Coalitieoorlogen

Coalitieoorlogen zijn gezamenlijke oorlogen van verschillende staten tegen één gemeenschappelijke vijand, in het bijzonder de oorlogen die tussen 1792 en 1815 tegen Frankrijk werden gevoerd. De indeling verschilt, afhankelijk van de geraadpleegde bron. Aangezien de Coalitieoorlogen grotendeels parallel lopen met de Franse agressie onder regie van Napoleon, worden ze, na diens machtsgreep in 1799, ook dikwijls als Napoleontische Oorlogen aangeduid.

Eerste Coalitieoorlog 1792-97
Aanleiding tot de Eerste Coalitieoorlog was de stellingname van Oostenrijk en Pruisen ten gunste van de door de Franse Revolutie in ongenade gevallen Franse koning Lodewijk XVI. De Pruisen rukten Champagne binnen, maar trokken zich na het treffen bij Valmy terug, terwijl de Fransen de Rijn overstaken en de Zuidelijke (Oostenrijkse) Nederlanden veroverden. In 1793 traden het Duitse Rijk, Engeland, de Nederlandse Republiek, Spanje, Sardinië, Toscane, Napels en Portugal tot de coalitie toe. De Fransen moesten de Zuidelijke Nederlanden verlaten, maar namen deze in 1794 weer in, bezetten het gehele linker Rijnoever en veroverden in 1795 ook Nederland. Terwijl Pruisen met Frankrijk de Vrede van Bazel sloot, handhaafde Oostenrijk zich aan de Rijn. In 1796 verjoeg aartshertog Karl de Fransen uit Franken en Beieren en dreef ze over de Rijn terug. Na 1796/97 in Noord-Italië meermaals de Sarden en de Oostenrijkers verslagen te hebben trok Bonaparte de Alpen over naar Wenen, keerde echter na afsluiting van de voorlopige vrede van Leoben weer om en sloot in okt. 1797 met Oostenrijk de Vrede van Campo Formio.

Tweede Coalitieoorlog 1799-1802
In de Tweede Coalitieoorlog, die door wederrechtelijke Franse inmenging in staatsaangelegenheden van met name Zwitserland en Italië werd veroorzaakt, waren Oostenrijk, Rusland, Napels, Portugal, de paus en de Italiaanse staten bondgenoot; Engeland was in oorlog met Frankrijk gebleven en als altijd alert op de Franse machtsuitbreiding ter zee, met name in het Middellandse Zeegebied; Pruisen bleef neutraal. De Fransen, aanvankelijk succesvol in Zuid-Duitsland en Zwitserland, moesten in aartshertog Karl hun meerdere erkennen. Op de Oostenrijks-Russische overwinningen in Noord-Italië volgde nederlagen van de Russen in Zwitserland en in Nederland, waarop tsaar Paul I zich uit de coalitie terugtrok. In 1800 werden de Oostenrijkers bij Marengo door Napoleon, bij Hohenlinden door Moreau verslagen. De Vrede van Lunéville (1801) en die van Amiens (met Engeland, 1802) beëindigden de oorlog.

Derde Coalitieoorlog 1805
In de Derde Coalitieoorlog verenigden zich Engeland, Rusland, Oostenrijk, Zweden en Napels tegen de agressieve politiek van Napoleon, waarbij zich Spanje aansloot, terwijl Pruisen wederom neutraal bleef. De oorlog, waarin de Fransen zich de meerdere toonden van de Oostenrijkers en de Russen (gevangenneming van generaal Mack bij Ulm, inname van Wenen door Murat, Driekeizerslag bij Austerlitz) werd beëindigd door de Vrede van Pressburg (26 dec. 1805).

Vierde Coalitieoorlog 1806-1807
Slechts Engeland, welks vloot bij Trafalgar de Frans-Spaanse vloot vernietigde en Rusland zetten de strijd voort. Pruisen, politiek besluiteloos en weifelend, werd door het provocerende gedrag van de Corsicaan tot een oorlogsverklaring genoodzaakt. Verslagen bij Jena en Auerstedt en eveneens, ondanks Russische ondersteuning, bij Preussisch-Eylau en Friedland, moest het bij de Vrede van Tilsit (7 en 9 juli 1807) ongeveer de helft van zijn grondgebied afstaan. Engeland, dat Napoleon wilde dwingen het Continentaal Stelsel (economische blokkade) op te geven, bleef nog in oorlog met Frankrijk.

Vijfde Coalitieoorlog 1809
Nadat Portugal en Spanje door Frankrijk waren bezet, voornamelijk om het effect van het Continentaal Stelsel te vergroten, brak in 1808 in Spanje een opstand uit, die door Engeland met een expeditieleger onder de hertog van Wellington werd ondersteund. De Spaanse vrijheidsstrijd had invloed op de herleving van nationale gevoelens in Oostenrijk, maar een oproep tot algeheel verzet tegen de Franse overheersing ondervond nauwelijks weerklank (behalve in het opstandige Tirol) en Oostenrijk moest wederom voor Frankrijk buigen (Slag bij Wagram, 5/6 juli 1809) en de Vrede van Schönbrunn sluiten.

Zesde Coalitieoorlog 1812-1814 / Bevrijdingsoorlog 1813-1815
Aangezien de Russen reeds in 1810 geweigerd hadden om mee te werken aan het Continentaal Stelsel en Napoleon een coalitie van Rusland met Pruisen en Oostenrijk vreesde, ondernam hij met de zgn. Grande Armée in 1812 een invasie van Rusland. Na de aftocht van de restanten van zijn strijdmacht in 1813 sloot Pruisen op 28 febr. met Rusland een verbond tegen Napoleon. Na Lüneburg (2 apr. 1813), Möckern (5 apr.) en Grossgörschen (2 mei) hield hij nog de overhand, en de bondgenoten trokken zich achter de Spree naar Bautzen terug, maar door de aansluiting van Oostenrijk, Zweden en Engeland konden ze 460.000 man op de been brengen. De Fransen werden bij Grossbeeren verslagen (23 aug.), maar Napoleon zegevierde nog bij Dresden (26/27 aug.). De strijd golfde heen en weer; de Fransen verloren op 26 aug. aan de Katzbach, op 6 sept. bij Dennewitz. Terwijl Wellington vanuit Spanje Frankrijk binnenrukte, viel de beslissing in de Volkerenslag bij Leipzig (16-18 okt.). Na de laatste tegenstand op Franse bodem overwonnen te hebben, konden de bondgenoten in mrt. 1814 Parijs binnentrekken, waarna Napoleon afstand deed van de troon en de Vrede van Parijs (30 mei 1814) tot stand kwam. Napoleon werd naar Elba verbannen, keerde echter terug en heerste opnieuw gedurende de zgn. Honderd Dagen (mrt. - juni 1815) over Frankrijk. Hij werd bij Waterloo (18 juni) definitief verslagen, waarop met Frankrijk de (ongunstiger) 2de Vrede van Parijs (20 nov.) werd gesloten.