Slag bij De Hoofden

De Slag bij De Hoofden (8 okt. 1652) was een zeeslag tussen de vloot van de Republiek der Verenigde Nederlanden en die van Engeland tijdens de Eerste Engelse Oorlog. De Hoofden is de noordelijke toegang tot de Straat van Dover.

De Ruyter kruiste enkele weken langs de Engelse kust, waardoor hij door zijn tegenwoordigheid voortdurend vrees veroorzaakte. Doch toen hij ten slotte vernam, dat de Engelse vlootvoogd Blake met de grote vloot in zee was gelopen om hem op te sporen en te bevechten, besloot hij in het besef dat hij tegen een zodanige overmacht niet bestand was, met spoed door De Hoofden te lopen, en zich bij vice-admiraal De With te voegen, die met een vloot van 45 oorlogsschepen de havens van de Republiek had verlaten. Blake trachtte zulks wel met admiraal Ayscue te beletten, doch het gelukte beide Nederlandse zeevoogden op 2 okt. zich aaneen te sluiten.

Tussen deze aldus verenigde vloot, over welke Witte de With in plaats van Tromp, die van zijn bevel was ontheven, tot opperbevelhebber benoemd was, en de zeemacht der Britten ontstond op 8 okt. een hevige strijd. Beide vloten waren in getal nagenoeg gelijk, doch de Engelse overtrof de Nederlandse verre in grootte en sterkte van schepen en in het aantal manschappen.

De With, op wie men thans de hoop gevestigd had en van wie men verwachtte, dat hij meer zou bereiken dan Tromp, had bij de aanvang van zijn tocht voortdurend met tegenspoed te kampen. Hevige stormen teisterden bijna dagelijks zijn vloot en brachten haar aanmerkelijke schade toe. Dit was ook het geval met het smaldeel van De Ruyter, waarvan verschillende schepen veel geleden hadden. Hierdoor zagen de beide vlootvoogden zich genoodzaakt, na hun ontmoeting elf oorlogsschepen en alle branders op één na naar het vaderland terug te zenden voor reparaties, wat geen geringe verzwakking van de vloot betekende. Vooral het gemis van de branders, die in die dagen een belangrijk onderdeel van de marine uitmaakten, en die bij de Engelsen zeer gevreesd waren, werd beschouwd als een groot verlies.

Desniettegenstaande besloot De With, door eigen stoutmoedigheid daartoe aangespoord, en zich bewust hoe hoog de verwachtingen omtrent zijn persoon gespannen waren, door een verrassingsaanval de Britten een zware slag toe te brengen. Hij vormde namelijk het plan, de Engelse vloot, die in Duins was binnengelopen, te overrompelen, welke plaats, die ooit het toneel van Nederlands heldendom was geweest, nog altijd voor de geest van de Nederlandse bevelhebbers zweefde, en die ook nu door De With werd uitgekozen om iets groots te verrichten. Doch Blake was hem voor, door in allerijl zee te kiezen, en deze vlootvoogd viel De With zo onvoorzien op het lijf, dat die nauwelijks de tijd had om zijn door een nieuwe storm verstrooide schepen opnieuw te formeren, en dat hem de gelegenheid ontbrak, om vóór het gevecht de krijgsraad bijeen te roepen. Hij gaf dus door seinen en aviso's bevel aan zijn kapiteins zo veel mogelijk, overeenkomstig de hun eerder gegeven schriftelijke bevelen, dicht bijeen te blijven, en vermaande hen tevens, elkaar getrouw bij te staan en zich van hun plicht te kwijten.

De vloot was inmiddels in drie smaldelen verdeeld, waarvan het bevel over de voorhoede aan De Ruyter werd toevertrouwd; De With leidde het centrum, de Amsterdamse commandeur De Wilde werd aan het hoofd van de achterhoede geplaatst, en aan commandeur Cornelis Evertsen werd opgedragen, met zijn smaldeel bijstand te verlenen waar zulks nodig mocht zijn.

