Slag bij de Doggersbank (1781)

De Slag bij de Doggersbank op 5 aug. 1781 was een zeeslag tussen Nederlandse en Engelse oorlogsschepen tijdens de Vierde Engelse Oorlog (1780-84). Deze confrontatie vond min of meer toevallig plaats toen een Nederlands konvooi koopvaardijschepen op weg naar de Oostzee, geëscorteerd door oorlogsschepen, ter hoogte van de Doggersbank stuitte op een soortgelijk beveiligd Brits konvooi dat op de terugweg was en de oorlogsschepen van beide naties met elkaar slaags raakten.

Escorteren van de handelsvloot
Tot dusverre was aan het verlangen van de Nederlandse kooplieden en reders om in deze oorlogstijd hun talrijke voor de Oostzee bestemde schepen door de Nederlandse marine te laten beschermen tegen Engelse aanvallen, niet voldaan, vooral wegens de zwakte van de Nederlandse zeemacht. Deze aangelegenheid was echter door de stadhouder niet uit het oog verloren. Daar de omvang van de Staatse vloot was toegenomen, kon deze wens nu worden ingewilligd. Zodra viceadmiraal Hartsinck met het eskader uit de Noordzee was teruggekeerd, ontbood de prins deze en kapitein Van Kinsbergen naar 's-Gravenhage, ten einde met hen te overleggen en de plannen nader uit te werken.

Hierop beval de stadhouder op 4 juli 1781 viceadmiraal Hartsinck, het konvooi naar de Oostzee, dat op 10 juli in het Vlie gereed voor vertrek zou zijn, door schout-bij-nacht Zoutman te laten begeleiden en onder diens bevel zoveel schepen te stellen, als hij voor de dekking van de koopvaardijvloot nodig achtte. Na deze bevelen trof viceadmiraal Hartsinck de nodige voorbereidingen, en beval 6 juli schout-bij-nacht Zoutman en kapitein Van Kinsbergen, om met de hun aangewezen oorlogsschepen zee te kiezen. Door gedurige tegenwind konden beide bevelhebbers nochtans met de hun toevertrouwde scheepsmacht niet eerder dan 20 juli uit Texel in zee lopen.

Het konvooi op weg
Tot 31 juli viel er niets van belang voor. Enkele lichte vaartuigen werden gedurende die dagen uitgezonden ter verkenning, die wel enkele Engelse oorlogsschepen gezien hadden, doch niets bepaalds over een vijandelijke vloot meldden. Voorts kruisten de eskaders het meest ter hoogte van het Vlie, in de hoop dat het konvooi zou uitkomen, doch zulks werd door tegenwind belet. Eindelijk liep de wind op 1 aug. naar het zuidoosten, waarvan kapitein Van Braam terstond gebruik maakte, om met zijn oorlogsschepen en de koopvaarders, ten getale van 71, uit te komen en zich bij 's lands vloot te voegen. Nu werd drie dagen lang naar het noorden gekoerst, zonder dat iets merkwaardigs voorviel, en ondertussen een slaglinie gevormd waarin de kapiteins allemaal een plaats kregen aangewezen, terwijl het eskader, om te oefenen, aldus gerangschikt, gedurende enkele uren diverse manoeuvres uitvoerde.

Op de avond van 4 aug. was men de Doggersbank genaderd, waar twee of drie vreemde zeilen, vermoedelijk vijandelijke schepen, gezien werden, op welke kapitein Van Kinsbergen jacht deed maken, doch die spoedig de vlucht namen en door het donker weldra uit zicht raakten. Daar men reeds eerder Engelse schepen had gesignaleerd, vermoedde men, dat deze vaartuigen door de Britten uitgezonden waren om de zee te verkennen. In dat vermoeden werd men de volgende morgen bevestigd, toen bij het aanbreken van de dag in het noordnoordoosten een groot aantal schepen gezien werd. Om zich hiervan te verzekeren, zond kapitein Van Kinsbergen, die zich met zijn smaldeel loefwaarts van dat van de schout-bij-nacht bevond, onverwijld kapitein graaf Van Welderen, met de kotter de Ajax, naar een Zweedse koopvaarder, om van deze te vernemen, welke schepen dat waren, van wie hij begreep, dat het een vijandelijk konvooi van ruim 200 koopvaarders betrof, dat op 26 juli de Sont was doorgezeild, en begeleid werd door 10 Britse oorlogsschepen, vier fregatten en enkele lichtere vaartuigen. Nadat Van Kinsbergen Zoutman hierover had ingelicht, gaf deze, zodra het gehele eskader verenigd was, en thans koers noordwest ten noorden aanhield, het sein aan de kapiteins, zich volgens de vastgestelde bepalingen op een kabellengte van elkaar, hoog over bakboord liggend, in slagorde te scharen; en beval tevens kapitein Ryneveld, die de Medemblik van 36 stukken voerde, zich met enkele andere oorlogsvaartuigen en het konvooi te verwijderen. Kort daarna zag men, dat de vijandelijke oorlogsschepen zich van hun konvooi losmaakten, en gaf de Engelse opperbevelhebber een sein aan zijn schepen om een gevechtslinie te formeren, wat door Zoutman beantwoord werd met de prinsengeus verkeerd van de voortop te laten waaien.

