Schlieffenplan

thumb|right|400px|Het Schlieffenplan en het Franse Plan XVII

Het Schlieffenplan is de naam voor het plan dat de Duitse generaal Alfred von Schlieffen (1833-1913) had ontwikkeld om in geval van oorlog met Frankrijk laatstgenoemd land zo snel mogelijk te kunnen overrompelen.

Het plan
Als gevolg van de Frans-Russische samenwerking in het begin van de jaren negentig van de 19de eeuw was de Duitse generale staf zich intensief gaan voorbereiden op een twee-fronten-oorlog.

Het Duitse opperbevel ging ervan uit dat het Duitse leger niet sterk genoeg was om zowel het Franse als het Russische leger te verslaan. Aanvankelijk was de doctrine defensief: men zou verdedigen in het westen en voorzichtig aanvallen in het oosten. Dit was een voorzichtige en conservatieve strategie, en ging ervan uit dat de Duitsers zich vooral niet het Russische achterland in moesten laten lokken zoals Napoleon een eeuw eerder. Von Schlieffen bedacht echter een gedurfder plan dat, indien het zou slagen, zou leiden tot een snelle uitschakeling van Frankrijk en uiteindelijk ook Rusland.

Dit leidde in 1905 tot een definitief memorandum, beter bekend als het Schlieffenplan. Dit plan ging ervan uit dat Rusland tenminste 8 weken nodig zou hebben om volledig te mobiliseren, door het gebrek aan industrialisatie, infrastructuur en de enorme afmetingen van het land. In deze tijd zou het mogelijk moeten kunnen zijn Frankrijk door middel van een snelle gewaagde veldtocht te verslaan alvorens tegen Rusland op te trekken. Schlieffen veronderstelde dat Frankrijk de neutraliteit van de Lage landen en Zwitserland niet zou schenden en haar hoofdmacht zou concentreren tussen Belfort en Sedan. De Duitsers zouden een schijnaanval doen en zich vervolgens in Elzas-Lotharingen terugtrekken. De hoofdmacht zou, met als draaipunt de regio Thionville-Metz, de bekende sikkelbeweging met een zo sterk mogelijke rechtervleugel maken en het Franse leger insluiten. Het noordoosten van Frankrijk speelde in het plan een secundaire, hoewel niet onbelangrijke rol. In Lotharingen moest nog een bescheiden strijdmacht worden gelegerd, terwijl de Elzas nauwelijks zou worden verdedigd. Het wijken voor een te verwachten Franse opmars in deze streken paste zelfs uitstekend in het plan; de tegenstander zou op deze wijze namelijk steeds dieper in de val lopen.

Het plan behelsde een grote cirkelvormige beweging door België en Nederland, waardoor Frankrijk in feite langs een breed front vanuit het noorden werd aangevallen. Het plan sloeg geen acht op de Belgische en Nederlandse neutraliteit en vereiste durf bij de uitvoering ervan. Een belangrijk onderdeel van het plan was de verovering van de versterkte forten rond Luik en Verdun. In de aanvankelijke versie van het plan zou overigens slechts opgerukt worden door Luxemburg en het uiterste zuiden van België.

Hierdoor zou Frankrijk in een tijdsbestek van 42 dagen (6 weken) uitgeschakeld worden. Dit gaf de Duitse legers twee weken de tijd zich te verplaatsen, waarna ze in het oosten de Russische aanval konden opvangen. Door het Schlieffenplan zou Duitsland een voor een met zijn vijanden kunnen afrekenen in plaats van met beiden tegelijk te worden geconfronteerd. Vereist was wel dat de Duitsers het strikte tijdschema aanhielden. Von Schlieffen ging ervan uit dat Duitsland na significante vertraging maar beter kon gaan onderhandelen omdat dan de kans op de overwinning voorbij was.

Het Schlieffenplan werd veranderd met de komst van de nieuwe legerchef Helmuth von Moltke. Eén van de wijzigingen die hij in het plan aanbracht was het versterken van de linkervleugel van de op te stellen Duitse strijdkrachten ten koste van de rechtervleugel. Hierdoor kregen de operaties in het noordoosten van Frankrijk automatisch meer gewicht. De legendarische laatste woorden van Von Schlieffen: 'Macht mir nur den Rechten stark' waren blijkbaar vergeten.

