Slag bij de Noordkaap

De Slag bij de Noordkaap was een zeeslag tijdens de Tweede Wereldoorlog op 26 dec. 1943 tussen de Duitse slagkruiser Scharnhorst en een overmacht van Britse oorlogsschepen, die eindigde in de ondergang van het Duitse schip.

De ondergang van de Bismarck maakte een einde aan de plannen van de Duitse Kriegsmarine om de scheepvaart op de Atlantische Oceaan met oppervlakte-eenheden te verstoren. Daarna bleven Scharnhorst, Gneisenau en Prinz Eugen gekluisterd aan Brest door zware - zij het weinig accurate - bombardementen van de Royal Air Force. Ze werden dikwijls getroffen en daardoor in 1941 tijdelijk uitgeschakeld en zodoende beval Hitler "Gruppe West" van de Kriegsmarine de drie schepen naar Duitsland over te brengen. Het plan, "Operatie Cerberus", was een staaltje bravoure, Hitler eigen: een ontsnapping bij daglicht door Het Kanaal, ondanks kustgeschut, luchtaanvallen en oppervlakteschepen. Opnieuw had Hitler de zwakte van zijn tegenstanders juist ingeschat: niemand geloofde immers dat zware eenheden het zouden aandurven Het Kanaal te passeren, en zo lang de Luftwaffe zorgde voor een beschermende paraplu boven de schepen was het risico klein. En zo gebeurde het ook op 12 febr. 1942, de dag die "The Times" de zwartste noemde sinds De Ruyter de Engelsen in eigen huis overrompelde bij de Tocht naar Chatham in 1667.

Nadat Scharnhorst herstelwerkzaamheden had ondergaan werd ze in aug. 1942 naar noordelijk Noorwegen gezonden om zich daar aan te sluiten bij Tirpitz en de overgebleven kruisers en torpedobootjagers, waar deze een bedreiging vormden voor de konvooien die met wapenzendingen voor de Russen naar Moermansk onderweg waren. Hoewel de Tirpitz een hoofdrol speelde bij de vernietiging van konvooi PQ.17 kwam dat voornamelijk door een vals bericht dat ze haar basis verlaten zou hebben, en dat voor miscommunicatie zorgde. Voor het overige vormden de resterende zware Duitse eenheden al een bedreiging, louter door hun aanwezigheid. Toen Tirpitz in sept. 1943 door Britse dwergonderzeeërs was gedoemd tot immobiliteit kreeg Scharnhorst tot taak een eind te maken aan de konvooien. De nieuwe opperbevelhebber, Dönitz, ontving toestemming van Hitler voor een grote operatie, en wist te bedingen dat hij de vrije hand zou krijgen. "Gruppe Nord" stond onder bevel van admiraal Kummetz, maar deze moest het commando overdragen aan admiraal Bey, die het bevel voerde over de torpedobootjagers van "Gruppe Nord". Bey wist niet beter dan dat er alleen een aanval met torpedobootjagers zou worden uitgevoerd, maar kreeg op het laatste moment te horen dat Scharnhorst ook aan de operatie zou meedoen. Op 19 dec. 1943 was het plan gereed en Dönitz deelde Hitler mee dat Scharnhorst een konvooi zou aanvallen, zodra de omstandigheden gunstig waren.

Hoewel volgens de Britten de omstandigheden allesbehalve gunstig waren, verlieten Scharnhorst en vijf torpedobootjagers op Eerste Kerstdag 1943 de Altenfjord. Hun doel was konvooi JW.55B, onderweg naar Moermansk, want de luchtverkenning had een tweede konvooi, RA.55A, op thuisreis van Moermansk naar Loch Ewe, gemist. De konvooien werden geëscorteerd door kruisers en torpedobootjagers, met een escorte op afstand gevormd door het slagschip Duke of York, de kruiser Jamaica en vier torpedobootjagers. De opperbevelhebber van de Home Fleet, admiraal Fraser, was zo overtuigd van de Duitse plannen dat hij enkele torpedobootjagers van RA.55A verplaatste naar JW.55B, dat zodoende door 14 torpedobootjagers werd omringd. Admiraal Bey begaf zich met zijn strijdmacht in een wespennest, en toen hij vroeg in de morgen het contact met zijn torpedobootjagers verloor scheen een ramp onvermijdelijk. Niet wetend dat Duke of York en Jamaica slechts 200 mijl verwijderd waren en naderden met zo'n 17 knopen, vervolgde Scharnhorst haar koers naar het konvooi.

Om 8.40 uur op 26 dec. ontdekte de kruiser Belfast Scharnhorst op de radar op 30 mijl afstand, en drie kwartier later vuurde ze een lichtgranaat af in de duisternis van de poolnacht. Daarop opende Norfolk het vuur en een 20-cm-granaat vloog de voortop van Scharnhorst binnen en verwoestte de richtkijker van de vuurleiding. Een schok voer door het schip en het draaide af; door haar massa was ze in de zware zee in het voordeel ten opzichte van de kruisers. Admiraal Burnett, op zijn vlaggenschip HMS Belfast, beval de drie kruisers zich weer bij het konvooi aan te sluiten. Er werd enige tijd gevreesd dat Scharnhorst naar haar steunpunt zou terugkeren, maar even na 12 uur 's middags verscheen ze opnieuw en opende het vuur op de kruisers vanaf 99 hm. De Norfolk werd geraakt in een 20-cm-toren en andere treffers stelden de radar-apparatuur grotendeels buiten werking, maar de drie kruisers vochten terug en dwongen de slagkruiser om af te draaien.

Scharnhorst was zich er echter niet van bewust dat ze nu op de Duke of York toevoer en om 16.17 uur ontdekte het vlaggenschip van de Home Fleet haar op de radar. Toen de afstand nog maar 108 hm bedroeg opende de Duke of York het vuur, waardoor Scharnhorst volledig werd verrast. Ze draaide scherp af maar het duel ging door op afstanden van 150 tot 180 hm terwijl Scharnhorst haar snelheid gebruikte om de afstand te vergroten. Twee granaten troffen de masten van de Duke of York, echter zonder te exploderen. Ook Duke of York trof doel, en zelfs toen Scharnhorst een zigzagkoers ging varen om de salvo's te ontlopen boekte het Britse slagschip nog treffers met behulp van radar. Een of meer 35-cm-granaten troffen een schroefas, maar Scharnhorst leek er niet door gehinderd. Admiraal Fraser beval daarop zijn torpedobootjagers om aan te vallen; ze belaagden Scharnhorst zowel aan bakboord als stuurboord en troffen haar viermaal.

Duke of York opende het vuur opnieuw op een afstand van 94 hm en binnen een half uur viel de snelheid van Scharnhorst terug tot 5 knopen. Ze brandde als een fakkel en was in rook gehuld toen de Jamaica dichterbij kwam voor het genadeschot met torpedo's. Deze meldde dat ze alleen maar een vage gloed in de rook kon herkennen. Niemand zag het einde van Scharnhorst rond 19.45 uur. Er werden slechts 36 overlevenden gevonden in het ijskoude water. Ze was ondergegaan met bijna 2.000 man aan boord, als slachtoffer van een achterhaalde strategie en een gebrekkig functionerende inlichtingendienst.

Lit.: Konstam, A.: The Battle of North Cape (2009); Ogden, M.: The Battle of North Cape (1962).