Het Britse konvooi in zicht
Om 7 uur toonden de Britse schepen, die voor de wind, welke noordoost was, met volle zeilen, onder begunstiging van een bramzeilkoelte, op de Nederlandse afkwamen, hun blauwe Engelse vlaggen, waaronder die van een viceadmiraal, en lieten hun konvooi onder dekking van enkele lichtgewapende vaartuigen boven de wind liggen. Thans gaf Zoutman het sein te wenden, waardoor het Nederlandse eskader, in een oostzuidoostelijke richting, over stuurboord met bakboordshalzen toe, de gevechtslinie formeerde en de vijand afwachtte, terwijl hij de koopvaarders, onder bescherming van enkele fregatten, om de west deed afzakken. Om 8 uur waren de Britten tot op schootsafstand genaderd, en formeerden op hun beurt een linie tegenover de Nederlandse. Nu hees de vijandelijke bevelhebber de rode strijdvlag, en gaf de Nederlandse vlootvoogd tegelijk de volle laag, waarmede op 5 aug. 1781 de in 's lands geschiedenis vermaarde Zeeslag bij de Doggersbank aanving.

De Nederlandse gevechtssterkte
De schepen in de Nederlandse linie waren zeven in getal, aldus gerangschikt en van de navolgende sterkte. Aan het hoofd der linie bevond zich de Erfprins van 54 stukken, kapitein Adriaan Braak; op deze volgde het zwaar gewapende schip de Admiraal-Generaal, van 74 stukken, kapitein Jan Hendrik van Kinsbergen, bevelhebber van de vier eerste schepen, die de tweede divisie uitmaakten; daarna de Argo van 40 stukken, kapitein Everard Christiaan Staering, welk schip, een eendeks fregat, te zwak was om in de linie te strijden, doch bij gebrek aan zwaardere aldaar had moeten postvatten; vervolgens de Batavier, van 54 stukken, kapitein Wolter Jan, baron Bentinck. Nu kwam de Admiraal de Ruyter, van 68 stukken, onder bevel van de opperbevelhebber van het eskader, schout-bij-nacht Johan Arnold Zoutman, aan wiens boord zich als vlagkapitein bevond de kundige en moedige Antony Hendrik Staringh. Naast de Admiraal de Ruyter lag de Piet Heyn, van 54 stukken, kapitein Willem van Braam, en achter deze het schip Holland, van 64 stukken, kapitein Salomon Dedel, die de achterste van de linie was. Achter of buiten de linie bevonden zich de fregatten de Amphitrite, Eensgezindheid, Zephyr en Bellona van 36 stukken, kapiteins Jan van Woensel, Willem Bouritius, Wiertz en Van Haringcarspel Dekker, alsmede de Dolfijn, kapitein Mulder, van 24 stukken, en de kotter Ajax, van 20 stukken, kapitein graaf Van Welderen, waarvan de Amphitrite en de Dolfijn, bestemd waren om de seinen te herhalen, en de overige om ingezet te worden waar dat nodig was. Ter bescherming van het konvooi bleven bij de koopvaarders de Medemblik van 36 stukken, kapitein Ryneveld, de Venus, van 24 stukken, kapitein graaf Van Rechteren en de snauwen of uitleggers, de Spion en de Zwaluw, van 16 en 10 stukken, onder bevel van de commandeurs Stutzer en Butger.

De Britse gevechtssterkte
De Britse linie bestond eveneens uit zeven schepen, van de navolgende sterkte en aldus gerangschikt. Het voorste schip van hun linie was de Berwick, schout-bij-nacht Keith Stewart, van 74 stukken, behalve enkele caronnades, van welke twee 68 pond schoten. Hierop volgde de Dolphin, van 44 stukken, kapitein Blair; daarna de Buffalo, van 60 stukken, kapitein Truscott; nu kwam het admiraalsschip, de Fortitude, van 74 stukken, op hetwelk zich viceadmiraal Hyde Parker, opperbevelhebber van het vijandelijke eskader, bevond; hierop de Prinses Amelia, van 80 stukken, kapitein Macartney; vervolgens de Preston, van 50 stukken, kapitein Graeme, en ten slotte, de linie afsluitend, de Bienfaisant, van 64 stukken, bevelhebber kapitein Braitwate. Buiten de linie bevonden zich l'Artois, een kloek en sterk gewapend fregat van 40, de Latona van 38, de Belle Poule van 36, de Cleopatra van 32 en twee of drie mindere vaartuigen, van welke een paar zich met de koopvaarders eerst boven wind hielden en vervolgens de tocht naar Engeland voortzetten.

Het aantal schepen in de linies was dus aan beide kanten gelijk, maar de Britse schepen waren in het algemeen beter toegerust dan de Nederlandse en overtroffen deze wezenlijk in vuurkracht.

De Britse tactiek
De Britten hadden, wanneer zij door omstandigheden zich niet reeds loefwaarts van de vijand bevonden, zich er steeds op toegelegd, om de wind van hun tegenpartij te winnen, in welk geval zij met hun vloot of eskaders, meest kolomsgewijs, in linie geschaard, met volle zeilen op hun tegenstanders afkwamen, met het oogmerk, om de schepen van de lijwaarts liggende vijandelijke linie aan te vallen, te veroveren, te vernietigen of tot zinken te brengen. Meermalen had de ondervinding echter geleerd, dat deze wijze van aanvallen geenszins aan de verwachting beantwoordde. Integendeel, toen de Fransen in de vorige oorlog met de Engelsen eenmaal met deze manoeuvre bekend geworden waren en de nadelen begrepen, die het voor de aanvaller kon opleveren, beijverden ze zich om de bedoeling daarvan te verijdelen. Lijwaarts liggend, wachtten zij de Britten bedaard af, en openden, wanneer deze tot op zekere afstand genaderd waren, met de brede zijde van hun hele linie zulk een geweldig en onophoudelijk vuur op de Engelse schepen, dat deze, die zich op dat ogenblik alleen van hun voorstukken bedienden en dus weinig schade konden aanrichten, meestal in verwarring raakten en sommige zo beschadigd werden, dat ze niet in staat waren hun plaats tegenover de Franse linie in te nemen, terwijl de Fransen, onder dekking van de kruitdampen, niet zelden van die gelegenheid gebruik maakten, om af te draaien, en op een grotere afstand lijwaarts een nieuwe linie te vormen, of zelfs, wanneer zij het gevecht wilden vermijden, weg te zeilen. Sir Hyde Parker volgde de bekende Britse tactiek van aanval in de zeeslag van de Doggersbank, daar hij, zoals gezegd, zich te loefwaart van de Nederlanders bevond, en met zijn eskader, breeduit en niet kolomsgewijs, voor de wind, met volle zeilen, op de Nederlanders afkwam tot op schootsafstand, waarop hij zijn schepen liet draaien, waarna deze achter elkaar tegenover de Nederlanders een linie vormden en op het hijsen van de rode vlag het gevecht aangingen.

