oudste en beste soldaten bij de komst van de Nederlandse vloot ingescheept.

Het opperbevel over deze vloot was opgedragen aan graaf Karel Gustaaf Wrangel, rijksadmiraal van Zweden, een man, die in zijn jeugd een heel jaar in Holland had verbleven om de Nederlandse marine te bestuderen, en die later, als veldheer en vlootvoogd, meermalen blijken van moed en beleid had gegeven. Onder hem voerden het bevel vice-admiraal Claudius Bielkenstiern, Gustaaf Wrangel, een bloedverwant van de admiraal, en Hendrik Gerritsen, gezegd Sjöhielm, een Zeeuw van geboorte, die enige jaren tevoren met zijn landgenoot Maarten Thyssen en andere Nederlanders in Zweedse dienst was getreden, daarna tot vice-admiraal werd bevorderd en in de Zweedse adelstand was verheven, en thans uit trouw aan zijn nieuwe vaderland, met nog twee of drie andere kapiteins, eveneens geboren Nederlanders, meende zijn voormalige landgenoten te moeten bestrijden.

Van beide kanten zag men de strijd met vertrouwen tegemoet. De Nederlanders hoopten hun reputatie als vooraanstaande zeemogendheid waar te maken tegen een vijand, met wie zij zich nog nooit gemeten hadden. De Zweden, van hun kant, brandden van verlangen om onder het oog van hun koning dezelfde bewijzen van dapperheid te geven, die zij al eerder aan de dag hadden gelegd. Op 8 nov., toen de wind uit het noorden met een stijve koelte begon te waaien, brak het verlangde tijdstip aan.

De slag begint
Met zonsopgang merkte luitenant-admiraal Van Wassenaer dat er zich een gunstige gelegenheid voordeed om de Sont binnen te zeilen, en gaf daartoe het sein. Hij had zijn vloot in drie smaldelen verdeeld. Aan De With werd het bevel opgedragen over de voorhoede, samengesteld uit elf oorlogsschepen, twee gewapende fluiten en één brander. Van Wassenaer zelf had het bevel op zich genomen over het centrum, waarin zich 13 oorlogsschepen, twee gewapende fluiten en één brander bevonden, en aan Pieter Floriszoon was het bevel over de achterhoede, die van gelijke sterkte als de voorhoede was, toevertrouwd.

Zodra Wrangel de Nederlandse vloot zag opkomen, gaf hij aan zijn strijdmacht, die in vier bijna gelijke eskaders verdeeld was, bevel, eveneens onder zeil te gaan, en de koers naar de kust van Schonen te richten, om de loef, die de Nederlanders tot nu toe hadden, te winnen.

Omstreeks negen uur 's morgens zeilde de Nederlandse vloot tussen beide vijandelijke kastelen door, waaruit zij, toen het gebruikelijke begroetingsritueel uitbleef, eerst met los kruit en daarna hevig met scherp beschoten werd. Tegen alle verwachting in ondervond de vloot hiervan weinig of geen hinder, zodat zij rustig haar weg vervolgende, en zich nauwelijks verwaardigde dit schieten te beantwoorden. Nu bereikte men de Zweedse vloot, waar De With zich met zijn voorhoede op stortte. Maar hierbij ontstond enige verwarring, omdat drie Nederlandse schepen en één brander door de nauwe doortocht en door de snelle stroom elkaar raakten. Dit had een nadelige invloed op de vlootformatie, maar was vooral noodlottig voor vice-admiraal De With. Deze was aan het hoofd van zijn smaldeel recht op admiraal Wrangel afgegaan. Terwijl hij de vijandelijke voorhoede, van waaruit hij aan alle kanten werd beschoten zonder zelf één enkel schot te lossen, voorbij voer, naderde hij de vijandelijke vlootvoogd en gaf deze, toen hij hem zeer dicht genaderd was, de volle laag. Kort daarop verscheen ook Van Wassenaer, die meende, dat hem alleen de eer toekwam, de Zweedse admiraal te bevechten, en probeerde diens schip te enteren. Maar daarbij door een brander gehinderd, gaf hij hem in plaats daarvan eveneens de volle laag, wat zulk een uitwerking had, dat Wrangel door het verlies van het roer genoodzaakt werd, zich met zijn beschadigde schip naar Kronenburg terug te trekken, zonder verder aan de strijd te kunnen deelnemen.