Nog een belangrijke verandering die Moltke aanbracht was dat de Duitsers niet meer door Nederland trokken om aan te vallen. Een neutraal Nederland werd nuttig geacht als een "luchtpijp naar de Noordzee". Belangrijker was echter de Moltke de weerstand van het Nederlandse leger (oorlogssterkte 1914 203.000 man) vreesde, dat daardoor de opmars van de Duitse rechtervleugel vertraging kon oplopen waardoor het gehele offensief in het westen kon mislukken. Daarbij moet worden bedacht, dat het Nederlandse leger in 1914 relatief veel sterker was dan in 1940. De Oberste Heeresleitung geraakte door de aanvankelijke Duitse successen in Lotharingen in een euforische stemming. Moltke gaf beide legers opdracht om het offensief voort te zetten, teneinde de verdedigingswerken bij Nancy te veroveren. De niet langer defensief opererende linkervleugel zou zo kunnen bijdragen tot een reusachtige herhaling van de Slag bij Cannae: de gehele vijandelijke strijdmacht omsingeld in een gelijktijdige tangbeweging vanuit het oosten en het westen. Daartoe moest de in opzet immers zwakkere linkervleugel worden versterkt.

De zwakheden
Het Schlieffenplan kende een aantal zwakheden. Deze zwakheden waren cruciaal en zouden in niet geringe mate bijdragen tot Duitslands ondergang in 1918. Dit dient met name gezien te worden in het licht van de communicatie destijds. Telefoonlijnen liepen slechts tot het grens of tot het front, waardoor telefoon in een bewegingsoorlog waardeloos was. Hetzelfde gold voor de telegraaf, terwijl radio nog niet geavanceerd genoeg was om als communicatiemiddel te worden gebruikt. Men vertrouwde voornamelijk nog op koeriers. Men viel dus terug op een rigide planning. Het plan moest hoe dan ook gevolgd worden, ongeacht de situatie. Lagere officieren hadden hierin hoegenaamd geen enkele vrijheid van handelen.

Allereerst was het plan bedacht voor en door militairen, en volstrekt niet op de politieke situatie ingespeeld. Het plan voorzag in Franse oorlogsdeelname, maar Frankrijk had zich in de crisis van juli 1914 afzijdig gehouden. Omdat het plan echter ervan uitging dat Frankrijk aanviel, werd Frankrijk bij de oorlog betrokken terwijl dit wellicht helemaal niet nodig was geweest. Bovendien werden neutrale landen aangevallen, landen die Duitsland niets misdaan hadden maar de pech hadden in het pad van de beoogde opmars te liggen. Dit leidde in eerste instantie tot Britse oorlogsdeelname op grond van de Engelse garantie aan België uit 1839, en overigens tot een groot verlies aan politiek krediet. Vanaf 1914 zou Duitsland als de boeman van Europa worden gezien, en doordat het zelf de vijandigheid van andere staten op de hals had gehaald, had het zijn eigen "boemannen" gecreëerd.

Verder was het wegen- en spoorwegnet van België en Noord-Frankrijk te klein voor een optimale troepenverplaatsing. Kortom: het Duitse leger was te groot en kon door deze beperkingen zijn capaciteiten niet optimaal benutten. Dit ging ten koste van de snelheid van het offensief, en snelheid was cruciaal.

Daarnaast had het Duitse opperbevel niet geleerd van de Frans-Duitse Oorlog van 1870. Uit deze oorlog bleek dat een land nog niet per se verslagen hoefde te zijn na overwinningen op het reguliere leger. Zelfs na het verslaan van het Franse leger, het gevangennemen van de Franse keizer, en het omsingelen van de Franse hoofdstad bleek Frankrijk, nu als republiek, nog steeds in staat zich te verdedigen. Het Duitse opperbevel ging er in het Schlieffenplan niet van uit wat er zou moeten gebeuren als Frankrijk zich niet zou willen overgeven of als het omsingelde Franse leger een "last stand" zou maken en het op een confrontatie zou laten aankomen. Ook bleek dat het Belgische leger en de Belgische wil tot verzet danig waren onderschat. Dit zou allemaal leiden tot vertragingen die Duitsland zich niet zou kunnen veroorloven.

Ten slotte ging het plan ervan uit dat Rusland 8 weken lang niet in staat was tot actie. Rusland bezat echter zelfs in vredestijd een leger aan de grens, dat in augustus 1914 direct Oostpruisen binnenviel. Hoewel Duitsland dit leger in twee eclatante overwinningen wist te verslaan (de slagen bij Tannenberg en de Mazoerische Meren) was het Duitse opperbevel aanvankelijk in paniek.