Zoutmans reactie
De rust, waarmee schout-bij-nacht Zoutman de vijand afwachtte, zo zelfs, dat uit zijn eskader geen enkel schot klonk, voordat de Britten hun vuur hadden geopend, was op zichzelf bewonderenswaardig. Aan de andere kant evenwel kan men zeggen dat de opperbevelhebber van het Nederlandse eskader een misstap had begaan. Hij had het voorbeeld van de Fransen moeten volgen. Maar van dit alles deed Zoutman niets en bleef werkeloos liggen zonder een schot te lossen, en liet de Britten aanvallen op de manier, zoals zij zulks verkozen. Een bewijs, dat de moed bij de Nederlandse zeelieden in deze dagen nog geenszins was uitgedoofd, maar dat de kunst van de oorlogvoering ter zee niet meer in die mate als bij de voorvaderen bestond.

Misstap van de Britse bevelhebber
Maar ook de Britse opperbevelhebber beging een ernstige fout, die men van zo'n ervaren zeeofficier niet verwacht zou hebben, en die van grote invloed was op het verloop van het gevecht en er zeker toe bijdroeg, dat de Engelsen geenszins de overwinning behaalden, welke hun overmacht scheen te voorspellen.

Viceadmiraal Parker had zich, zoals opperbevelhebbers gewoonlijk doen, in het midden van zijn eskader opgesteld, zodat, toen de linie gevormd was, zich drie schepen rechts en drie links van hem bevonden, Waarschijnlijk had hij die plaats gekozen, omdat hij vermoedde, dat zulks ook het geval bij de Nederlandse vlootvoogd zou zijn en met het oogmerk om, wanneer zijn eskader tegenover het Nederlandse zou geschaard zijn, recht tegenover het schip van Zoutman post te vatten, en juist dat schip te bestrijden. Maar Zoutman bevond zich niet in het midden van zijn linie, maar lag met zijn schip als vijfde van de kop van de linie en derde van achteren; welke standplaats hij schijnt verkozen te hebben, om de achterhoede, die anders te zwak zou zijn geweest, te versterken, wetende dat de voorhoede genoeg gedekt werd door het schip de Admiraal-Generaal. Parker, met zijn schepen naderend en uit de vlaggen opmakend, waar Zoutman lag, had gemakkelijk van standplaats kunnen veranderen, doch hij deed dit niet, om welke reden is onbekend. En hiermee beging hij een grove misstap; want door zijn voornemen om recht tegenover Zoutman post te vatten, had het laatste van zijn schepen, de Bienfaisant, van 64 stukken, in het begin van het gevecht geen schip tegenover zich, terwijl het schip aan het hoofd van zijn linies, de Berwick, van 74 stukken, zich niet tegenover het eerste Nederlandse schip, de Erfprins, van 54 stukken, zoals de bedoeling was, kon opstellen, maar tegenover de Admiraal-Generaal, van 74 stukken, het sterkste van de hele Nederlandse linie, zodat de Erfprins in het begin zonder tegenstander bleef, en de Britse voorhoede, die, behalve uit de Berwick, bestond uit twee van de zwakste schepen, de Buffalo en de Dolphin, blootgesteld werd aan het vuur van vier Nederlandse bodems; een omstandigheid, die voor het eskader van de Staat zeer gunstig was, en waarvan kapitein Van Kinsbergen, bevelhebber van de Admiraal-Generaal, gretig gebruik maakte, en die zeer veel bijdroeg tot de eervolle afloop van deze zeeslag. Aan de andere kant had die rangschikking een nadelig effect voor het laatste schip van de Nederlandse linie, de Holland, kapitein Salomon Dedel, aangezien de Bienfaisant, die geen tegenstander vond, naar de Holland afzakte, waardoor het zich tussen twee vuren, dat van de Preston, die tegenover dit schip lag, en de Bienfaisant geplaatst zag, welke laatste het achterschip van de Holland keer op keer onder vuur nam, wat verklaart, waarom de Holland het meest van alle Nederlandse schepen leed.

De slag ontbrandt
Zo ving het gevecht even vóór 8 uur 's morgens aan, toen het eerste schot door de Britse admiraal werd gelost, wat ogenblikkelijk door de schout-bij-nacht en door al de andere schepen van de Staat met de volle laag beantwoord werd, waarna van weerszijden een bloedige en hardnekkige strijd ontstond.