Het hoofdgevecht brandt los. De With sneuvelt
Van nu af werd het gevecht algemeen. Weldra ontstond tussen vice-admiraal De With en de Zweedse vice-admiraal Bielkenstiern, ondersteund door nog twee andere vijanden, een bloedig gevecht. Een van die Zweedse schepen explodeerde, en het andere werd door het geschut van De With verdreven, zodat Bielkenstiern alleen overbleef. Diens vuur begon te verflauwen en de overwinning voor De With scheen reeds nabij, toen beide vaartuigen door de sterke stroom wegdreven en aan de grond raakten. Een nieuwe vijand begon het onbeweeglijke schip van De With, eerst in de boeg en daarna in de spiegel, onder vuur te nemen. Dit bleef de situatie twee uur lang, zonder dat De With van een van de kapiteins van zijn smaldeel, waarin door het vermelde ongeval verwarring was ontstaan, bijstand kreeg. Zijn moed begaf hem echter niet. Manhaftig bleef hij zich verdedigen, tot hij tot tweemaal toe werd geraakt en dodelijk getroffen neerstortte. Nog trachtte hij zich te verzetten tegen de overmacht van vijanden, die inmiddels aan boord van de Brederode waren doorgedrongen, maar werd overmeesterd en stierf.

Inmiddels werd de strijd ook elders voortgezet. Kapitein Bruynsveldt, die slechts het bevel voerde over een schip van 28 stukken, verdedigde zich vastberaden tegen twee of drie vijandelijke schepen en sneuvelde met de sabel in de vuist. Zijn schip werd door de vijand veroverd, doch toen het in brand geraakt was, weer verlaten, en door 14 zeelieden behouden bij de vloot teruggebracht. Kapitein Evert Anthonisze veroverde een Zweed van 32 stukken; een tweede van gelijke sterkte werd gezamenlijk door de scheepsbevelhebbers Backer en Valehen geënterd en veroverd. Jan van Kampen klampte een derde schip van 42 stukken aan dat zich na een hardnekkig gevecht moest overgeven. Andere scheepsbevelhebbers, zoals Coulery, Verveen, Degelenkamp, Boshuyzen en Feems, kweten zich eveneens bij uitstek van hun plicht.

Ook Pieter Floriszoon valt in de strijd
Maar boven allen muntte vice-admiraal Pieter Floriszoon, zoals zo vaak, door moed en beleid uit. Doch ongelukkig genoeg werden hij en zijn kapitein reeds vroegtijdig dodelijk gewond, en sneuvelde deze held, wiens gehele leven in dienst van het vaderlands stond. Hetzelfde lot trof nog drie of vier andere scheepsbevelhebbers. Hierdoor verflauwde de strijdlust, zowel aan boord van Pieter Floriszoon als op de schepen van de overige gesneuvelde bevelhebbers, terwijl de dood van die vice-admiraal en van De With een nadelige uitwerking op het bewaren van de slagorde en op het ten uitvoer brengen van de manoeuvres had. De vijand maakte van deze situatie gebruik om zijn aanvalskracht tegen een paar Nederlandse schepen, maar vooral tegen het schip van luitenant-admiraal Van Wassenaer te concentreren.

Wassenaer door de Zweden ingesloten
Nauwelijks was de Zweedse vlootvoogd genoodzaakt het strijdtoneel te verlaten, of twee andere vijandelijke schepen, de Morgenster en de Pellikaan, plaatsen zich aan bakboord van het Hollandse admiraalsschip de Eendragt, en een derde schip, onder bevel van de Zweedse vice-admiraal Gustaaf Wrangel, aan de achtersteven, van waar zij de Nederlandse opperbevelhebber, die, licht aan de voet gekwetst, rustig op een stoel voor de hut gezeten en daar zijn bevelen uitdeelde, zowel met hun geschut als met handgranaten bestookten. Tot hiertoe was Van Wassenaer aan stuurboord nog vrij, doch dit duurde niet lang. Want zeven of acht vijandelijke schepen kwamen langs die zijde opzetten en begroetten hem telkens met de volle laag.

Drie Nederlandse kapiteins kwamen de in nood verkerende Van Wassenaer echter te hulp: Jan de Liefde, Jan van Kampen en Aert van Nes, en alle drie spanden hun uiterste krachten in om de luitenant-admiraal te ontzetten, doch de grote mast van De Liefde werd overboord geschoten zodat hij voorlopig was uitgeschakeld. Ook de grote mast van Van Kampen viel overboord. Zijn schip geraakte in brand, en hij had bovendien zijn handen vol aan een van de andere vijanden. Van Nes daarentegen viel het Zweedse schip de Pellikaan zo krachtig aan, dat het zonk, maar verloor in het gevecht zelf 26 doden en 55 gewonden terwijl zijn schip zoveel schade opliep, dat hij wel bij de vlootvoogd kon blijven, maar verder weinig meer kon uitrichten. Van Wassenaer was dus nagenoeg geheel aan zijn lot overgelaten, en in deze benarde toestand kwam twee uur lang geen enkele verandering. Maar noch hij, noch zijn ervaren commandant Egbert Meussen Cortenaer verloren daardoor de moed. De Morgenster, die steeds aan bakboord lag, werd in brand geschoten, daarna veroverd, doch ging kort daarop ten onder. Ook de vijandelijke vice-admiraal en de schepen, die aan stuurboord waren, werden door Van Wassenaer zo hevig onder vuur genomen, dat geen daarvan het waagde de aan alle zijden ingesloten Nederlandse vlootvoogd te enteren.

