Belgische defensieve operaties 1914

Op 4 augustus 1914 vallen Duitse legers België binnen. Zes weken later, half oktober 1914, richt het Belgische Leger een defensieve stelling in achter de IJzer,  in de uiterste Westelijke uithoek van het land. Hoe is het daar terecht gekomen?

De aanloop
Op 29 juli 1914, daags na de oorlogsverklaring van Oostenrijk-Hongarije aan Servië, was België over gegaan tot een eerste, zeer gedeeltelijke mobilisatie. Op 31 juli verstuurde Duitsland ultimatums aan Frankrijk en Rusland en tegen de avond van dezelfde dag besliste de Belgische regering om over te gaan tot de algemene mobilisatie. Op 2 augustus nam Koning Albert I het bevel over het Belgische Leger, dit op basis van art. 68 van de Grondwet. De interpretatie van dat artikel had in 1912 aanleiding gegeven tot moeilijkheden, maar de discussie werd toen in het voordeel van de koning beslecht. Diezelfde dag, 2 augustus, overhandigde de Duitse ambassadeur het Duitse ultimatum om, op weg naar Frankrijk, vrije doorgang door België te eisen. Overeenkomstig zijn neutrale status, opgelegd door het Verdrag van Londen (1839), weigert België na een nachtelijke spoedzitting van de ministerraad onder het voorzitterschap van de koning. Op 4 augustus verklaarde Duitsland de oorlog aan Frankrijk en viel het in uitvoering van het Schlieffenplan België binnen op weg naar Frankrijk.

De ontplooiing van het Belgische Leger
Het Belgische Leger 1914 zal strijden zoals voorzien door het Belgisch defensieconcept. De vestingen worden bemand. De 3de en 4de LA (legerafdeling of divisie) van het veldleger nemen posities in bij de vestingsteden op de Maas, Luik en Namen. Het gros van het veldleger wordt samengetrokken in de vierhoek Tienen, Leuven, Waver, Perwez. De cavaleriedivisie verzekert de dekking.

De weerstand van de forten
De vestingtroepen in de forten op de Maas, rond Luik en Namen, bieden met hun kanonnen en mitrailleurs meer weerstand  dan de aanvaller verwachtte. Wat een makkelijke Duitse opmars moest worden, bleek een moeizame onderneming. Uiteindelijk konden de Duitsers de versterkte plaatsen Luik en Namen innemen en verder oprukken.

Naar het nationaal reduit Antwerpen
Vanaf 20 augustus trekt het Belgische veldleger zich op bevel van Koning Albert I, volgens plan al strijdend terug naar de vesting Antwerpen, het nationaal reduit. Daar zal het wachten op de hulp van Engeland en Frankrijk, de garanten van België ’s neutraliteit en bestaan. Tijdens die terugtocht leveren ze slag bij Halen, Tienen en Aarschot. Met nog 90.000 man veldleger komen ze aan in Antwerpen waar 60.000 man vestingtroepen klaar staan om de vesting Antwerpen te verdedigen. Het Duitse leger vordert ondertussen door België en zwenkt zoals voorzien door het Schlieffenplan naar het Zuiden om het Franse leger te omvatten. Het Duitse plan voorzag daarbij niet in de neutralisatie of inname van Antwerpen, zeer ten onrechte zoals snel zal duidelijk worden. Tijdens hun opmars maken de Duitse troepen zich schuldig aan zware oorlogsmisdrijven in Leuven en Dendermonde. Na de oorlog zullen de Duitsers beweren dat het ging om een gerechtvaardigde strijd tegen “freischärler” of vrijschutters. Dat het daden waren van een losgeslagen soldateska is een andere uitleg. Een derde verklaring is dat het ging om georganiseerde terreur om de wil tot weerstand van België te breken.

In het nationaal reduit Antwerpen
Op 24 augustus doet het Belgisch Leger met zes divisies een uitval uit de vesting Antwerpen tegen de achterste elementen van de Duitse rechtervleugel om de druk op de Britse en Franse linkervleugel te verzwakken. Op dat ogenblik waren die verwikkeld in de Slag bij Mons en langs de Samber, de Slag aan de Grenzen. Om de Belgische uitval af te weren detacheren de Duitsers vier reserve divisies en drie Landwehr brigades. De Belgische uitval wordt de 25ste afgebroken wanneer het nieuws kwam dat de Frans-Britse troepen zich terug trokken naar Frankrijk.

thumb|400px|right|Schlieffenplan

Op 7 september, de cruciale dag van de Slag aan Marne, lanceert Koning Albert I, blijk gevend van strategisch doorzicht, op eigen initiatief opnieuw een uitval, zonder dat Generaal Joffre, opperbevelhebber van het Franse leger, daarom gevraagd had. Joffre had blijkbaar weinig aandacht voor mogelijkheden buiten de daadwerkelijk gevechtszone. Deze uitval bracht de Duitsers er toe de verplaatsing van een divisie naar Frankrijk af te lasten en van twee andere divisies uit te stellen. De Belgen werden snel terug geslagen, maar de uitval, tegelijk met het begin van de terugtocht van het Eerste en Tweede Duitse leger van de Marne, (Slag aan de Marne) had niettemin een uitgesproken morele weerslag op het Duitse commando.