Zoutman, op de Admiraal de Ruyter van 68 stukken, moest met de twee schepen die aan zijn zijden lagen, de Batavier en Piet Heyn, ieder van 54 stukken, een zware strijd leveren tegen het Britse admiraalsschip de Fortitude, van 74, de Buffalo van 60 en de Prinses Amelia, van 80 stukken. Bijgestaan door zijn wakkere kapitein Staringh, legde Zoutman, ondanks zijn zwakke gezondheid, in dit bloedige gevecht een buitengewone onverschrokkenheid aan den dag. Tot drie maal toe ontstond er brand in zijn schip, die echter gelukkig spoedig geblust werd. Zijn bodem werd vreselijk geteisterd, kreeg vijf zware grondschoten te verwerken; een groot aantal kogels, waaronder 32-ponders, doorboorden de zijde van het schip; alle masten werden doorschoten, het staande en lopende touwwerk vernield; de hoofdtouwen en stagen beschadigd of afgeschoten, zodat de masten overboord dreigden te vallen; de zeilen geraakten aan flarden; 40 man sneuvelden, 95, waaronder 40 zeer zwaar van wie vier kort daarop aan hun wonden bezweken, werden gekwetst. Desalniettemin ontzonk aan niemand de moed. Allen, zonder onderscheid, zowel officieren en adelborsten, als matrozen en soldaten, met de schout-bij-nacht aan het hoofd, volbrachten tot aan het laatste ogenblik getrouw hun plicht.

Nauwelijks was de strijd een uur aan de gang, of de moedige kapitein Wolter Jan baron Bentinck, bevelhebber van de aan de rechterzijde naast Zoutman liggende Batavier, werd door een kanonskogel in de linkerschouder dodelijk gewond. Terstond werd van dit ongeval kennis gegeven aan de tweede kapitein Jan Louis Bosch, die over de onderste batterij het bevel voerde, en zich onmiddellijk na dit bericht naar boven begaf, maar op de trap door een zwaar splinterschot, dat een man naast hem doodde, aan het been gekwetst werd. Op het halfdek gekomen, vond hij Bentinck in zijn bloed zwemmen, die hem met kalmte het bevel opdroeg, met de heldhaftige vermaning: "Liever alles te wagen en te vergaan dan de vlag te strijken of te vluchten." Getrouw aan die vermaning, zette de jeugdige Bosch, die slechts korte tijd geleden door de prins van luitenant tot kapitein bevorderd was, zittend vanwege zijn wonde, het gevecht voort. Ruim anderhalf uur hield hij aldus de strijd tegen zijn sterkere tegenstander, de Buffalo, vol, waarbij dat vijandelijke schip door het goedgerichte vuur van de Batavier zeer veel leed; doch waarbij ook de aan Bosch vertrouwde bodem geweldig werd geteisterd. Tegen het einde van het gevecht wachtte hem een nog zwaardere proef.

Inmiddels nam kapitein Willem van Braam, aan de andere zijde van de schout-bij-nacht, met de Piet Heyn van 54, het op tegen de Prinses Amelia van 80 stukken. Waarlijk, het kostte veel moed en volharding, om het vol te houden tegen zulk een driedekker, die van zwaarder geschut voorzien was, en bij elke laag bijna, zo niet meer dan de dubbele hoeveelheid ijzer schoot, dan de Piet Heyn kon teruggeven. Ja, men kan aannemen, dat zulks ook onmogelijk zou zijn geweest, als de Prinses Amelia niet een oud en slecht onderhouden schip, en zij niet met lichter geschut dan gewoonlijk gewapend was geweest. Hierbij kwam, dat de bevelhebber van die vijandelijke bodem sneuvelde, wat vermoedelijk de ijver van de Britten verflauwde. Door deze omstandigheden begunstigd, hield Van Braam met zijn zoveel zwakkere en in vele opzichten gebrekkige vierenvijftiger de strijd tot het einde vol, maar zijn schip werd daarbij deerlijk gehavend, en het aantal doden en gewonden bewijst, dat zijn manschappen ook veel in dit ongelijke gevecht te lijden hadden.

Veel erger nog was het met de Holland onder kapitein Salomon Dedel gesteld, die genoodzaakt was met zijn schip van 64 stukken zich alleen te handhaven tegen de twee Britse schepen, de kloeke Preston van 50 en de Bienfaisant van 64 stukken, welke laatste zijn achterschip herhaalde malen trof en daardoor grote verwoesting aanrichtte, zonder dat hij zulks kon verhinderen, omdat hij de laatste van de Nederlandse linie was. Het was niet anders te verwachten van een man als Dedel, die vroeger zijn schip de Dankbaarheid en de onder zijn bescherming gestelde koopvaarders tegen een grote overmacht had verdedigd, en die later ook in de oorlog tegen de Marokkanen uitmuntte. Aan die verwachting beantwoordde hij ten volle. Heel bedaard ontving hij eerst in het voorbijzeilen het vuur van de Prinses Amelia, toen deze tachtiger post vatte in de vijandelijke linie. Weinige ogenblikken daarna geraakte hij slaags met de Preston, en enigszins later kwam de Bienfaisant van achteren opzeilen, met welke beide schepen hij in een geregeld gevecht bleef. Is het wonder, dat de Holland vreselijk gehavend werd en het getal der doden en gewonden aanzienlijk was? Te midden van het gevecht ontvlamden ettelijke kardoezen tussendeks, wat verwarring veroorzaakte, maar men had de situatie weldra in de hand. Kort daarna ontstond er brand in de kajuit, die echter spoedig geblust werd. Het staande en lopende touwwerk werd grotendeels aan stukken, de zeilen aan flarden geschoten, het rondhout aanmerkelijk beschadigd, maar de romp vooral werd op vele plaatsen doorboord, en onder water ontving het schip zo vele grondschoten, dat het water reeds gedurende het gevecht, ondanks het pompen, bleef stijgen, wat na het einde van de strijd de noodlottigste gevolgen had. Zestien of zeventien manschappen sneuvelden, omtrent 50 werden gekwetst, waaronder enige zeer zwaar.

Begeven wij ons thans naar de voorhoede der beide linies, om te zien wat aldaar voorviel, en hoe ten slotte de zeeslag eindigde.

