Slag bij Königgrätz

Bij Königgrätz (Tsjechisch Hradec Králové), bij Sadowa en Benatek in Bohemen werd 3 juli 1866 de beslissende slag van de Pruisisch-Oostenrijkse Oorlog, de Slag bij Königgrätz (dikwijls, vooral door Fransen en Engelsen de Slag bij/van Sadowa genoemd) uitgevochten.

Het Oostenrijkse leger (178.000 man) onder generaal der artillerie Benedek, versterkt met Saksische troepen (20.800 man) had zich na ongunstig verlopen gevechten en na het verlies van Jičin (Gitschin) ten noordwesten van Königgrätz opgesteld, om hier de beslissing te forceren. De positie van de Oostenrijkers achter de modderige oevers van de Bistritz was gunstig te noemen: de rechtervleugel bij de Trotinabeek, die moeilijk was over te steken; de linker tegen het dorp Nechanitz aanleunend, en het centrum op een terrasvormig oplopende heuvelrug. Deze linie werd, van rechts naar links, gevormd door het 2de, 4de (tussen Chlum en Nedelischt), 3de (Lipa-Chlum), 10de Oostenrijkse en het koninklijk Saksische legerkorps (bij Popowitz), alsmede door de 1ste lichte cavaleriedivisie (Probluz – Přim). De artillerie (770 stukken geschut, bijna allemaal met getrokken loop) beheerste het open voorterrein, waarvan de afmetingen precies bekend, deels zelfs in kaart waren gebracht. Voor de batterijen waren geschutsstellingen uitgegraven, vooral bij Nedelischt, Lipa en Chlum. Bij Sadowa en Benatek waren twee bosjes op het voorterrein als steunpunt met versperringen ingericht. In reserve stonden het 1ste legerkorps bij Rosnitz, het 6de bij Wschestar, het 8ste achter het Saksische korps, de 2de lichte cavaleriedivisie bij Nedelischt, de 1ste en 3de reserve-cavaleriedivisie bij Swěty, en de 2de bij Břiza. Over de Elbe waren tussen Lochenitz en Předměřitz, alsmede bij Placka bruggen geslagen.

Het Pruisische leger moest op de 3de juli een rustdag hebben, daar de troepen zeer vermoeid waren. Het Elbeleger, onder generaal Herwarth von Bittenfeld, vormde de rechtervleugel bij Smidar, het 1ste leger en het cavaleriekorps onder prins Friedrich Karl stonden bij Hořitz; het 2de leger, onder de kroonprins, 2 km verderop bij Königinhof en Gradlitz. In totaal bedroeg de Pruisische strijdmacht 220.984 man.

Op 2 juli, 's avonds om 11 uur, kwam het bericht binnen dat de Oostenrijkers de Elbe zouden zijn overgestoken en de streek bij de Bistritz bezet zouden hebben. De koning besloot direct tot de aanval over te gaan, en alle korpsen kregen een marsbevel. Het leger van prins Friedrich Karl moest de vijand frontaal aanvallen, terwijl de kroonprins zich op de rechter- en het Elbeleger zich op de linkerflank moest richten.

Om 6 uur 's morgens, 3 juli, ontbrandde de slag, die de koning van een hoogte bij Sadowa leidde. De Pruisen, die met hevig artillerievuur werden ontvangen, staken de Bistritz over en trachtten de bosjes van Sadowa en Benatek en de dorpen, die voor de hoofdstelling lagen in bezit te krijgen, maar ondervonden zo'n hardnekkige weerstand en leden zulke grote verliezen, dat er tegen de middag nog geen enkel resultaat was geboekt. Alleen door de inzet van hun artillerie konden ze nog standhouden, terwijl de Oostenrijkse artillerie door het geschut met getrokken loop bovendien zeer in het voordeel was, tot tegen 2 uur 's middags het kanongebulder van het 2de Pruisische leger op de rechterflank van de vijand losbarstte. Daar had de garde het vuur geopend, en bracht de Oostenrijkse reserves zware verliezen toe. Het 6de korps slaagde erin de Trotinabeek over te steken, en Benedek moest de positie van zijn rechtervleugel wijzigen, die door een eigenmachtige opmars naar links van het 4de legerkorps in gevaar was gebracht.

In het centrum zette de koning zijn laatste reserves (3de legerkorps) in; de colonnes van de kroonprins, die nu arriveerden, veroverden verscheidene dorpen en bestormden ten slotte de hoogten van Chlum, de sleutel tot de stelling van Benedek. Nu gaf de koning bevel tot een aanval over de hele linie en voerde persoonlijk de reservecavalerie aan. Tegen deze massale aanval waren de Oostenrijkers niet meer opgewassen. Hun reservecavalerie offerde zich met heldenmoed op om de terugtocht van de infanterie, die ordeloos verliep, te dekken tegen de Pruisische cavalerie, die de achtervolging had ingezet.

Tussen 3 en 4 uur was de slag beslist; maar de gevechten woedden nog voort tot onder de kanonnen van Königgrätz, zodat de strijd meer dan 12 uur duurde. Het offensief van de drie Pruisische legers eindigde achter de Oostenrijkse stelling, waar ze omheengetrokken waren.

Het Elbeleger slaagde er niet in om zich met succes in de strijd te mengen. Daarentegen wist de 11de divisie (Zastrow) via Rosnitz en Břiza in de buurt te komen van de massa's die op de terugtocht waren, nam nog na zessen 5.000 man gevangen en maakte 52 stukken geschut buit.

De Oostenrijkers verloren 1.313 officieren en 41.499 man (onder wie 202 officieren en 12.677 man als niet-gewonde gevangenen); de Saksen 55 officieren en 1.446 man. 187 stukken geschut gingen eveneens verloren. De verliezen van de Pruisen bedroegen 360 officieren en 8.812 man. Op de Swiepberg richtte het 51ste Oostenrijkse infanterieregiment in 1902 een obelisk met kruis op voor de gevallen kameraden.

Lit.: Jähns, M.: Die Schlacht bei Königgrätz (1876); Bleibtreu, C.: Königgrätz (1903, reprint 2006).