Operatie Barbarossa

Operatie Barbarossa was de Duitse codenaam voor de Duitse invasie van de Sowjetunie op 22 juni 1941. Het Duitse aanvalsplan bestond uit drie aanvalsrichtingen (noord, midden, zuid; drie legergroepen) en was erop gericht Rusland nog in 1941 tot aan de lijn Archangel - Wolga - Astrakhan - Kaspische Zee - Perzische grens in bezit te krijgen en de vijand daarmee af te snijden van alle noodzakelijke hulpbronnen (en daarover zelf te kunnen beschikken).

1941
Het in 1939 tussen Duitsland en de Sowjetunie gesloten niet-aanvalsverdrag (het zogeheten Molotov-Ribbentroppact) vormde slechts uitstel van executie. Desondanks leken de Russen door de aanval verrast te zijn. De Duitsers wierpen 120 divisies (26 in reserve) in de strijd met daarbij de troepen van de bondgenoten, totaal meer dan drie miljoen man, ondersteund door 4.000 vliegtuigen. De ruggengraat van de aanval vormden de bij de drie legergroepen ondergebrachte 17 gemotoriseerde divisies en 19 pantserdivisies met 3.000 tanks en een groot aantal andere gepantserde voertuigen, die in machtige operationele formaties de Russische verdediging over de volle breedte openscheurden, de vijandelijke hoofdmacht aan alle kanten omvatten en voor grote verwarring zorgden.

Legergroep Midden onder bevel van v. Bock bestond uit twee pantsergroepen. De ene stootte vanuit Oostpruisen via Wilna (Vilnius) door naar Minsk; de andere vanuit Brest-Litowsk eveneens naar Minsk. Ze ontmoetten elkaar op 27 juni zodat bijna het gehele Russische "Westfront" (naam van een legergroep, door de Sowjets meestal aangeduid met "front") was omsingeld. Steeds weer werd de beproefde tangbeweging ("Keil- und Kesselverfahren") toegepast. Op de pantserdivisies volgde de infanterie, die het resterende Russische verzet brak. 16 juli werd Smolensk (375 km voor Moskou) bezet. Maar de Duitse verwachting dat het met de Russische weerstand al gauw gedaan zou zijn en het communistische regime weldra als een kaartenhuis zou instorten, kwam niet uit. Daardoor werden de pantsertroepen langer in hun posities vastgehouden en duurde het langer voor de volgende sprong kon worden gewaagd.

Ook in het noorden (Legergroep Noord, bevelhebber v. Leeb) en zuiden (Legergroep Zuid, bevelhebber v. Rundstedt), waar de Duitsers maar over één pantsergroep beschikten, verliep de opmars niet geheel overeenkomstig de verwachtingen. Door alle beschikbare reserves in te zetten wisten de Russen deze te vertragen.

Tegen de zin van zijn generale staf verplaatste Hitler pantsertroepen van Legergroep Midden naar de andere twee legergroepen; de aanval op Moskou werd een maand uitgesteld. Het resultaat was de insluiting van Leningrad in het noorden en de omsingeling en vernietiging van de Russische legergroep "Zuidwestfront" ten oosten van Kiew. Hierna werd het accent van de aanval weer naar Centraal-Rusland verplaatst.

In het centrum werd op 3 okt. het offensief hervat; in het zuiden reeds op 30 sept. Hoewel de Russische linies aanzienlijk versterkt waren en ver in de diepte aangelegd, braken de Duitse pantsergroepen er gemakkelijk doorheen. In het noorden sloten ze twee Russische legergroepen in en dwongen deze op 14 okt. tot overgave. Bij Bryansk (345 km zuidwestelijk van Moskou) sloten de Pantsergroep Guderian samen met het 2de Duitse leger een Russische legergroep in en maakten op 17 okt. 600.000 krijgsgevangenen. Het 41ste pantserkorps van de 3de pantsergroep brak in 10 dagen door alle verdedigingslinies heen naar Kalinin (Twer), 180 km noordwestelijk van Moskou. Op 21 okt. werd de Nara (65 km van Moskou) bereikt, Maar terwijl de tanks Moskou naderden begon het regenseizoen. De tanks bleven in de modder steken en de opmars kwam 60 km van de hoofdstad tot stilstand. En dat terwijl de stellingen voor Moskou slechts door een zwakke troepenmacht werden verdedigd! Toen het terrein door de invallende vorst weer begaanbaar was, bleek dat de Russen de gevechtspauze hadden gebruikt om hun verdedigingslinies te versterken en liep het Duitse offensief definitief vast.

Op 6 dec. 1941 begon een Russisch tegenoffensief rond Moskou. Het lukte een bres te slaan tussen de legergroepen Noord en Midden waardoor de Duitse legers voor Moskou ingesloten dreigden te worden. Ze moesten terugtrekken terwijl op andere punten de posities konden worden gehandhaafd. Er ontstond een grillige frontlijn die pas tot rust kwam door de invallende dooi.