Door de vermelde vergissing van de Britse admiraal zag het voorste schip van de vijandelijke linie, de Berwick, van 74 stukken, zich genoodzaakt post te vatten tegenover het tweede van de linie der Nederlanders, namelijk de Admiraal-Generaal, van 76 stukken, bevelhebber kapitein Van Kinsbergen. Beide schepen waren zeer wel aan elkander gewaagd, daar zij nagenoeg van gelijke sterkte waren; maar terwijl het voorste schip van de Nederlandse linie, de Erfprins, van 54 stukken, kapitein Braak, ten gevolge van de verkeerde maatregel van de Britse vlootvoogd, geen tegenstander had, kon deze ook zijn vuur op de Berwick richten, waardoor de strijd voor dat schip zeer moeilijk werd. Een uur lang hield de schout-bij-nacht Keith Stewart, bevelhebber van die bodem, dapper de strijd vol, doch toen werd zijn kruissteng eraf geschoten, en hij, vooral door het niet aflatende bombardement van de Admiraal-Generaal, zodanig geteisterd en in verwarring gebracht, dat zijn geschut geheel zweeg en als verlaten scheen. Van deze omstandigheid besloot Van Kinsbergen gebruik te maken om, zo mogelijk, het vijandelijke schip met de sabel in de vuist te veroveren. Reeds was het roer aan lei gelegd en waren voorbereidingen getroffen om achter de Berwick om te varen, het achterschip de volle laag te geven en het daarna te enteren, toen kapitein Mulder, bevelhebber van het fregat de Dolfijn, van 24 stukken, Van Kinsbergen uit naam van kapitein Staering het bericht bracht, dat het schip van deze bevelhebber, de Argo, zodanig ontredderd was, dat hij genoodzaakt zou zijn de linie te verlaten, als hij niet spoedig hulp kreeg. Terecht begreep Van Kinsbergen van zijn voornemen, om de Berwick te enteren, te moeten afzien, en hij gaf bevel aan de Argo de linie te verlaten. Daarna liet Van Kinsbergen zijn schip achteruit zakken, terwijl kapitein Bosch, die het dichtst bij hem lag, op zijn beurt, met de Batavier zoveel mogelijk de Admiraal-Generaal naderde, waardoor de linie weer spoedig gesloten werd.

Dat kapitein Staering, hoe moedig ook, niet langer in staat was met zijn schip van 40 stukken in de linie te blijven, hierover zal niemand zich verwonderen, die weet, dat hij gedurende de strijd zich moest handhaven niet slechts tegen de Dolphin, weliswaar een schip van gelijke sterkte, maar vervolgens ook tegen de Buffalo van 60 en ten slotte ook tegen het Britse admiraalsschip van 74 stukken.

Inmiddels was de Berwick, niet langer bestand tegen de Admiraal-Generaal, en vrezend elk ogenblik door deze geënterd te worden, wat vooruit geraakt en streed thans met het voorste schip van de Nederlandse linie, de Erfprins, van 54 stukken, kapitein Braak. Toen deze, bijgestaan door het fregat de Bellona van 36 stukken, onder bevel van kapitein Van Haringcarspel Decker, die tussen de Erfprins en de Admiraal-Generaal postvatte, en de vijand uit alle macht, beschoot, kreeg de Berwick het zo zwaar te verduren, dat hij weldra genoodzaakt werd, ook die plaats te verlaten en verder vooruit te zeilen. Nu raakte het schip zo ver lijwaarts van de Britse linie, dat het draaien moest om zich bij zijn krijgsmakkers te kunnen voegen, waarmede geruime tijd verliep. Ten slotte slaagde hij daarin, toen de Berwick op de Erfprins afkwam, en deze met zijn geschut beukte, welk schip nu op zijn beurt, zich niet opgewassen tegen deze vierenzeventiger voelend, afhield, en daardoor aan de Brit gelegenheid gaf, zijn achterschip te treffen. Maar verder nam noch dat schip, noch de Erfprins deel aan het gevecht.

Vergeefse Britse poging om de overwinning te forceren
Zodra Van Kinsbergen was ontslagen van de Berwick en de plaats van de Argo had ingenomen, begon hij de strijd met de tegenover hem liggende Dolphin. Onmogelijk kon deze veertiger, die reeds veel in het gevecht met Staering geleden had, het uithouden tegen de Admiraal-Generaal. Nauwelijks was er een half uur verlopen, of ook dat schip zag zich verplicht vooruit te zeilen, om grotere gevaren te ontgaan. In deze situatie begreep Sir Hyde Parker, die nu de gevolgen van zijn vergissing in de rangschikking van zijn schepen zag, dat hij een laatste en uiterste poging moest aanwenden om die fout, waardoor zijn voorhoede geheel machteloos was geworden, zo mogelijk te herstellen, en alsnog de overwinning, die hem dreigde te ontsnappen, in de wacht te slepen. Toen hij bemerkte, dat de Holland, het achterste schip van de Nederlandse linie, door de dubbele aanval van de Bienfaisant en de Preston nagenoeg machteloos was, en dat de Piet Heyn ook zeer veel schade had opgelopen, besloot hij op de voorhoede van de Nederlanders, in het bijzonder op de Batavier en vooral de Admiraal-Generaal, die tot dusverre het minst van alle Nederlandse schepen had geleden, af te gaan, en deze door een uiterste inspanning van alle krachten tot wijken of tot overgave te dwingen, in het vertrouwen dat, als dit mocht gelukken, de overige Nederlandse schepen spoedig dit lot zouden delen.