Om 3 uur 's middags nam de strijd een aanvang. De With, De Ruyter, De Wilde, Evertsen en anderen vielen de vijand verwoed aan en hielden de Nederlandse eer hoog. Vice-admiraal De With in het bijzonder, ofschoon hij zich op een zwak schip bevond, gaf bij deze gelegenheid weer nieuwe bewijzen van zijn dapperheid. Hij streed voornamelijk tegen de Engelse admiraal Blake, die het bevel over een der zwaarste schepen van de Britse vloot voerde, en geraakte zo diep in de vijandelijke gelederen verzeild, dat zijn schip nagenoeg tot een wrak werd geschoten, en hij, volgens zijn eigen getuigenis, van begin tot eind van het gevecht niets dan rook, vuur en Engelsen zag.

Zijn voorbeeld werd door een aantal scheepsbevelhebbers gevolgd; doch ettelijke kapiteins kweten zich slecht van hun plicht. In plaats van zich aan de loefzijde te houden, van welke zijde de vloot door de vijand werd aangevallen, liepen zij aan de lijzijde af, en hielden zich dus buiten het gevecht of schoten over, ja zelfs door de Nederlandse schepen. Deze omstandigheid veroorzaakte natuurlijk enige verwarring, en verzwakte het moreel van de vloot, die op zich zelf reeds zwakker was dan de vijandelijke strijdmacht. Desalniettemin werd de strijd tot zonsondergang voortgezet, zonder dat de Britten zich op succes van belang beroemen konden, waarvoor als bewijs gold, dat de Nederlandse vloot de nacht met aangestoken lantarens op de plaats van het gevecht doorbracht.

Zodra de dageraad was aangebroken, riep De With de kapiteins aan boord, en verweet hun op zeemanstoon de lafhartige wijze, waarop sommige van hen zich de vorige dag hadden gedragen. "Voor deze," zo sprak hij, "is er nog hout genoeg in het vaderland om galgen van te maken." Hij vermaande hen allen, de Staat getrouw te dienen, en smeekte hen, met gevouwen handen, zijn bevelen te willen gehoorzamen. Vertrouwende, dat allen zich nu van hun plicht zouden kwijten, liet hij, na het scheiden van de krijgsraad, het anker lichten om zich bij de andere schepen, die in het oosten lagen, aan te sluiten. Zodra de vijand dit zag, volgde hij De With, maar deze, die niets liever wilde dan de strijd hervatten, wachtte hem op.

Doch nu moest de dappere De With andermaal constateren, dat hij in de steek gelaten werd. Vele schepen volgden hem, hoewel hij daarop enkele schoten loste, zeer traag, en verscheidene kapiteins zetten zelfs alle zeilen bij om voor de wind van de vijand weg te lopen. Daarop seinde hij de commandeurs De Ruyter en Evertsen, die de dichtstbijzijnde hoofdofficieren waren, aan boord, om met hen te overleggen. Beiden waren van oordeel, dat door de treurige instelling van veel scheepsbevelhebbers, waardoor de vloot reeds van 62 tot 49 schepen geslonken was, en door de invallende windstilte, waarvan de vijandelijke branders veel voordeel hadden, het niet raadzaam was, ja zelfs roekeloos zou zijn, de vijand, zoals De With zo vurig verlangde, aan te vallen. Men besloot dus, tot diep leedwezen van de vice-admiraal, alleen defensief te werk te gaan, wat door De With, De Ruyter, Evertsen en enige anderen ook gepraktiseerd werd, toen de Britten nog dezelfde middag de achterhoede van 's lands vloot attaqueerden. Door de koelbloedigheid van deze mannen werd het gevaar afgewend, en de vloot aanvaardde de terugtocht met klein zeil, zonder door de Britten achtervolgd te worden. In de morgen van 10 okt. werd de krijgsraad andermaal bijeengeroepen, en werd besloten, rechtstreeks naar het vaderland terug te keren, voornamelijk, omdat sommige scheepsbevelhebbers wederom van de duisternis gebruik hadden gemaakt om de vlag te verlaten, en de vloot daardoor niet meer bestand was tegen de overmacht van de vijand.