Ondertussen werd de situatie voor Van Wassenaer met de minuut zorgelijker. Wel 80 of 90 van zijn scheepsvolk waren reeds gewond of gesneuveld, boeg en konstabelskamer (wapenruimte) geraakten in brand, een groot deel van zijn want was erafgeschoten, zijn zeilen hingen aan flarden, de romp was aan alle kanten met kogels doorzeefd, er stond vijf of zes voet water in het schip, de onderste geschutpoorten moesten worden gesloten om het binnendringen van de zee te beletten, en niettemin hielden Van Wassenaer en zijn dappere kapitein de strijd vol, totdat de Zweden, die geen kans zagen de onverschrokken Nederlandse admiraal tot overgave te dwingen, hem verlieten en naar Kronenburg terugkeerden. Toen wendde Van Wassenaer het roer naar de wind, en kwam behouden doch in zinkende toestand bij de overige schepen van 's lands vloot aan.

Einde van het gevecht. De verliezen
Met het afbreken van het duel tussen de Zweden en luitenant-admiraal Van Wassenaer kwam ook een einde aan deze zeeslag, die al met al vijf of zes uur had geduurd. Beide vloten hadden gevoelige verliezen geleden: de Zweden zeven of acht schepen, waarvan er drie door de Nederlanders werden veroverd, en een zeer aanzienlijk aantal doden en gewonden, terwijl de Nederlanders alleen de Brederode en drie branders, die hun werk hadden gedaan, misten. Het aantal gesneuvelden en gewonden aan Nederlandse zijde was ver beneden dat van de Zweden. Het doel was bereikt: de Staatse vloot had zich een weg door de Sont naar het belegerde Kopenhagen gebaand.

De koning van Zweden durfde zijn vloot niet aan een tweede gevecht bloot te stellen. Hij liet haar naar Landscroon terugtrekken, waar zij door de verenigde Nederlandse en Deense marine geblokkeerd werd. Het beleg van Kopenhagen werd de nacht na de strijd door de Zweden opgebroken, daar Karel Gustaaf na de komst van de Nederlandse vloot de verovering van die stad onmogelijk achtte. Welk een vreugde het een en ander in de Deense hoofdstad verwekte, behoeft nauwelijks te worden gezegd. Van Wassenaer en zijn tochtgenoten werden als bevrijders ontvangen.

Vreugde en verontwaardiging in de Republiek
De tijding van de roemrijke overwinning en van het ontzet van Kopenhagen maakte ook in de Republiek een diepe indruk, maar de blijdschap hierover werd aanmerkelijk getemperd toen bleek, dat die zegepraal behaald was ten koste van zoveel dappere mannen, en vooral van twee zulke voortreffelijke zeelieden als Witte de With en Pieter Floriszoon. Egbert Meussen Cortenaer werd in de plaats van de gesneuvelde De With tot vice-admiraal van Holland en West-Friesland verheven.

Wassenaer uit beschuldigingen ...
Hoe roemrijk deze doortocht door de Sont ook was, het was aan velen niet onbekend, dat er chaos in 's lands vloot had geheerst, en dat met een grotere krachtsinspanning wellicht de hele Zweedse vloot had kunnen worden vernietigd of opgebracht. Maar de aandacht van de Nederlandse staatslieden werd vooral getrokken door het bericht van luitenant-admiraal Van Wassenaer, dat hij terstond na de slag had geschreven en waarin hij in ronde bewoordingen meldde, dat hij en De With schandelijk aan hun lot waren overgelaten, en dat niet één van 's lands kapiteins zich behoorlijk van zijn plicht had gekweten. Dit bericht verwekte gezien het gunstige resultaat van de strijd grote bevreemding, omdat zich onder de kapiteins, die de zeeslag hadden bijgewoond, vele bevonden, die zich gedurende de Engelse Oorlog en bij andere gelegenheden dapper hadden geweerd. Dit was vooral het geval bij de admiraliteit en bij het bestuur van de stad Amsterdam, die deze ongefundeerde beschuldiging als beledigend voor de kapiteins van 's lands vloot ervoeren, en erop aandrongen, dat de luitenant-admiraal bij zijn terugkomst zich nader zou verklaren.