Omstreeks 11 uur hijst de viceadmiraal, ter volvoering van dit plan, een sein voor de achter hem liggende schepen, om hem te volgen en de Nederlanders in het voorbijzeilen te bevechten. Hij loopt het voor hem liggende schip, de Buffalo, die door het verlies van de fokkera en door andere schade bewegingloos ligt, lijwaarts voorbij, en geeft tot driemaal toe de volle laag aan de Batavier, waardoor de kruissteng van dat schip neerstort, de vlag van achteren wordt weggeschoten en brand ontstaat, die echter spoedig geblust wordt, en kapitein Bosch, niet vervaard door deze hevige aanval, laat onmiddellijk wederom een geus hijsen. Nu volgen de Prinses Amelia, van 80, de Preston van 50 en de Bienfaisant van 64 stukken, welke in het voorbijzeilen eerst de volle laag geven aan het schip van schout-bij-nacht Zoutman, dat zulks met al de kracht van zijn geschut beantwoordt, en die daarna de Batavier uit hun batterijen begroeten. Door dit vierdubbel geweld wordt al het lopend touwwerk en want van de laatste bodem dat nog was overgebleven, alsmede de stagen aan stuk en de zeilen aan flarden geschoten. De fokkera valt in het schip; de grote ra wordt zwaar beschadigd, de stuurrepen vernield; om kort te gaan, de Batavier wordt zo deerlijk gehavend, dat hij meer op een wrak dan op een schip lijkt, en wegdrijft zonder naar het roer te luisteren. En nochtans ontzinkt aan de brave Bosch de moed niet. Hij laat de stukken, die nog bruikbaar zijn, onophoudelijk en met dubbel scherp laden, en beantwoordt zoveel als in zijn macht ligt, krachtdadig de hagelbui van kogels, die de vijand hem toezendt.

Thans is de beurt aan de Admiraal-Generaal, op wie Parker het vooral gemunt heeft. Ten einde die bodem te overmeesteren, tracht de Engelse viceadmiraal tussen dat schip en de Batavier, op de plaats waar de Argo gelegen heeft, door te dringen, met het voornemen achter de Admiraal-Generaal om te zeilen en deze, na hem aldaar de volle laag te hebben gegeven, tussen twee vuren te brengen. Doch kapitein Van Kinsbergen verijdelt door een tijdige en behendige maatregel deze opzet. Het voornemen van de Britse vlootvoogd bemerkend, laat hij zijn schip min of meer afzakken, alsof hij wil wijken; doch eensklaps opnieuw bijloevende, komt hij dwars voor de boeg van de Fortitude, en vuurt dan met zodanig geweld van voren in het vijandelijke admiraalsschip, dat het na een gevecht van omtrent twintig minuten, genoodzaakt wordt zeil te maken en zich te verwijderen.

Het einde van het gevecht
Nu komt de Prinses Amelia langs de Admiraal-Generaal, doch deze driedekker wordt even hartelijk door Van Kinsbergen ontvangen, en geraakt, minder goed bestuurd dan het vijandelijke vlaggenschip, zodanig in verwarring, dat zijn batterijen weldra nagenoeg geheel zwijgen, terwijl hij in die werkeloze toestand gedurende een kwartier door de Admiraal-Generaal met laag op laag begroet wordt. Daar ze het op deze plaatse niet langer kan uithouden, tracht de Prinses Amelia bij de wind te keren, doch als dit mislukt, ziet zij zich opnieuw aan het onbelemmerd vuur van de Admiraal-Generaal blootgesteld, die haar van achteren beschiet en grote verwoestingen aanricht, zonder dat zij in staat is, dit met één enkel schot te beantwoorden. Eindelijk lukt het de Prinses, haar geduchte tegenstander, en ook de Erfprins, het voorste schip van de Nederlandse linie, dat echter thans enigszins te lijwaart ligt, voorbij te komen, waarop al de Britse schepen, met hun aanvoerder, om half twaalf in de voormiddag, naar het oosten afdraaien en bovenwinds blijven liggen, zonder dat admiraal Parker, volgens zijn eigen getuigenis, in staat is, zijn linie opnieuw te formeren, daar hij, bij een poging daartoe, vaststelt, dat zijn schepen zodanig beschadigd zijn, dat zij niet kunnen manoeuvreren, laat staan, zoals hij wenst, het gevecht kunnen hervatten.

Bijna een half uur bleef de schout-bij-nacht Zoutman kloekmoedig, ten bewijze, dat hij het slagveld beheerste, met de Nederlandse schepen, ofschoon zwaar geteisterd, op de plaats liggen, waar de Britten hem verlaten hadden; waarna hij, toen hij zag, dat de vijand niet meer naderde, de strijdvlag neerhaalde, en met het eskader ongeveer een kwart mijl voor de wind afdraaide, waar hij ze wederom een linie deed aannemer. Aldaar herstelden de Nederlanders zoveel mogelijk de geleden schade, en bleven er tot 's middags vier uur om de Britten, zo ze dit wensten, andermaal te bestrijden, doch daar deze hiertoe geen aanstalten maakten, gaf Zoutman het sein van vertrek, waarop het gehele eskader een zuidelijke koers inzette, om aldus Texel te bereiken.

Zware schade aan de Nederlandse schepen
Inmiddels had de schout-bij-nacht, dadelijk na het eindigen van het gevecht, aan de koopvaarders het sein gegeven, daar alle oorlogsschepen teveel geleden hadden om het konvooi naar behoren te verdedigen, in allerijl met de fregatten de Medemblik en Venus de terugtocht te aanvaarden, en in het eerste het beste van 's lands zeegaten binnen te vallen, ten einde uit handen van de vijand te blijven. Aan de andere kant had de Batavier groot gevaar gelopen, door de Britten veroverd te worden. Dit schip toch was zo beschadigd, dat het, hoewel uit alle macht gepoogd werd om de schade zo goed mogelijk te herstellen, bewegingloos bleef liggen, toen de overige schepen afhielden, en kapitein Bosch zich genoodzaakt vond, de schout-bij-nacht toe te roepen, dat hij niet kon volgen. Hierop gaf Zoutman onmiddellijk bevel aan de Amphitrite en de Eensgezindheid, zich naar de Batavier te begeven, om hem bijstand te bieden en desnoods op sleeptouw te nemen; doch eer deze beide fregatten het ongelukkige schip genaderd waren, geraakte de Batavier voor de wind en vervoegde zich bij het eskader. En gelukkig; want enkele Engelse fregatten, die de jammerlijke toestand van de Batavier bemerkt hadden, kwamen dichterbij, met het voornemen, zich van het schip meester te maken. Maar de kloeke Bosch, die dit bemerkte en begreep in welk dreigend gevaar hij verkeerde, haalde ogenblikkelijk het sein van niet te kunnen volgen neer en liet de vlag opnieuw ophijsen, door welke fiere houding en de nadering van beide Nederlandse fregatten de Britten van hun voornemen afzagen en zich weer verwijderden.