1942
De door de Russen tijdens hun winteroffensief behaalde terreinwinst ging in 1942 bij het aanbreken van de lente al spoedig verloren. De Duitse aandacht richtte zich daarna op de vernietiging van de Russische legers binnen de grote bocht van de rivier de Don. Daartoe werd Legergroep Zuid in twee legergroepen verdeeld. Maar toen op 23 juli 1942 het gehele gebied ten zuiden van Woronesj (465 km zuidelijk van Moskou) was bezet, werd verzuimd alle krachten in te zetten voor de verovering van Stalingrad, waardoor driekwart van de Russische olietoevoer uit de Kaukasus zou zijn afgesneden, of de oliebronnen van de Kaukasus zelf te bezetten. De marsroute werd gesplitst: een deel van de troepen rukte op naar Stalingrad, een ander deel naar de Kaukasus. De stootkracht van elk daarvan zou uiteindelijk onvoldoende blijken om het gewenste doel te bereiken. Vooral de flanken waren kwetsbaar. Weliswaar werd Stalingrad in de herfst van 1942 grotendeels bezet (&rarr; Slag om Stalingrad), maar aan een groot Russisch tegenoffensief (nov. '42) kon door de zwakke flankdekking onvoldoende weerstand worden geboden. In jan. 1943 stond het gehele front ten zuiden van Orel (330 km zuidelijk van Moskou) in vuur en vlam en waren de Duitsers gedwongen hun troepen uit de Kaukasus terug te trekken. De Russen, die hier verre in de meerderheid waren, stroomden het Donjetsbekken binnen zodat het in Stalingrad ingesloten Duitse 6de leger niet meer bevoorraad kon worden en 31 jan./2 febr. 1943 met 90.000 man moest capituleren.

1943
Het Russische offensief nam geenszins af. De Duitse troepen in de zuidelijke helft van Rusland werden met vernietiging bedreigd. Koersk (450 km onder Moskou) en Charkow (660 km onder Moskou, 405 km oostelijk van Kiew) kwamen weer in Russisch bezit en eind febr. 1943 naderden Russische tanks de Dnjepr. Doch het 4de Duitse pantserleger sneed de doorgebroken Russen van het zuiden uit af en heroverde Charkow.

In de zomer van 1943 gingen de Duitsers aan het Oostfront voor de laatste maal in het offensief bij Koersk, 5 juli 1943. Was "Stalingrad" het morele keerpunt in de oorlog, "Koersk" was het eigenlijke, militaire keerpunt. De bedoeling was de Russische legers in een enorme tangbeweging te vernietigen. Maar doordat de aanval steeds werd uitgesteld, ging het verrassingseffect verloren en werd het offensief al spoedig door de Russen overgenomen, die nu over een grote overmacht beschikten, terwijl de Duitsers op hun laatste reserves teerden. In de zomer en herfst van 1943 heroverden ze Charkow en het Donjetsbekken, en rukten tot de Dnjepr op.

1944
In de winter 1943/44 drong het rode Leger door tot in Roemenië (6 apr. 1944), en werd het beleg van Leningrad gebroken. In apr./mei 1944 werd de Krim bevrijd.

Op 22 juni 1944, drie jaar na het begin van de Duitse invasie en 16 dagen na de geallieerde landingen in Normandië, begon een volgend Russisch offensief van een tot nog toe ongekende omvang. Russische stoottroepen drongen bij Witebsk (480 km westelijk van Moskou) diep in de Duitse linies door tot in Wit-Rusland en bedreigden Minsk, dat 3 juli 1944 werd ingenomen. 12 juli viel Wilna en werd het offensief ook naar de noordelijke sector uitgebreid. Op 30 juli werd de Golf van Riga bereikt waardoor de Duitse Legergroep Noord (tijdelijk) afgesneden werd van Legergroep Midden.

In Centraal-Rusland boekte het Rode Leger overal voortgang. Op 22 juli 1944 werd de San bereikt en de 29 juli de Weichsel. Maar op 10 aug. kon dit offensief tot staan worden gebracht. Ook gelukte het de Duitsers in Koerland de verbinding met Legergroep Noord te herstellen (16-20 aug. 1944). In sept. gingen Estland en Letland ten noorden van de Dwina evenwel verloren, hoewel bij Riga tot okt. werd standgehouden. 5 okt. bereikten de Russen de Oostzeekust. Hierna volgde, zoals gebruikelijk in de regenperiode, een gevechtspauze, waarna in de winter het offensief weer werd opgevat.

1945
23 jan. 1945 bereikten de Russen Silezië, 17 jan. Warschau. Uit Oostpruisen werden, over zee, 2 miljoen mensen geëvacueerd. Eind mrt. waren de Russen tot de lijn Oder-Neisse gevorderd en stonden op 85 km van Berlijn. Op 25 apr. 1945 was de hoofdstad geheel omsingeld en capituleerde ten slotte op 2 mei.

De Russische verliezen aan het Oostfront bedroegen volgens eigen opgave 14 miljoen militairen en 6 miljoen burgers; de Duitse Wehrmacht incl. de Waffen-SS verloor 1,6 miljoen man, excl. de 1 à 2 miljoen niet uit de Sowjetunie teruggekeerde krijgsgevangenen. Minstens 6 miljoen Duitse burgers werden door de oprukkende Russen uit hun woonsteden verdreven, van wie "een aanzienlijk aantal" moet zijn omgekomen.

Lit.: Militärgeschichtliches Forschungsamt (red.): Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg, dl. 4 (1983); Winkler Prins Encyclopedie van de Tweede Wereldoorlog, dl. 2 (1980), e.a.