... en wordt zelf beschuldigd
Na lang dralen werd daaraan door hem voldaan, doch omdat hij zich van algemene bewoordingen bediende en niemand van de schuldigen met name aanwees, namen noch de admiraliteit, noch het stadsbestuur van Amsterdam daarmee genoegen. Het stadsbestuur protesteerde met kracht, waarbij zij, in plaats van het gedrag van de kapiteins te laken, de handelwijze van de luitenant-admiraal zelf bekritiseerde. Hierbij werd Van Wassenaer ten laste gelegd, dat hij niet, zoals gebruikelijk, de krijgsraad vóór het binnenzeilen van de Sont bijeengeroepen had, noch, zoals het hoorde, schriftelijke bevelen aan de kapiteins had gegeven, zodat deze niet precies wisten welke taak hun was toegemeten. Dit was er waarschijnlijk de oorzaak van geweest, dat vice-admiraal De With ver voor en geïsoleerd van de andere schepen in gevecht was geraakt en dat Van Wassenaer, ofschoon wel degelijk door enkele kapiteins ondersteund, niet alle bijstand had gekregen, die hij zou hebben ontvangen; als iedereen geweten had waar hij aan toe was.

Ondanks de vermeende lafheid van de Nederlandse officieren, waarvan zo hoog in het bericht van de luitenant-admiraal werd opgegeven, was de vloot niet één maal verslagen, en 's middags niet nogmaals aangevallen. Ook werd Van Wassenaer tegengeworpen, dat hij, na de zeeslag, gedurende twee dagen geen pogingen had ondernomen de Zweden opnieuw aan te vallen en deze hierdoor de gelegenheid hadden gekregen, om ongehinderd naar Landscroon te lopen, en dat men pas na die tijd getracht had genoemde haven onbruikbaar te maken, doch dat zulks niet door Van Wassenaer persoonlijk was geschied, maar door de Nederlandse vloot, over welke, tegen de uitdrukkelijke aan de luitenant-admiraal gegeven bevelen in, het bevel aan een Deense zeevoogd was toevertrouwd. Naar het oordeel van het bestuur van Amsterdam bleek dus dat Van Wassenaer volstrekt ten onrechte de kapiteins en bevelhebbers van 's lands vloot van wangedrag had beschuldigd en de Verenigde Nederlanden voor de ogen van de hele wereld in diskrediet had gebracht, en ook in vele andere opzichten niet van nalatigheid was vrij te pleiten.

De zaak wordt gesust
Dit protest werd door het Amsterdamse stadsbestuur in januari 1660 bij de vergadering der Staten van Holland ingediend, alwaar het grote bijval van de voornaamste Noord-Hollandse steden kreeg. Doch de meerderheid begreep, dat het raadzaam was, geen verder gevolg aan dit netelige geschil te geven, en bewerkte dat na vrij levendige beraadslagingen besloten werd, genoegen te nemen met de nadere verklaringen van de luitenant-admiraal. Van de andere kant werd het aangevangen onderzoek naar het gedrag der scheepsbevelhebbers, die in de zeeslag van de Sont waren tegenwoordig geweest, ofschoon zij daarop herhaalde malen aandrongen, niet voortgezet, en zij werden door de admiraliteit van Amsterdam in hun dienst, waarvan zij gedurende enige tijd geschorst waren, opnieuw aangesteld, ja, wat meer is, genoemde admiraliteit besloot, de moedige kapiteins, die in die zeeslag een vijandelijk schip veroverd hadden, met een gouden keten en een erepenning te belonen.

Intussen bracht dit gebeurde een vrij sterke verwijdering teweeg tussen de stad en de admiraliteit van Amsterdam en luitenant-admiraal Van Wassenaer, aan wie de admiraliteit gedurende drie jaren zijn jaarwedde en de buitgelden onthield, welke hem uit de in de Sont veroverde schepen toekwamen, en aan wie door dezelfde admiraliteit, op nadrukkelijke aandrang van het stadsbestuur van Amsterdam, weldra het recht ontzegd werd, om zonder rechtstreekse volmacht van de Staten-Generaal, zitting te hebben of het voorzitterschap te bekleden in de genoemde admiraliteit.

(Naar De Jonge, Geschiedenis van het Nederlandsche Zeewezen, dl. 1, 2de dr. 1858, herdr. 1993).