Doch de Batavier was niet de enige die zich in een treurige toestand bevond. Zoutman kreeg achtereenvolgens ook bericht van de meeste andere schepen, dat zij veel averij hadden opgelopen. Dit was in het bijzonder het geval met de Argo, die nauwelijks nog zeewaardig was, en van de schout-bij-nacht opdracht kreeg, in de dichtstbijzijnde Nederlandse haven binnen te lopen; met de Piet Heyn, die enige grondschoten had en gevaar liep te zinken, en aan welke de vlootvoogd, toen koers werd gezet naar het vaderland, het fregat de Zephyr toevoegde, om aan die bodem de nodige bijstand te verlenen, maar bovenal met de Holland.

De ondergang van de Holland
Kapitein Dedel gaf terstond na het eindigen van het gevecht aan de schout-bij-nacht door een sein kennis van zware schade, vervolgens loste hij ettelijke waarschuwingsschoten, en zond ten slotte een officier met een sloep naar de opperbevelhebber, om deze ervan te verwittigen, dat zijn schip zo lek was, dat het nauwelijks met de pompen boven water kon worden gehouden, maar de sloep moest door de hoge zee en de stijve koelte onverrichter zake terugkeren. In deze kommervolle toestand besloot Dedel, na overleg met zijn officieren, af te houden, de koopvaardijvloot te volgen en de eerste de beste haven binnen te lopen, ten einde aldus, zo mogelijk, schip en bemanning te redden. Inmiddels zond de schout-bij-nacht, zodra hij de toestand van de Holland bemerkt had, kapitein Van Woensel met het fregat de Amphitrite kapitein Dedel achterna, om bij hem te blijven en met hem binnen te zeilen, die terstond aan deze opdracht voldeed, doch hem ongelukkig genoeg niet meer kon vinden. De Holland zag zich dus verplicht, alleen de reis voort te zetten. Al wat menselijk verstand en menselijke krachten vermochten, werd aangewend om het schip te behouden. De uiterste pogingen werden in het werk gesteld, om de lekken te stoppen; zonder tussenpozen waren de pompen aan de gang; het geschut van het half- en bovendek en de bak werd overboord geworpen om het schip lichter te maken; maar alles was vruchteloos. Het water steeg langzaam maar zeker, en de hele equipage had slechts de dood voor ogen. Nu begreep Dedel, dat het plicht was, het schip te verlaten, om althans het leven te behouden van meer dan 400 zielen, aan zijn zorg toevertrouwd. Hij besloot dus, na de raad van zijn officieren te hebben ingewonnen, over te gaan op de snauw of uitlegger, de Spion, kapitein Stutzer, aan wie Dedel, die voorzag welk lot zijn schip wachtte, reeds eerder gelast had bij hem te blijven, wat deze trouwhartig had gedaan.

Het was geen gemakkelijke taak, de overscheping van zulk een groot aantal zeelieden, waaronder 50 gewonden, uit een zinkend schip, in de duisternis, tijdens een zwaar onweer, en dat met behulp van slechts twee sloepen, maar kapitein Dedel en zijn officieren slaagden erin deze operatie gedisciplineerd te volbrengen. Het schip werd achtereenvolgens door alle manschappen, vijf of zes uitgezonderd, die wegens hun zeer zware wonden niet vervoerd konden worden, of het schip niet wilden ontruimen, ordelijk verlaten en de equipage behouden op de Spion overgebracht, van waar men niet lang daarna de grote mast over boord zag vallen en de Holland zag zinken. Drie dagen na het gevecht ontmoette de Spion twee van de Nederlandse fregatten, die een gedeelte van de manschappen, waarmee het vaartuig overladen was, overnamen, en op 10 aug. kwam Dedel met de snauw in het Vlie aan, waar het merendeel van de koopvaarders eveneens binnenliep. Niet eerder dan 13 aug., dus acht dagen na de zeeslag, bereikte Zoutman met de overige schepen van het eskader Texel, waarvan stilte en tegenwind, maar vooral de slechte toestand van de meeste schepen, en in het bijzonder van het zijne en van kapitein Van Braam, de oorzaak waren.

De verliezen
Volgens sommige opgaven sneuvelden er aan Nederlandse zijde 142 manschappen en werden er 403 gewond; volgens andere, beliep het getal der gesneuvelden 153, en dat der gekwetsten 402. Volgens de Britten zouden hun verliezen 104 doden en 339 gewonden hebben bedragen. Het verschil beliep dus een honderdtal, wat de Nederlanders meer aan doden en gekwetsten zouden gehad hebben, hetgeen niet te verwonderen is, wanneer men in aanmerking neemt dat de Britten over een grotere vuurkracht beschikten. Aan Nederlandse zijde overleed aan zijn verwondingen kapitein Bentinck; aan de zijde van de Britten kapitein Macartney van de Prinses Amelia, en werd aan kapitein Graeme, van de Preston, de arm afgeschoten. Aan beide kanten sneuvelden enige luitenants, adelborsten en onderofficieren. Op de Admiraal-Generaal werden van de zeven schepen die in linie lagen, verreweg de minste manschappen gedood en gekwetst, volgens sommigen slechts 7.gesneuvelden en 28 gewonden; volgens anderen 8 en 40. Kwade tongen beweren, dat de oorzaak daarvan was, dat Van Kinsbergen zich zoveel mogelijk buiten het gevecht gehouden had, doch dit is niet vol te houden. Bijzondere omstandigheden, bijvoorbeeld dat hij, na het afwijken van de Berwick, enige tijd geen zwaar schip te bevechten had, zijn geluk of zijn beleid, liggen eerder voor de hand.