Eerste Wereldoorlog
Toen de oorlog in 1914 uitbrak, werd het Schlieffenplan in deze gewijzigde vorm uitgevoerd en een aantal factoren leidde tot zijn mislukking, waaronder gebrek aan mobiliteit bij de Duitsers, effectieve Franse weerstand, onderschatting van de problemen aan het Russische front, het hardnekkige Belgische verzet (tijdwinst voor de tegenpartij) en de tegenzin bij Moltke, de opvolger van Alfred von Schlieffen als hoofd van de Generale Staf, om troepen weg te halen aan het oostelijk front.

De samenwerkende legers van Groot-Brittannië en Frankrijk slaagden er ternauwernood in het Duitse leger tot staan te brengen voordat Parijs werd bereikt. Na de race naar de zee, de Eerste Slag bij Ieper, de Slag aan de Marne en de eerste Slag bij Verdun kwam de oorlog in het najaar van 1914 tot stilstand in een verschrikkelijke loopgravenoorlog over een front van 700 kilometer die pas in 1918 eindigde.

Uiteindelijk, wanneer men het krijgsverloop na deze eerste veldtocht van 1914 volgt, dan blijkt dat de Duitse strategie terug was gevallen op de oude doctrine die vóór het Schlieffenplan was aangehangen: verdedigen in het westen en voorzichtig aanvallen in het oosten. Men had echter nu, behalve met Frankrijk en Rusland, ook met Groot-Brittannie en een zeeblokkade te maken.

Tweede Wereldoorlog
Bij de start van de Tweede Wereldoorlog werd een plan gebruikt dat wel succesvol bleek. Dat plan was bedacht door de Duitse Generale Staf generaal Von Manstein. Het Von Mansteinplan en het Schlieffenplan verschillen wezenlijk van elkaar.

Het Schlieffenplan beoogde de vernietiging van de Franse strijdkrachten op de Frans-Duitse grens door een brede omtrekkende beweging van de hoofdmacht doorheen het toegankelijke terrein van Noord België (en in het aanvankelijk plan ook Nederland) om Frankrijk uit het Noorden binnen te vallen en dan naar het Oosten te zwenken.

Het Von Mansteinplan ging er terecht van uit dat de geallieerden op een heruitgave van het Schlieffenplan zouden zijn voorbereid en naar België zouden oprukken om de Duitse aanval daar op te vangen. Het Von Mansteinplan beoogde de kanaalkust te veroveren om de Belgische-Britse-Franse strijdkrachten in België af te snijden van hun basissen waardoor ze zouden overgeleverd zijn aan de vernietiging. Tegelijk moesten ook gunstige uitgangsposities veroverd worden om later een vernietigend offensief in te kunnen zetten naar het Zuiden van Frankrijk.

In het Mansteinplan moest de inval in België en Nederland vooral dienen om de Britten en Fransen te misleiden en hun strijdkrachten naar België lokken. De hoofdkrachtsinspanning echter moest door de pantserdivisies geleverd worden. Die moesten ongemerkt oprukken door de voor pantsertroepen ontoegankelijk geachte Ardennen. In de buurt van Sedan moesten ze de Maas oversteken en dan onversaagd doorstoten naar de Kanaalkust langs het gunstig tankterrein van de waterscheidingslijn tussen het Seine- en Sommebekken in het Zuiden en het Maas- en Scheldebekken in het Noorden.

De uitvoering van het Mansteinplan was een succes voor het Duitse leger en een complete verrassing voor de Belgische-Britse-Franse strijdkrachten. In de Angelsaksische wereld staat de Duitse inval in Nederland, België, Frankrijk in mei 40, bekend als de Blitzkrieg.

Discussie
Er is veel discussie geweest - en nog gaande - of Moltkes aanpassingen in het Schlieffenplan het plan versterkt of verzwakt hebben. Von Schlieffen zelf toonde zich een tegenstander van de wijzigingen die zijn opvolger aanbracht. Analyses in de jaren '80 wezen echter op een vergroting van het aantal divisies dat Moltke hierdoor effectief via België kon inzetten. Maar feit is dat zijn aangepaste Schlieffenplan mislukte.

De documenten van het Schlieffenplan
De originele documenten van het Schlieffenplan, waarvan werd aangenomen dat deze in 1945 bij de bombardementen op het Reichsarchiv in Potsdam verloren waren gegaan, zijn in 1953 door de historicus Gerhard Ritter herontdekt onder de archiefstukken die de Amerikanen in Duitsland in beslag hadden genomen en door hem in 1956 gepubliceerd in zijn boek: "Der Schlieffenplan. Kritik eines Mythos". Zie voor de Engelse vertaling van dit boek deze weblink.