Het besef dat Antwerpen een bedreiging was voor hun communicatielijnen overtuigde ten langen leste de Duitsers dat ze vooraleer nog een beslissende slag aan te gaan Antwerpen, een vesting en een mogelijke landingsplaats voor de Britten, moesten innemen.

Na zware beschietingen vanaf 28 september, begonnen de Duitsers op 1 oktober de eigenlijke aanval. Pas dan zagen de Britten zelf het strategisch belang van Antwerpen in en werd een brigade mariniers en twee Navy vrijwilligers brigades  ingezet in Antwerpen. De 7de Infanterie divisie en de 3de  Cavaleriedivisie onder bevel van Rawlinson ontscheepten in Oostende en Zeebrugge om langs het land Antwerpen te ontzetten. Die beperkte versterkingen konden de capitulatie van Antwerpen vertragen maar niet beletten.

De opgave van Antwerpen en de tocht naar het Zuiden
Het Duitse leger werd gestopt op de Marne (Slag aan de Marne). De grote omsingeling is mislukt. De tegenstanders proberen mekaar te omvatten op de flank. Zo doende worden de fronten in Noord Frankrijk verlengd naar de zee toe. Deze maneuvers staan bekend als "Koers naar de zee". Het Belgische Leger dreigt in Antwerpen geïsoleerd achter te blijven. Koning Albert I beslist Antwerpen te verlaten en met het veldleger langs de kust naar het Zuiden te trekken. De verplaatsing gaat langs de weg en vooral met de trein. De vestingtroepen verlaten eveneens Antwerpen. De Britse ontzettingstroepen van Rawlinson kunnen niet meer doen dan de ontsnapping van het Belgische Leger langs de kust richting Zuid, dekken.

Bij de opgave van de vesting Antwerpen trekken ongeveer 32.000 Belgische soldaten de grens  over naar Nederland waar ze als vluchtelingen zullen geïnterneerd worden. Evenveel anderen werden krijgsgevangen genomen en naar Duitsland afgevoerd.

De IJzerstelling
De veldtocht duurde tot dan toe meer dan twee maanden. Wat nog van het Belgische leger overbleef, bereikt, compleet uitgeput, op 14 oktober de Westhoek, de streek tussen de IJzer en de Franse grens. De kanonnen zijn versleten. De munitievoorraden zijn opgebruikt. Het is een koude herfst en het regent. De manschappen zijn uitgeput door de lange marsen, de gevechten, de tegenaanvallen en de haperende bevoorrading. Koning Albert I beslist na enig aarzelen tot ultieme weerstand achter de IJzer. Het Belgische leger (nog 120.000 man) vatte op 15 oktober 1914 post achter de IJzer. Vanaf de 18de oktober begint de vijand een massale aanval tussen Nieuwpoort en Diksmuide met een nieuw 4de  Leger, samengesteld uit de divisies die Antwerpen belegerd hadden en nieuwe opgerichte eenheden. Aan Belgische zijde worden, op advies van Karel Cogge, tussen 27 en 29 oktober verlaten van het sluizencomplex van Nieuwpoort open gezet waardoor langs de Noordvaart een deel van de IJzervlakte onder water gezet wordt en de Slag aan de IJzer beslist. Duitse troepen die de IJzer reeds overschreden hebben worden teruggeworpen en de opmars van het 4de leger definitief gestopt. De laatste kans voor de Duitsers om alsnog door te stoten naar het Zuiden en een beslissing af te dwingen is verkeken. Het front is gestabiliseerd. Het strekt zich uiteindelijk uit van Nieuwpoort tot Zwitserland. Vier jaar blijft het grosso modo ongewijzigd.

Een evaluatie
De aanvankelijke uitvoering van het defensieplan door het Belgische Leger, de ontsnapping naar de Westhoek en de inrichting van de verdediging achter de IJzer waren opmerkelijke prestaties. Ze waren mogelijk dank zij het voortreffelijk gedrag van het opperbevel, van het commando en de staven en van de troepen. Het opperbevel, Koning Albert I in het bijzonder, heeft blijk gegeven van politiek en strategisch inzicht en standvastigheid. Hij zal ook de jaren nadien blijk geven van dezelfde kwaliteiten. Het commando, de staven en de stafofficieren hebben vakkundige leiding gegeven in de verschillende fasen van de veldtocht om uiteindelijk een weliswaar uitgedunde en uitgeputte maar nog steeds samenhangende krijgsmacht te ontplooien achter de IJzer. De troepen hebben blijk gegeven van uitzonderlijke moed en volharding tijdens gevechten en verplaatsingen.

Bronnen
Captain B. H. Liddell Hart; The Real War (1914–1918) (1930), later republished as History of the First World War (London: Pan Books Ltd., 1972)

De Vos, Luc; De Eerste Wereldoorlog, Davidsfonds-Leuven, 1996.

Van Pul, Paul; Oktober 1914, Het koninkrijk gered door de zee, De krijger, Erpe, 2004 (371 p.) ISBN nummer: 9058681351

Slag bij Halen