Onbeslist?
Maar, zal men vragen, wie van beide volken kan zich de eer der overwinning toeëigenen? Noch Parker, noch Zoutman zegt de zege behaald te hebben; geen der strijdende partijen veroverde enig schip, en het verlies aan doden en gekwetsten verschilde weinig. En nochtans beweerden en Britten en Nederlanders, dat door hun eskader de overwinning bevochten was. De Britten grondden hun bewering op het zinken van de Holland, terwijl zij niet één enkel schip hadden verloren, op het bemachtigen van de wimpel van dat schip, en op de grotere schade, die de Nederlandse schepen hadden geleden. Maar kunnen de Britten redelijkerwijs roemen op een overwinning, terwijl een Nederlands schip door enkele toevallige grondschoten zinkt, terwijl hun eigen schepen zodanig ontredderd waren, dat hun admiraal zelf, in zijn verslag, verplicht was te erkennen, dat hij niet in staat was geweest het gevecht te hervatten, daar zijn schepen wegens geleden schade niet weer een linie konden aannemen? Kan de wimpel, door een van de fregatten, de dag na de strijd, aan de mast van het gezonken vijandelijke schip gevonden, of liever, door een Zweedse koopvaarder, die de wimpel ontdekt en aan de kapitein van dat fregat ter hand gesteld had en als een zegeteken naar Londen was overgebracht, stof geven om zich op de overwinning te beroemen? Strekt het niet liever tot eer van de Nederlanders, dan dat het de Britten tot een bewijs voor de zege dient, dat zij met hun ontredderde schepen tot het laatste ogenblik de strijd hebben volgehouden tegen hun tegenstanders, die beweren, dat hun schepen zich bij het einde van de slag in een betere toestand bevonden?

Wie dit alles in overweging neemt, moet tot de conclusie komen, dat de Britten de minste aanspraak op de overwinning kunnen maken, en dat zij integendeel te enen male zijn teleurgesteld in hun vaste hoop en hooggespannen verwachting, om het Nederlandse eskader te vernietigen of te veroveren, en het merendeel der koopvaarders te overmeesteren. De Britse regering schijnt de zaak ook zo beoordeeld te hebben. Immers, viceadmiraal Parker werd bij zijn terugkomst, met zijn officieren, weliswaar door de koning met de meeste onderscheiding ontvangen en ruimhartig lof toegezwaaid, maar openlijke eerbewijzen en beloningen werden hem of de zijnen, zoals met overwinnaars het geval zou zijn geweest, onthouden. Dat kwetste Parker zo diep, dat hij kort daarna zijn bevelhebberschap neerlegde.

Maar ook de Nederlanders hebben weinig grond om vast te stellen, dat het eskader van de Staat de overwinning behaald heeft. Niet slechts werd geen vijandelijk schip veroverd, maar het is ook strijdig met de waarheid, dat de Britten, gelijk velen in die dagen beweerden, door de Nederlanders op de vlucht gedreven werden. Men moet, wat meer is, erkennen, dat door het gebeurde bij de zeeslag van de Doggersbank het belangrijkste plan, op de uitvoering waarvan men maanden lang vergeefs gewacht had, namelijk om de grote koopvaardijvloot naar de Oostzee te geleiden, geheel verijdeld werd, daar deze genoodzaakt was, in allerijl naar het eerste het beste zeegat terug te keren, uit vrees door de vijand vervolgd en veroverd te zullen worden.

Daarentegen kunnen en mogen de Nederlanders zich er met recht op beroemen, niet alleen tegen een wezenlijk sterker Brits eskader gedurende omtrent drie en een half uur te hebben standgehouden, maar dat de vijand het eerst het gevecht staakte en tot op zekere afstand week, terwijl zij het slagveld beheersten, de Britten aldaar nog enige tijd afwachtten, zich vervolgens verwijderden, zich toen andermaal in slagorde schaarden, maar zonder dat het vijandelijke eskader in staat was of durfde Zoutman en de zijnen opnieuw aan te vallen.

De terugkeer
Twee dagen na de zeeslag, had de schout-bij-nacht graaf Van Welderen met de kotter Ajax naar deze gewesten gezonden, om ten spoedigste aan de prins-stadhouder het bericht van het voorgevallene over te brengen, en tegelijk luitenant Hartsinck naar de Admiraliteit van Amsterdam afgevaardigd, om dezelfde tijding aan dat college mede te delen. Een ontelbare menigte snelde naar den Helder en Texel, om de terugkomst van het eskader bij te wonen. De ontredderde en doorschoten schepen, met hun aan flarden hangende zeilen en vernielde masten en touwwerk; het zien van de dappere officieren en manschappen, het ontschepen van de gewonden, waren aanleiding tot vreugde en verdriet. Hier verhief zich een luid gejuich, daar werden tranen van medelijden gestort; maar één gevoel verenigde allen, het was de liefde voor het Vaderland!

(Naar De Jonge, Geschiedenis van het Nederlandsche Zeewezen, 3de uitgaaf, dl. 4, 1869.)