De With zette dus de terugtocht voort, en liep de Maas behouden binnen, maar vol spijt over de ongelukkige uitslag van zijn onderneming. Behalve gebrek aan moed en andere met de toestand van de vloot in verband staande zaken, waren de wrok over het gemis van de geliefde Maarten Harpertszoon Tromp, én de haat, die velen, zowel scheepsbevelhebbers als gewone zeelieden jegens De With koesterden, de voornaamste redenen van het mislukken van deze operatie. De With had daarvan voor het eerst kort vóór het gevecht de blijken ondervonden, toen de schepelingen van het voormalige admiraalsschip niet alleen weigerden hem aan boord te nemen, maar zelfs dreigden zijn schip in de grond te boren.

De haat tegen De With sproot deels uit provincialisme van de Zeeuwen voort, die wilden dat vice-admiraal Jan Evertsen, enigszins ouder in rang dan De With, het opperbevel zou krijgen. Doch die aversie was ook toe te schrijven aan de opstelling van De With zelf. Algemeen werd hij om zijn onvergelijkelijke stoutmoedigheid, waarin niemand hem overtrof, geacht en geëerbiedigd, doch zijn autoritaire houding tegenover het scheepsvolk, zijn norsheid en lichtgeraaktheid tegenover zijn medebevelhebbers en officieren deden hem de toegenegenheid missen, die Tromp in zo ruime mate bezat. Dit alles droeg voor een belangrijk deel bij aan de weinig voorspoedige afloop van het gevecht. Ettelijke Zeeuwen verlieten om die reden de vlag, en de overige scheepsbevelhebbers gehoorzaamden de bevelen niet naar behoren, en ondersteunden hem nauwelijks bij het bevechten van de vijand, ten einde zich op deze wijze op hem te wreken.

Welke reactie deze verwerpelijke handelwijze, waarvan de oorzaken De With niet onbekend waren, bij de licht ontvlambare vice-admiraal teweegbracht, laat zich raden. Bij zijn terugkomst in het vaderland beklaagde hij zich op hoge toon over het laffe en trouweloze gedrag van de scheepsbevelhebbers, en eiste dat ze zwaar gestraft zouden worden, als afschrikwekkend voorbeeld voor anderen. Hoewel de beklaagden onder de rechtspleging van de admiraliteitscolleges vielen, benoemden de Algemene Staten een rechtbank, die was samengesteld uit één afgevaardigde van elk der vijf admiraliteitscolleges, en een fiscaal en secretaris, aan wie werd opgedragen recht te spreken over degenen, die gedurende het laatste gevecht de vloot zonder bevel of voorkennis van de vice-admiraal hadden verlaten of andere wandaden hadden gepleegd, en gelastten de rechters de betrokken kapiteins en andere zeelieden geboeid naar 's-Gravenhage over te brengen. Kennelijk was er weinig vertrouwen in de admiraliteitscolleges, die in soortgelijke gevallen dikwijls zeer mild hadden gevonnist.

Deze in vele opzichten nuttige maatregel vond vrij hevige weerstand in sommige gewesten, en de meeste admiraliteitscolleges, die beweerden dat aan hen het uitsluitend recht van onderzoek en vonnissen van de onder hun bewind staande bevelhebbers toekwam, maakten bezwaren om de beschuldigde kapiteins over te leveren. De zaak had desniettegenstaande voortgang. Weldra ving de rechtbank haar werkzaamheden aan, en zette die met zo veel ijver voort, dat zij na verloop van enkele maanden reeds in staat was, uitspraak te doen, en zij verscheidene scheepsbevelhebbers tot vernederende straffen en geldboetes veroordeelde of hun een tijdelijke schorsing oplegde.

(Naar De Jonge, Geschiedenis van het Nederlandsche Zeewezen, 2de dr. 1858, herdr. 1993).